ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.49

અશ્વમેધખણ્ડઃ - એકોનપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
યાદવ-કૌરવ યુદ્ધમ્ -
દુર્યોધનઃ સ્વવીરાણાં ભીષ્મદ્રોણકૃપાદિભિઃ ॥
દૃષ્ટ્વા મુખાનિ ભગ્નાનિ કોપં કૃત્વેદમબ્રવીત્

અહો વૈ યાદવાસ્તુચ્છા આગતા મૃત્યુસંમુખે ॥
કિં ન જાનંતિ તે મૂઢા ધૃતરાષ્ટ્રબલં મહત્

ઇત્યુક્ત્વા પ્રેષયામાસુઃ સ્વાં સેનાં ચતુરંગિણીમ્ ॥
ગજાશ્વરથવીરૈશ્ચ યુક્તાં યુદ્ધે ચ યાદવાન્

સા ચચાલ મહાસેના કંપયંતી મહીતલમ્ ॥
અક્ષૌહિણીભિર્દશભિસ્ત્રાસયંતી બલાદ્‌રિપૂન્

આયાંતીં તાં તતો દૃષ્ટ્વા સાંબો જાંબવતીસુતઃ ॥
સ્વાં સેનાં નોદયામાસ હર્ષાદ્વીરૈર્વિભૂષિતઃ

તતશ્ચ કૌરવાઃ સર્વે રક્ષણાર્થં તુ સ્વાત્મનઃ ॥
ક્રૌંચવ્યૂહં વિનિર્માય તત્ર સર્વે હિ સંસ્થિતાઃ

આસીત્તસ્ય મુખે ભીષ્મો ગ્રીવાયાં દ્રોણ એવ ચ ॥
પક્ષયોઃ કર્ણશકુની તસ્ય પુચ્છે સુયોધનઃ

મધ્યે તસ્ય મહાસેના ચતુરંગબલૈર્યુતા ॥
કૃતં હિ દદૃશુર્વ્યૂહં ક્રૌઞ્ચં વૈ શત્રુદુર્જયમ્

ક્રૌંચવ્યૂહં તત્ર દૃષ્ટ્વા યદવો યુદ્ધશંકિતાઃ ॥
ઊચુર્હે સાંબ ત્વમપિ કુરુ વ્યૂહં પ્રયત્‍નતઃ

ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા સાંબઃ સંગ્રામકોવિદઃ ॥
ન ચકાર રણે વ્યૂહં કૌરવાનગણય્ય ચ

યુદ્ધં કર્તું પ્રચલિતે તે દ્વે સેને યદા નૃપ ॥
તદા મુહૂર્તપર્યંતં ચકંપે વસુધા ભૃશમ્

જઘ્નુર્ભેર્ય્યશ્ચ શંખાશ્ચ હ્યુભયોઃ સેનયોસ્તદા ॥
ટંકારાશ્ચૈવ ચાપાનાં શ્રૂયંતે તત્ર તત્ર હ

ગર્જન્તિ દન્તિનસ્તત્ર હયા હેષંતિ તત્ર હ ॥
શબ્દં શૂરાઃ પ્રકુર્વંતિ નંદંતિ રથનેમયઃ

સૈન્યપાદરજોભિશ્ચ હ્યંધકારોઽભવદ્‌રણે ॥
મલિનં ગગનં ભૂત્વા સૂર્યસ્તત્ર ન દૃશ્યતે

ઉભયોઃ સેનયોર્યુદ્ધં તતઃ સમભવદ્‌ભૃશમ્ ॥
બાણૈર્ગદાભિઃ પરિઘૈઃ શતઘ્નીભિશ્ચ શક્તિભિઃ

પરસ્પરં તે યુયુધુરાહવે નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥
ગજા ગજૈ રથા રથૈર્હયા હયૈર્નરા નરૈઃ

શરાંધકારે સંજાતે સાંબો બાણૈર્ધનુર્દ્ધરઃ ॥
રણે ભીષ્મેણ યુયુધેઽક્રૂરઃ કર્ણેન તત્ર ચ

