ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 7.33

ભૂતસન્તાપનદૈત્યવધમ્
શ્રીનારદ ઉવાચ -
હૃષ્ટં નિપતિતં શ્રુત્વા શકુનિઃ ક્રોધમુર્છિતઃ ॥
ભ્રાતૄન્સંપ્રેષયામાસ દેવાનાં ભયકારકાન્

ભૂતસંતાપનો નામ ગજમારુહ્ય નિર્ગતઃ ॥
વૃકઃ ખરં સમારુહ્ય કાલનાભોઽથ સૂકરમ્

મહાનાભો મત્તપુષ્ટં હરિશ્મશ્રુસ્તિમિંગિલમ્ ॥
વૈજયંતં રથં જૈત્રં મયદૈત્યવિનિર્મિતમ્

પંચયોજનવિસ્તીર્ણં સહસ્રાશ્વનિયોજિતમ્ ॥
માયામયં કામગં ચ પતાકાશતસંવૃતમ્

સહસ્રકલશાઢ્યં ચ મુક્તાદામવિલંબિતમ્ ॥
રત્‍નભૂષણભૂષાઢ્યં શતચંદ્રસમોજ્જ્વલમ્

સહસ્રચક્રસંયુક્તમ્ ઘંટાકારવિભૂષણમ્ ॥
આરુહ્ય શકુનિઃ પશ્ચાદ્યોદ્‍ધુકામો વિનિર્યયૌ

અક્ષૌહિણીભિર્દ્વાદશભિર્દૈત્યાનાં મૈથિલેશ્વર ॥
ધનુઃસ્વનૈર્વીરશબ્દૈરશ્વહેષારથસ્વનૈઃ

ચીત્કારૈર્હસ્તિનામાશામણ્ડલં તુ જગર્જ હ ॥
દૈત્યસેનાપ્રયાણેન ચકંપે મણ્ડલં ભુવઃ

નિપેતુર્ગિરયોઽનેકા વિચેલુઃ સિંધવો નૃપ ॥
નિપાતિતાર્ગલા દેવૈર્બભૂવાશ્વમરાવતી

તત્સૈન્યં ભીષણં દૃષ્ટ્વા પ્રદ્યુમ્નો ધન્વિનાં વરઃ ॥
બલી ધૈર્યધરઃ કાર્ષ્ણિઃ પ્રાહેદં યદુપુંગવાન્

પ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ -
ઇદં શરિરં ભુવિ પાંચભૌતિકં
ફેનોપમં કર્મગુણાદિનિર્મિતમ્ ॥
ગતાગતં કાલવશં કદાપિ
બુધા ન શોચંતિ યથાર્ભકૈઃ કૃતમ્

ગચ્છંતિ ચોર્ધ્વં કિલ સાત્વિકા જના
મધ્યે ચ તિષ્ઠંતિ હિ રાજસા નરાઃ ॥
અધઃ પ્રગચ્છંતિ હિ તામસાઃ પરે
મુહુર્મુહુસ્તે વિચરંતિ કર્મભિઃ

બિભેત્યયં વા કિલ સર્વતો યથા
નેત્રભ્રમેણાચલતીવ ભૂર્વૃથા ॥
તથા ચ સર્વં મનસા કૃતં જગ-
ત્કાચેઽર્ભકં હ્યભર્ક આવૃતો યથા

યથા સુખં મંડલવર્તિનાં ચલં
તથાસ્તિ પાતાલનિવાસિનામપિ ॥
તથામરાણાં ક્રતુભિઃ કૃતં સ્મરે-
ત્સર્વં ત્યજેત્તતૃણવત્પરો જનાઃ

ઋતોર્ગુણા દેહગુણાઃ સ્વભાવા
અહર્દિનં યાંતિ યથા તથા જનઃ ॥
દૃશ્યં ચ યદ્યન્ન હિ કિંચિદસ્તિ
યથા વ્રજે ગચ્છતિ પાંથસંગમમ્

દૃષ્ટં યથા વસ્તુ યદોલ્કયા તથા
પરે ગતે કિં હ્યુભયપ્રયોજનમ્ ॥
વિધાય માર્ગં વિચરેચ્છિવસ્ય
પશ્યન્હિ સર્વત્ર હરિં પરેશ્વરમ્

યથેંદુરેકો જલપાત્રવૃન્દગો
યથાગ્નિરેકો વિદિતઃ સમિચ્ચયે ॥
તથા પરાત્મા ભગવાનનેકવ-
ત્સોઽન્તર્બહિઃ સ્યાત્સુકૃતેષુ દેહિષુ

યો જ્ઞાનનિષ્ઠોઽતિવિરાગમાશ્રિતઃ
શ્રીકૃષ્ણભક્તસ્ત્વનપેક્ષકોઽપિ યઃ ॥
તપોવનં વાપિ ગૃહં ગૃહં વનં
સ્પૃશંતિ તં તે ત્રિગુણા ન સર્વતઃ

તતો યતિસ્ત્વધ્યગમત્પરાત્પરં
સુખી સદાઽઽનન્દમયસ્તુ બાલવત્ ॥
દેહેન પશ્યત્યુત સર્વકારણં
ધૃતં ચ વાસો મદિરામદાંધવત્

