ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 7.20

કૌરવ-યાદવયુદ્ધમ્
શ્રીનારદ ઉવાચ -
તદૈવ કૌરવાઃ સર્વે નિર્ગતા દીપ્તમન્યવઃ ॥
સ્વૈઃ સ્વૈર્બલૈઃ સમાયુક્તા યોદ્ધું પ્રદ્યુમ્નસંમુખે

વિજયધ્વજસંયુક્તા રત્‍નકંબલમણ્ડિતાઃ ॥
ગજાઃ ષષ્ટિસહસ્રાણિ નિર્યયુઃ સ્વર્ણશૃંખલાઃ

પ્રલયાબ્ધિમહાવર્તસંઘર્ષધ્વનિકારિણામ્ ॥
ગજાઃ ષષ્ટિસહસ્રાણિ દુંદુભીનાં વિનિર્ગતાઃ

ગજા ગાવો બૃહદ્‌ભલ્લા લોહકંચુકમંડિતાઃ ॥
શિરસ્રઙ્‌‍મૌલિસંયુક્તા દ્વિલક્ષાણિ વિનિર્યયુઃ

હેમકંકણકેયૂરકિરીટવરકુંડલાઃ ॥
ગજસ્થાશ્ચ દ્વિલક્ષાણિ નિર્યયુઃ સ્વર્ણકંચુકાઃ

પીતકંચુકસંયુક્તાસ્તિર્યગુષ્ણીષશાલિનઃ ॥
ગજસ્થાશ્ચ દ્વિલક્ષાણિ સંગ્રામે લબ્ધકીર્તયઃ

રક્તાંબરધરાઃ કેચિદ્‌રક્તભૂષણભૂષિતાઃ ॥
રક્તકંબલસંયુક્તૈર્ગજૈરુચ્ચૈર્વિનિર્ગતાઃ

કૃષ્ણાંબરધરા નાગૈર્હરિદ્‌વસ્ત્રસમાવૃતાઃ ॥
કેચિચ્છુક્લાંબરાઃ કેચિન્નિર્યયુઃ પાટલાંબરાઃ

રથૈશ્ચ દેવધિષ્ણ્યાભૈર્મૃગેંદ્રધ્વજશોભિતૈઃ ॥
પતત્પતાકૈરત્યુચ્ચૈર્નિર્યયુઃ કોટિશો નૃપાઃ

આંગૈર્બાંગૈઃ સૈંધવૈશ્ચ ચંચલૈસ્તુરગૈર્નૃપાઃ ॥
મનોજવૈઃ સ્વર્ણભૂષૈર્નિર્યયુઃ શસ્ત્રસંવૃતાઃ

સમંતાન્નિર્યયુર્વીરા લોહકંચુકણ્ડીતાઃ ॥
વિદ્યાધરસમા રાજન્સંકુલા યુદ્ધશાલિનઃ

જગુર્યશઃ કૌરવાણાં સૂતમાગધવન્દિનઃ ॥
ભેરીમૃદંગૈઃ પટહૈરાનકૈર્યુદ્ધનિઃસ્વનૈઃ

મૃગેન્દ્રધ્વજસંયુક્તૈઃ શુક્લવાહનિયોજિતૈઃ ॥
વ્યજનૈર્વજ્રદણ્ડૈશ્ચ ચામરાંદોલરાજિતૈઃ

ચતુર્યોજનમાત્રેણ ચંદ્રમણ્ડલચારુણા ॥
છત્રેણ મણ્ડિતે રાજભિર્દત્તેન મનોહરે

દુર્યોધનો બભૌ સૈન્યે મહતિ સ્યંદને સ્થિતઃ ॥
તથાઽન્યે ધાર્તરાષ્ટ્રાશ્ચ સ્યન્દને સ્યન્દને સ્થિતાઃ