યુયુધાનઃ શકુનિના દ્રોણાચાર્યેણ સારણઃ ॥
દુર્યોધનેન સંગ્રામે સાત્યકિઃ શીઘ્રમેવ ચ

બલી દુઃશાસનેનાપિ કૃતવર્મા તુ ભૂરિણા ॥
એવં પરસ્પરં હ્યાસીત્સંગ્રામો ભયકારકઃ

તતઃ સાંબસ્તુ સંક્રુદ્ધઃ સજ્જં કૃત્વા ધનુર્દૃઢમ્ ॥
ટંકારયામાસ તદા શૂરાણાં કમ્પયન્હૃદિ

શ્રીકૃષ્ણં પ્રથમં નત્વા મુમુચે સાયકાન્દશ ॥
તાનાગતાઞ્છરાન્ભીષ્મશ્ચિચ્છેદ સ્વશરૈરપિ

રણે સાંબઃ પુનસ્તસ્ય કવચે સાયકાન્દશ ॥
નિચખાન સ્વર્ણમયાન્નાદં કૃત્વા તુ સિંહવત્

ચતુર્ભિઃ સાયકૈસ્તસ્ય નિજઘ્ને ચતુરો હયાન્ ॥
ચિચ્છેદ બાણૈર્દશભિસ્તત્કોદંડં ગુણાન્વિતમ્

સ છિન્નધન્વા વિરથો હતાશ્વો હતસારથિઃ ॥
ઉત્થાય ભીષ્મઃ સહસા ગદાં જગ્રાહ રોષતઃ

સાંબઃ પ્રાહ ત્વયા સાર્દ્ધં કથં યુદ્ધં કરોમ્યહમ્ ॥
પદાતિના રથં ચાન્યં તુભ્યં દાસ્યામિ સંયુગે

સશસ્ત્રં સ્યંદનં યુદ્ધે ત્વં ગૃહાણ કુરૂદ્વહ ॥
જય માં નિસ્ત્રપં મૂઢં વૃદ્ધસ્ત્વં પુજ્ય એવ ચ

સ ઉવાચ તતઃ સામ્બં ક્રોધાત્પ્રસ્ફુરિતાધરઃ ॥
દંતાન્દતૈર્લિહન્નોષ્ઠં જિહ્વયા રક્તલોચનઃ

।
ત્વદ્દત્તે સ્યંદને સ્થિત્વા યદા યુદ્ધં કરોમ્યહમ્ ॥
તદા ભવતિ મેઽકિર્તિઃ પાપં નિરયમેવ ચ

પ્રતિગ્રહપરા વિપ્રા દાતારશ્ચ વયં સ્મૃતાઃ ॥
દત્તં રાજ્યં યદુભ્યશ્ચ પુરાસ્માભિઃ કૃપાલુભિઃ

શ્રુત્વા તદ્વચનં સાંબઃ પ્રત્યુવાચ રુષાન્વિતઃ ॥
ભયાદ્રાજ્યં પ્રદાસ્યંતિ રાજાનો મંડલેશ્વરાઃ

નિરીક્ષ્ય ભૂમૌ શાસ્તારં સંસ્થિતં ચક્રવર્તિનમ્ ॥
ઇત્યેવં વાક્યમાકર્ણ્ય ભીષ્મઃ શૂરશિરોમણિઃ

જઘાન ગદયા ગુર્વ્યા સાંબવક્ષસ્થલે નૃપ ॥
ગદાપ્રહારવ્યથિતઃ સાંબઃ સંમૂર્ચ્છિતોઽભવત્

સારથિસ્તં રથે કૃત્વાપોવાહ શંકિતો રણાત્ ॥
કોલાહલસ્તદૈવાસીદ્યદુસૈન્યે નૃપેશ્વર

ભીષ્મોઽન્યં રથમારુહ્ય દંશિતઃ સશરાસનઃ ॥
યયૌ સુયોધનં શીઘ્રં યાદવાન્મારયન્પથિ

સંગ્રામે તત્ર રાજેન્દ્ર સાત્યકિશ્ચ સુયોધનમ્ ॥
ચક્રે બાણૈશ્ચ વિરથં ગૃધપક્ષૈઃ સ્ફુરત્પ્રભૈઃ