સૂર્યોદયે સર્વતમો વિલિયતે
પ્રદૃશ્યતે વસ્તુ ગૃહે યથા જનૈઃ ॥
જ્ઞાનોદયેઽજ્ઞાનતમઃ પ્રલીયતે
સંભ્રાજતે બ્રહ્મ પરં તનૌ તથા

યથેન્દ્રિયાણાં ચ પૃથક્ ચ વર્ત્મભિ-
ર્નોન્નીયતેઽર્થસ્ત્રિગુણાશ્રયઃ પરઃ ॥
એકં હ્યનંતસ્ય પરસ્ય ધામ ત-
ત્તથા મુનીનાં કિલ શાસ્ત્રવર્ત્મિભિઃ

પરં પદં કેઽપિ વદન્તિ વૈષ્ણવં
કે વાપિ વૈકુણ્ઠપરં પરેશમ્ ॥
શાંતિં ચ યત્કેઽપિ તમઃપરં બૃહ-
ત્કૈવલ્યમેકે પ્રવદન્તિ ધામકે

યદક્ષરં કેઽપિ દિશં વદંતિ કે
ગોલોકમાદ્યં પ્રવદન્ત્યથાપરે ॥
કેચિન્નિકુઞ્જં નિજલીલયાઽઽવૃતં
પ્રાપ્નોતિ કૃષ્ણસ્ય પદં ચ તન્મુનિઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
ઇતિ કાર્ષ્ણેર્વચઃ શ્રુત્વા સર્વે યાદવપુંગવાઃ ॥
શસ્ત્રાણિ જગૃહુર્હૃષ્ટા તજ્જ્ઞાને ધૈર્યવર્દ્ધને

બભૂવ તુમુલં યુદ્ધં દૈત્યાનાં યદુભિઃ સહ ॥
સીતાગંગાતટે ચાબ્ધૌ રક્ષસાં કપિભિર્યથા

રથિનો રથિભિસ્તત્ર પત્તિભિઃ પત્તયો નૃપ ॥
અશ્વવાહૈરશ્વવાહા યુયુધુશ્ચ ગજા ગજૈઃ

કેચિત્કરીંદ્રા ઉન્મત્તા મહામાત્યૈઃ પ્રણોદિતાઃ ॥
ગિરીન્દ્રા ઇવ દૃશ્યન્તે મુક્તાનાં મેઘડંબરૈઃ

શુણ્ડાદણ્ડૈશ્ચ ફૂત્કારૈઃ સચીત્કારૈઃ સશૃઙ્ખલૈઃ ॥
પાતયંતો રથાનશ્વાન્ વીરાન્ રાજન્ રણાંગણે

શુણ્ડાદણ્ડૈઃ સંગૃહીત્વા રથાન્સાશ્વાન્સસારથીન્ ॥
નિપાત્ય ભૂમાવુત્થાપ્ય ચિક્ષિપુશ્ચાંબરે બલાત્

કાંશ્ચિન્મમર્દુઃ પાદાભ્યાં સંવિદાર્ય કરૈર્દૃઢૈઃ ॥
સક્ષતાશ્ચ ગજા રાજન્પ્રધાવન્તો રણાંગણે

સપક્ષતુરગા રાજન્નશ્વવાહપ્રણોદિતાઃ ॥
ઉલ્લઙ્ઘયન્તોઽથ રથાન્ ગજકુમ્ભાંતરે ગતાઃ

કેચિદશ્વૈર્મહાવીરાઃ શક્તિહસ્તા મદોત્કટાઃ ॥
જઘ્નુર્ગજસ્થાન્નૃપતીન્મૃગેંદ્રા ઇવ યૂથપાન્

અશ્વારૂઢાઃ કેઽપિ સેનાં સંવિદાર્ય વિનિર્ગતાઃ ॥
ખડ્ગવેગૈઃ પદ્મવનં લીલાભિર્વાયવો યથા

કેચિત્પરસ્પરં સાશ્વૈરુત્પતન્તો રણાંગણે ॥
ખડ્ગૈર્જઘ્નુર્યથા ક્રવ્યે ચંચુભિઃ પક્ષિણોઽમ્બરે

કેચિત્ખડ્ગૈઃ પરશુભિઃ કેચિચ્ચક્રૈઃ પદાતયઃ ॥
ચિચ્છિદુર્નિશિતૈર્ભલ્લૈર્ફલાનીવ શિરાંસિ ચ

સંગ્રામજિદ્‍બૃહત્સેનઃ શૂરઃ પ્રહરણો વિજિત્ ॥
જયઃ સુભદ્રો વામશ્ચ સત્યકોઽશ્વયુરેવ હિ

ભદ્રાયાશ્ચ સુતા હ્યેતે શ્રીકૃષ્ણસ્યૌરસાઃ શુભાઃ ॥
સર્વેષામગ્રતઃ પ્રાપ્તા યુયુધુર્દૈત્યપુંગવૈઃ