ચતુર્યોજનમાત્રૈશ્ચ છત્રૈર્મુક્તાવિલંબિભિઃ ॥
સુરથેનાતિભીષ્મેણ કૃપેણ ગુરુણા સહ

બાહ્લીકકર્ણશલ્યૈશ્ચ સોમદત્તેન ધીમતા ॥
અશ્વત્થામ્ના ચ ધૌમ્યેન લક્ષ્મણેન ધનુષ્મતા

શકુનિના ચ વીરેણ તથા દુઃશાસનેન ચ ॥
સંજયેન તથા સાક્ષાદ્‍ભૂરિણા યજ્ઞકેતુના

સુયોધનો નૃપો રેજે યથા શક્રો મરુદ્‌ગણૈઃ ॥
ઇન્દ્રપ્રસ્થાત્પાંડુપુત્રૈઃ પ્રેષિતં પૃતનાદ્વયમ્

તદૈવ ચાગતં રાજન્ કૌરવાણાં સહાયકૃત્ ॥
અક્ષૌહિણીભિઃ ષોડશભિઃ કુરૂણાં ચલતાં તદા

ચચાલ ભૂર્દિશો નેદૂ રજોવ્યાપ્તં નભોઽભવત્ ॥
તારકેવ બભૌ સૂર્યો ગજાશ્વરથરેણૂભિઃ

અંધકારોઽભવદ્‍ભૂમૌ દેવાઃ સર્વેઽપિ શંકિતાઃ ॥
યત્ર તત્ર ગજાનાં ચ નોદનાભિશ્ચ ભૂરુહાઃ

નિપેતુસ્તુરગૈર્વીરૈઃ ક્ષણં ભૂખણ્ડમણ્ડલમ્ ॥
સેના કુરૂણાં વૃષ્ણીનાં યુયુધુશ્ચ પરસ્પરમ્

તીક્ષ્ણૈઃ શસ્ત્રૈર્યથા સપ્ત સમુદ્રાસ્તરલૈર્લયે ॥
હયા હયૈરિભાશ્ચેભૈ રથિનો રથિભિઃ સહ

શ્યેનૈઃ શ્યેના ઇવ ક્રવ્યે પત્તયઃ પત્તિભિર્મૃધે ॥
મહામાત્યૈર્મહામાત્યાઃ સૂતાઃ સૂતૈર્નૃપૈર્નૃપાઃ

યુયુધુઃ ક્રોધસંયુક્તાઃ સિંહૈઃ સિંહા ઇવૌજસા ॥
ખડ્ગૈઃ કુંતૈઃ શક્તિભિશ્ચ ભલ્લૈઃ પટ્ટિશમુદ્‌ગરૈઃ

ગદાભિર્મુસલૈશ્ચક્રૈસ્તોમરૈર્ભિંદિપાલકૈઃ ॥
શતઘ્નીભિર્ભુશુણ્ડીભિઃ કુઠારૈશ્ચ સ્ફુરત્પ્રભૈઃ

ચિચ્છિદુર્બાણપટલૈઃ શિરાંસિ ક્રોધમૂર્ચ્છિતાઃ ॥
બાણાંધકારે સંજાતે પ્રદ્યુમ્નો ધન્વિનાં વરઃ

દુર્યોધનેન યુયુધે ધનુષ્ટંકારયન્મુહુઃ ॥
અનિરુદ્ધશ્ચ ભીષ્મેણ દીપ્તિમાંશ્ચ કૃપેણ વૈ

ભાનુર્દ્રોણેન સાંબાસ્તુ બાહ્લીકેન નૃપેશ્વરઃ ॥
મધુઃ કર્ણેન ચાયુધ્યદ્‍બૃહદ્‌ભાનુઃ શલેન વૈ

ચિત્રભાનુર્હરેઃ પુત્રઃ સોમદત્તેન ધીમતા ॥
અશ્વત્થામ્ના વૃકશ્ચૈવારુણો ધૌમ્યેન મૈથિલ