વિરથોઽપિ રથં ચાન્યં સ સમારુહ્ય વેગતઃ ॥
તં શત્રું વિરથં ચક્રે શરૈરાશીવિષોપમૈઃ

સ ચાન્યં રથમારુહ્ય સાત્યકિઃ શીઘ્રવિક્રમઃ ॥
બાણેનૈકેન તદ્યાનં ચિક્ષેપ નૃપ યોજનમ્

રથઃ પપાત ભૂમધ્યે સસૂતઃ સતુરંગમઃ ॥
અંગારવદ્વિશીર્ણોઽભૂન્મૂર્ચ્છિતોઽભૂત્સુયોધનઃ

તદા દ્રોણસ્તુ સંક્રુદ્ધો બાણેનાગ્નિમયેન ચ ॥
જઘાન સાત્યકિં યુદ્ધે સ્વશત્રું તુ વિહાય વૈ

રથસ્તુ તસ્ય દગ્ધોઽભૂત્સતુરંગઃ સસારથિઃ ॥
અભવન્મૂર્ચ્છિતઃ સોઽપિ દગ્ધાંગો બાણજ્વાલયા

કૃતવર્મા તતઃ ક્રુદ્ધો ભૂરિં જિત્વા રણાંગણે ॥
આજગામ નદન્ રાજન્દ્રોણોપરિ રુષાન્વિતઃ

સ ગત્વા પ્રધને રોષાદ્‌દ્રોણાચાર્યં શરૈરપિ ॥
ચક્રે પદાતિનં વીરો નિઃશસ્ત્રં છિન્નકંચુકમ્

તતઃ કર્ણસ્તુ સંક્રુદ્ધસ્ત્યક્ત્વાક્રૂરં રણાંગણે ॥
તતાડ કૃતવર્માણં શક્ત્યા શક્તીવ તારકમ્

સા શક્તિસ્તત્તનું ભિત્વા વિવેશ ધરણીતલે ॥
નિર્ભિન્નહૃદયો ભૂત્વા કૃતવર્મા પપાત હ

યુયુધાનસ્તતઃ કોપાન્નિર્જિત્ય શકુનિં મૃધે ॥
કર્ણસ્યોપરિ રાજેન્દ્ર હ્યાજગામ રથેન ચ

ગત્વા શરાસનેનાપિ મુમુચે સાયકાન્દશ ॥
વીક્ષ્ય તાનાગતાન્કર્ણો નિજઘાન સ્વસાયકૈઃ

સંઘૃષ્ટાસ્તત્ર સંગ્રામે તયોર્બાણાઃ પરસ્પરમ્ ॥
વિસ્ફુલિંગાન્ક્ષરંતસ્તે ભ્રમન્તેઽલાતચક્રવત્

યુયુધાનસ્તતઃ કોપાત્કર્ણસ્ય જગતીપતે ॥
જઘાન કવચે બાણાન્કાકપક્ષયુતાઞ્છિતાન્

તે શરાઃ કર્ણકવચે ન લગ્નાઃ પતિતા ભુવિ ॥
રાજન્પાપસ્ય કર્તારો ન સ્વર્ગે નિરયે યથા

તતઃ પ્રહસ્ય કર્ણસ્તુ યુયુધાનં ચ વિસ્મિતમ્ ॥
ચકાર વિરથં યુદ્ધે શરૈર્નાનાસ્ત્રયોજિતૈઃ

દુઃશાસનં બલિં ચૈવ કૃત્વા યુદ્ધે વિમૂર્ચ્છિતમ્ ॥
આયયૌ સંયુગે કર્ણં રથેનાનલવર્ચસા

આગતં બલિનં દૃષ્ટ્વા કર્ણો ભાસ્કરનંદનઃ ॥
પવનાસ્ત્રેણ બાણેન તં ચિક્ષેપ સવાહનમ્

પપાત યોજને સોઽપિ સાંબસ્તત્રાગમત્પુનઃ ॥
અંધકારં શરૈઃ કુર્વન્કૌરવાન્મારયન્ રુષા

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે
યદુકુરુસંગ્રામવર્ણનં નામૈકોનપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા