ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.50

અશ્વમેધખણ્ડઃ - પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
યાદવગણકૃતં હસ્તિનાપુરવિજયમ્ -
ગર્ગ ઉવાચ -
તદૈવ વૃષ્ણયઃ સર્વે ભોજવૃષ્ણ્યંધકાદયઃ ॥
માથુરા શૂરસેનાદ્યાઃ સમુત્તીર્ય યમસ્વસામ્

રજોભિશ્ચ નભો વ્યાપ્તં કુર્વંતશ્ચ મહીતલમ્ ॥
ચાલયંતશ્ચ બલિનો મહાસંગ્રામકર્કશાઃ

વિલોકયંતસ્તુરગં સર્વતસ્તે મહાબલાઃ ॥
આજગ્મુશ્ચાનિરુદ્ધાદ્યાઃ શ્રીકૃષ્ણાદ્યા નૃપેશ્વર

વૃષ્ણયસ્તત્ર યુદ્ધસ્ય મહાઘોષં ભયંકરમ્ ॥
શરાસનાનાં ટંકારં શતઘ્નીનાં રવં તથા

શૂરાણાં ગર્જનં ચૈવ શસ્ત્રાણાં ચટ્‍ચટં તથા ॥
કોલાહલં ચ હાકારં શ્રુત્વા તે વિસ્મયં યયુઃ

મત્વા તે યુદ્ધમાસીદ્વૈ યાદવાનાં ચ કૌરવૈઃ ॥
શંકિતા અનિરુદ્ધાદ્યાઃ કૃષ્ણાદ્યા આયયુર્દ્રુતમ્

શ્રીકૃષ્ણમાગતં દૃષ્ટ્વાનિરુદ્ધાદ્યૈઃ સમન્વિતમ્ ॥
સસૈન્યં ચ સહાયાર્થં નેમુઃ સાંબાદયો નૃપ

કૃષ્ણે સમાગતે નેદુર્ભેર્ય્યઃ શંખાશ્ચ ગોમુખાઃ ॥
પુષ્પવર્ષં જયારાવં દેવાશ્ચક્રુશ્ચ યાદવાઃ

દૃષ્ટ્વાનિરુદ્ધં પ્રધને સમાગતં
હ્યક્ષૌહિણીભિઃ શતભિઃ સમન્વિતમ્ ॥
પ્રચાલયંતં વસુધાં મહાબલં
વિદુદ્રુવુસ્તે તુ ભયાચ્ચ કૌરવાઃ

પ્રલયાબ્ધિસમં સૈન્યમંધકાનાં વિલોક્ય ચ ॥
ભીતાશ્ચ દુદ્રુવુર્વૈશ્યા ગેહે ગેહે કૃતાર્ગલાઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા વૃષલાઃ સ્ત્રીજનાસ્તથા ॥
દુર્યોધનં શપંતશ્ચ રુરુદુર્નિર્ગતા ગૃહાત્

તતો વિહાય મૂર્ચ્છાં વૈ મૃધે દુઃશાસનાગ્રજઃ ॥
સદ્યઃ સુપ્ત ઇવોત્તસ્થૌ યદુસૈન્યં દદર્શ હ

દૃષ્ટ્વા ભયંકરાં સેનાં યાદવાનાં સુયોધનઃ ॥
સ્વપુરં શંકિતો ભૂત્વા પદ્‌ભ્યાં ભીતસ્ત્વરં યયૌ

કર્ણભીષ્મકૃપદ્રોણભૂરિદુર્યોધનાદયઃ ॥
સભાયાં ધૃતરાષ્ટ્રં વૈ નત્વા સર્વમવર્ણયન્

સ્વાનાં પરાજયં શ્રુત્વા યાદવાનાં જયં તથા ॥
કૃષ્ણસ્યાગમનં ચૈવ નૃપો વિદુરમબ્રવીત્

ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ -
અક્ષૌહિણીશતયુતે વાસુદેવે સમાગતે ॥
કુપિતેઽદ્ય વયં વીર કરિષ્યામશ્ચ કિં વદ