ભૂતસંતાપનો નામ ગજારૂઢો મહાસુરઃ ॥
યદુસૈન્યે મહારાજ ચક્રે નારાચદુર્દિનમ્

બાણાંધકારે ચ કૃતે ભૂતસંતાપનેન વૈ ॥
સંગ્રામજિત્તદા પ્રાપ્તઃ શ્રીકૃષ્ણસ્ય સુતો બલી

વિવ્યાધ બાણશતકૈર્ભૂતસંતાપનો બલી ॥
પ્રલયાર્ણવસંઘોષ-ભીમસંઘટ્ટનાદિનીમ્

ધનુર્જ્યાં તસ્ય ચિચ્છેદ ભૂતસંતાપનો બલી ॥
સંગ્રામજિદ્ધનુશ્ચાન્યદ્‌-ગૃહીત્વા સ્વં તડિત્પ્રભમ્

સજ્જં કૃત્વા વિધાનેન શતં બાણાન્સમાદધે ॥
તે બાણાસ્તદ્ધનુર્જ્યાં ચ કવચં લોહનિર્મિતમ્

ભિત્વા છિત્વા તનું તસ્ય ગજં ભિત્વાવનિં ગતાઃ ॥
બાણપ્રહારવ્યથિતઃ કિંચિદ્વ્યાકુલમાનસઃ

ગજં સ્વં નોદયામાસ ભૂતસન્તાપનો બલી ॥
કાલાંતકસમં નાગં દૃષ્ટ્વા સંગ્રામજિદ્‌બલી

ગૃહીત્વા સ્વમસિં દિવ્યં સંજઘાન રણાંગણે ॥
તસ્ય ખડ્ગપ્રહારેણ શૂણ્ડાદણ્ડો દ્વિધાભવત્

ચીત્કારમુત્કટં કુર્વન્ મદં સંસ્રાવયન્કટાત્ ॥
ભૂતસંતાપનં ત્યક્ત્વા ભુવનં કંપયન્ ગજઃ

નિપાતયન્મહાવીરાન્ઘંટાનાદૈર્નદન્મુહુઃ ॥
ન બલાત્સ્તંભિતો દૈત્યૈઃ પુરીં ચંદ્રાવતીં યયૌ

કોલાહલો મહાનાસીદ્‍વ્રજન્નેવં ગજે ચ્યુતે ॥
ભૂતસંતાપનશ્ચક્રં શ્રીકૃષ્ણસ્ય સુતાય વૈ

ચિક્ષેપ નિશિતં શીઘ્રં ગ્રીષ્મમાર્તંડવત્સ્ફુરત્ ॥
તદાગતં ભ્રમદ્‍દૃષ્ટ્વા ચક્રં ભદ્રાત્મજો બલી

સ્વચક્રેણ મહારાજ લીલયા શતધાચ્છિનત્ ॥
જઠરસ્ય ગિરેઃ શૃઙ્ગં સમુત્પાટ્ય મહાસુરઃ

ચિક્ષેપ કૃષ્ણપુત્રાય નાદયન્ વ્યોમમંડલમ્ ॥
સંગ્રામજિચ્ચ તચ્છૃઙ્ગં ગૃહીત્વા ભુજયોર્બલાત્

તતાડ તેન રાજેંદ્ર ભૂતસન્તાપનં રણે ॥
ભૂતસન્તાપનો દૈત્યઃ સંપૂર્ણં જઠરં ગિરિમ્

ગૃહીત્વા સંગરે તસ્થાવુદ્‌ભટો દૈત્યપુંગવઃ ॥
અનેન ઘાતયિષ્યામિ ત્વાં રણે પ્રવદન્મુખાત્

દેવકૂટં સમુત્પાટ્ય ગિરિં ચ શ્રીહરેઃ સુતઃ ॥
અનેન ઘાતયિષ્યામિ ત્વાં રણે પ્રવદન્મુખાત્

તસ્થૌ તત્સમ્મુખે રાજંસ્તદદ્‌ભુતમિવામવત્ ॥
ક્ષિપન્તં પર્વતં દૈત્યં ભૂતસન્તાપનં નૃપ

તતાડ ગિરિણા સ્વેન રણે સંગ્રામજિદ્‌બલી ॥
જઠરો દેવકૂટશ્ચ દ્વૌ ગિરી દૈત્યમસ્તકે

પતિતૌ ભૂરિભારાઢ્યૌ વજ્રસંઘર્ષનાદિનૌ

ભૂતસન્તાપનસ્તાભ્યાં પતિતઃ પઞ્ચતાં ગતઃ ॥
તજ્જ્યોતિઃ સંગ્રામજિતિ લીનં જાતં વિદેહરાટ્

શ્રીસંગ્રામજિતઃ સૈન્યે નેદુર્દુંદુભયસ્તદા ॥
ભદ્રાત્મજોપરી સુરાઃ પુષ્પવર્ષં પ્રચક્રિરે

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં શ્રીવિશ્વજિત્ખણ્ડે શ્રીનારદબહુલાશ્વસંવાદે
ભૂતસન્તાપનદૈત્યવધો નામ ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