પુષ્કરો લક્ષ્મણેનાશુ દુર્યોધનસુતેન વૈ ॥
વેદબાહુઃ કૃષ્ણસુતઃ શકુનેન મહામૃધે

દુઃશાસનેન સમરે શ્રુતદેવો હરેઃ સુતઃ ॥
તથા હિ યુયુધે યુદ્ધે સંજયેન સુનંદનઃ

વિદુરેણ ગદઃ સાક્ષાત્કૃતવર્મા ચ ભૂરિણા ॥
અક્રૂરો યુયુધે રાજન્નાહવે યજ્ઞકેતુના

એવં પરસ્પરં યુદ્ધં બભૂવ તુમુલં મહત્ ॥
કાર્ષ્ણિર્વિલોકયામાસ દુર્યોધનબલં મહત્

બાણસંધેન વારાહો દંષ્ટ્રયા ચ યથાર્ણવમ્ ॥
બાણસંભિન્નકુમ્ભાનાં કરિણાં પ્રપતંતિ ખાત્

મુક્તાફલાનિ રેજુઃ કૌ રાત્રૌ તારાગણા ઇવ ॥
બાણૈઃ સંપાતયામાસૂ રથિનઃ સારથીન્ રથાન્

મહામૃધે મૈથિલેંદ્ર વેગૈર્વાતો યથા તરૂન્ ॥
દુર્યોધનસ્તદા પ્રાપ્તો ધનુષ્ટંકારયન્મુહુઃ

પ્રદ્યુમ્નં તાડયામાસ સાયકૈર્દશભિર્મૃધે ॥
તાન્પ્રચિચ્છેદ ભગવાન્ પ્રદ્યુમ્નો યાદવેશ્વરઃ

દુર્યોધનઃ પુનસ્તસ્ય કવચે સાયકાન્ દશ ॥
નિચખાન સ્વર્ણપુંખાન્ ભિત્વા વર્મ તનૌ ગતાઃ

સહસ્રૈર્બાણપટલૈઃ સહસ્રાશ્વાઞ્જઘાન હ ॥
ચિચ્છેદ બાણશતકૈઃ કોદણ્ડં સગુણં પરમ્

શંબરારેર્મહાવીરો ધૃતરાષ્ટ્રસુતો બલી ॥
પ્રદ્યુમ્નસ્તં રથં ત્યક્ત્વાથાન્યમારુહ્ય સત્વરમ્

કૃષ્ણદત્તં ધનુર્નીત્વા સજ્જં કૃત્વા વિધાનતઃ ॥
એકં બાણં સમાધાય કર્ણાંતં તઞ્ચકર્ષ હ

ભુજદણ્ડસ્ય વેગેન તદ્‌રથે નિચકર્ષ હ ॥
ગૃહીત્વા તદ્‌રથં બાણો ભ્રામયિત્વા ઘટીદ્વયમ્

આકાશાત્પાતયામાસ કમણ્ડલુમિવાર્ભકઃ ।
પતનેન રથઃ સદ્યશ્ચૂર્ણીભૂતો બભૂવ હ

સસૂતાશ્ચ હયાઃ સર્વે પઞ્ચતાં પ્રાપુરગ્રતઃ ॥
અન્યં રથં સમાસ્થાય ધાર્તરાષ્ટ્રો મહાબલઃ

પ્રદ્યુમ્નં તાડયામાસ દશભિઃ સાયકૈમૃધે ॥
તૈસ્તાડિતો હરેઃ પુત્રો માલાહત ઇવ દ્વિપઃ

કૃષ્ણદત્તે ચ કોદણ્દે તથૈકં બાણમાદધે ॥
બાણસ્તં સરથં નીત્વા યાવત્પ્રાગાન્મહાંબરે

તાવદ્‌બાણો દ્વિતીયોઽપિ તં ગૃહીત્વા યયૌ ત્વરમ્ ॥
તાવત્તૃતીયઃ સંપ્રાપ્તો નીત્વા તં મંદિરાજિરે

ધૃતરાષ્ટ્રસમીપે ચ સરથં સાશ્વસારથિમ્ ॥
આકાશાત્પાતયામાસ પદ્મકોશમિવાનિલઃ

બાણસ્તં પાતયિત્વા તુ રણે કાર્ષ્ણિં સમાયયૌ

પતનેન વિશીર્ણોઽભૂદંગાર ઇવ તદ્‌રથઃ ॥
સુયોધનો મૂર્ચ્છિતોઽભૂદુદ્વમન્ રુધિરં મુખાત્

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં શ્રીવિશ્વજિત્ખણ્ડે શ્રીનારદબહુલાશ્વસંવાદે
કૌરવયુદ્ધવર્ણનં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