નૃપસ્ય વચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્ય વિદુરોઽબ્રવીત્ ॥
વિદુર ઉવાચ -
પુરા રામેણ ચૈકેન કુપિતેન ગજાહ્વયમ્

વિકર્ષિતં ચ ગંગાયાં તસ્ય ભ્રાતા હિ ચાગતઃ ॥
હૃત્કંજકોશાદ્દેવક્યાં જાતો યઃ સ હરિર્નૃપ

યેન વૈ સંયુગે રાજન્કંસાદ્યાઃ શકુનાદયઃ ॥
મારિતા બહવો દૈત્યા નિર્જિતાશ્ચ નૃપાઃ સુરાઃ

તસ્માદ્યુદ્ધસ્ય સમયો નાસ્તિ રાજન્વિલોકય ॥
કૌરવે શ્યામકર્ણં તુ કૃષ્ણાય દાતુમર્હસિ

માભૂત્કુરૂણાં વૃષ્ણીનાં કલહો નાશકારકઃ ॥
એવં રાજા બોધિતસ્તુ વિદુરેણાનુજેન વૈ

ઉવાચ કૌરવાન્પ્રાજ્ઞો દેશકાલોચિતં વચઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ -
ગત્વા કૃષ્ણસ્ય નિકટે તુરગં દાતુમર્હથ

સંમુખે દેવદેવસ્ય યુદ્ધં કર્તું ચ નાર્હથ ॥
યાદવાનાં સહાયાર્થમાગતં કુપિતં હરિમ્

યૂયં પ્રસન્નં કુરુત ગત્વા તન્નિકટં શનૈઃ ॥
કૌરવેંદ્રસ્ય વચનં કૌરવાસ્તે નિશમ્ય ચ

વિવિધાનુપચારાંશ્ચ ગંધાક્ષતયુતાન્કિલ ॥
ગૃહીત્વા દિવ્યવસ્ત્રાણિ રત્‍નાનિ વિવિધાનિ ચ

વદંતઃ પુણ્યનામાનિ રામકેશવયોર્મુદા ॥
પદ્‌ભિર્વિનિર્યયુઃ સર્વે કૃષ્ણં દ્રષ્ટું ભયાન્વિતાઃ

આગતાન્કૌરવાન્દૃષ્ટ્વા યાદવાઃ ક્રોધપૂરિતાઃ ॥
નાનાશસ્ત્રાણિ જગૃહુસ્તત્ર યુદ્ધાય વેગતઃ

ઊચુસ્તાન્કૌરવાઃ સર્વે વયં યુદ્ધાય નાગતાઃ ॥
કરિષ્યામશ્ચ કૃષ્ણસ્ય દર્શનં દુઃખનાશનમ્

ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા યાદવા વિસ્મયં ગતાઃ ॥
કૃષ્ણાય કથયામાસુઃ કૌરવાણાં વિચેષ્ટિતમ્

તતઃ કૃષ્ણસ્ય વચસા કૌરવાન્યદુસત્તમાઃ ॥
આહ્વયામાસુસ્તે પ્રીતા નિઃશસ્ત્રાનાગતાન્નૃપ

આહૂતાસ્તે તુ હરિણા ગત્વા શ્રીકૃષ્ણસન્નિધૌ ॥
લજ્જયાવાઙ્‌મુખાઃ સર્વે પ્રણમ્યોચુઃ પૃથક્પૃથક્

પૂર્વં દ્રોણ ઉવાચાથ કૃષ્ણભદ્ર જગત્પતે ॥
રક્ષ માં કૌરવાન્ રક્ષ માયયા તવ મોહિતાન્

કૃપાચાર્ય ઉવાચ -
મજ્જન્મનઃ ફલમિદં મધુકૈટભારે
મત્પ્રાર્થનીયમદનુગ્રહ એષ એવ ॥
ત્વદ્‌ભૃત્યભૃત્યપરિચારકભૃત્યભૃત્ય
ભૃત્યસ્ય ભૃત્ય ઇતિ માં સ્મર લોકનાથ

કર્ણ ઉવાચ -
ભક્તસ્યાર્થે ધનં ક્ષીણં સ્વદારગતયૌવનમ્ ॥
સ્વામિકાર્યે ગતાઃ પ્રાણા અંતે તિષ્ઠંતુ માધવ

ભૂરિરુવાચ -
યાચામહે વરદ કિંચિદનન્યલભ્યં
નાથ પ્રસીદ સુમુખી યદિ દિવ્યદૃષ્ટિઃ ॥
અસ્માભિરંજલિરયં વિવશૈર્નિબદ્ધ
એષૈવ મે ભવતુ દેવ ભવાંતરેઽપિ

દુર્યોધન ઉવાચ -
જાનામિ ધર્મં ન ચ મે પ્રવૃત્તિ-
ર્જાનામિ પાપં ન ચ મે નિવૃત્તિઃ ॥
કેનાપિ દેવેન હૃદિ સ્થિતેન
યથા નિયુક્તોઽસ્મિ તથા કરોમિ

યંત્રસ્ય ગુણદોષેણ ક્ષમ્યતાં મધુસૂદન ॥
અહં યન્ત્રો ભવાન્યંત્રી મમ દોષો ન દીયતામ્

ભીષ્મ ઉવાચ -
રાગાંધગોપીજનચુંબિતાભ્યાં
યોગીન્દ્રભોગીંદ્રનિવેશિતાભ્યામ્ ॥
આતામ્રપંકેરુહકોમલાભ્યાં
ચાભ્યાં પદાભ્યામયઞ્જલિર્મે

વિદુર ઉવાચ -
આસ્તેતિ વિક્રયકૃતાં સુકૃતાનિ તાનિ
યે બ્રહ્મબાલમિવ તત્પરિપાલયંતિ ॥
યદ્દૈત્યદેવમુનિભિર્મનસાપ્યગમ્યં
યન્નેતિ નેતિ ચ વદન્ન હિ વેદ વેદઃ

શ્રીગર્ગ ઉવાચ -
એવં સંપ્રાર્થિતઃ કૃષ્ણઃ કૌરવૈઃ શરણાગતૈઃ ॥
પ્રીતઃ પ્રત્યાહ તાન્ રાજન્મેઘનિર્હાદયા ગિરા

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ -
આર્યા શૃણુત મદ્વાક્યમહમાગતવાન્ યતઃ ॥
યુદ્ધં વારયિતું ચાત્ર નારદેન પ્રણોદિતઃ

ન મન્યન્તે મમાજ્ઞાં વૈ મત્પુત્રાશ્ચ નિરંકુશાઃ ॥
દીર્ઘાણાં ચ પ્રકુર્વંતિ હ્યપરાધં ચ દૂષણમ્

યૂયં ધન્યાશ્ચ માન્યાશ્ચ મિલનાર્થં સમાગતાઃ ॥
મત્પુત્રૈશ્ચ કૃતં યદ્વૈ તત્સર્વં ક્ષન્તુમર્હથ

ઉગ્રસેનહયં વીરાઃ કૃપયા ચ વિમુચ્યતામ્ ॥
પાલનાર્થં તુ તસ્યાપિ યૂયં ગચ્છત ગચ્છત

યાદવાઃ કૌરવા મિત્રાઃ કલહં તુ પરસ્પરમ્ ॥
પ્રકર્તું નૈવ ચાર્હન્તિ પૂર્વપ્રેમ વિલોક્ય ચ

એવં તે કૃષ્ણદેવેન મિષ્ટવાક્યૈશ્ચ તોષિતાઃ ॥
તુરગં ચ દદુઃ પ્રીતાઃ પારિબર્હેણ સંયુતમ્

દત્વા તુરંગમં સર્વે કૌરવાઃ ખિન્નમાનસાઃ ॥
સ્વપુરં વિવિશૂ રાજન્ભીષ્મો ગન્તું મનો દધે

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે
હસ્તિનાપુરવિજયો નામ પંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા