ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.48

અશ્વમેધખણ્ડઃ - અષ્ટચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
કૌરવગણકૃતં અશ્વગ્રહણમ્ -
શ્રીગર્ગ ઉવાચ -
કૃષ્ણાં સમુત્તીર્ય તતઃ પ્રપશ્ય-
ઞ્જગામ વાજી કુરુપત્તનઞ્ચ ॥
કરોતિ રાજ્યં નૃપચક્રવર્તી
વૈચિત્રવીર્યો બલવાન્હિ યત્ર

તતો દદર્શ તુરગઃ કૌરવાણાં પુરં વરમ્ ॥
તં નાનોપવનૈર્યુક્તં તડાગૈશ્ચ સરોવરૈઃ

દુર્ગેણ ગંગયા યુક્તં તથા પરિખયા નૃપ ॥
સુવર્ણરૌપ્યસદનૈર્મહાશૂરજનૈર્વૃતમ્

સુયોધનસ્ય પુરાદ્વિનિર્ગતો
હંતું મૃગાન્વૈ વનગોચરાન્નૃપ ॥
દદર્શ યજ્ઞસ્ય હયં સપત્રકં
રથસ્થિતો વીરજનૈર્વિભૂષિતઃ

દૃષ્ટ્વા તુરંગમં પ્રીતઃ સ્વરથાદવતીર્ય ચ ॥
માની દુર્યોધનો રાજંસ્ત્વરં જગ્રાહ લીલયા

કર્ણભીષ્મકૃપદ્રોણભૂરિદુઃશાસનાદિભિઃ ॥
યુક્તસ્તદ્‌ભાલપત્રં ચ વાચયામાસ હર્ષિતઃ

ચંદ્રવંશે યદુકુલ ઉગ્રસેનો વિરાજતે ॥
ઇન્દ્રાદયઃ સુરગણા યસ્યાદેશાનુવર્તિનઃ

સહાયો યસ્ય ભગવાઞ્છ્રીકૃષ્ણો ભક્તપાલકઃ ॥
અસ્તિ વૈ દ્વારકાપુર્યાં તદ્‌ભક્ત્યા નિવસન્હરિઃ

તદ્વાક્યાદ્ધયમેધં સ ઉગ્રસેનો નૃપેશ્વરઃ ॥
ચક્રવર્તી હઠાદ્યજ્ઞં સ્વયશોઽર્થે કરોતિ હિ

મોચિતસ્તેન તુરગો હયાનાં પ્રવરઃ શુભઃ ॥
તદ્‌રક્ષકઃ કૃષ્ણપૌત્રોઽનિરુદ્ધો વૃકદૈત્યહા

ગજાશ્વરથવીરાણાં સેનાસંઘસમન્વિતઃ ॥
રાજાનો યે કરિષ્યંતિ રાજ્યં કૌ શૂરમાનિનઃ

તે ગૃહ્ણંતુ યજ્ઞહયં સ્વબલાત્પત્રશોભિતમ્ ॥
તં મોચયતિ ધર્માત્મા ગૃહીતં ચ હયં નૃપૈઃ

સ્વબાહુબલવીર્યેણાનિરુદ્ધો લીલયા હઠાત્ ॥
તસ્યાન્યથા ચ પાદયોઃ પતિત્વા યાંતુ ધન્વિનઃ

ગર્ગ ઉવાચ -
તત્પત્રં વાચયિત્વૈવં કૌરવાસ્તે તુ શત્રવઃ ॥
ઊચુઃ પરસ્પરં ક્રુદ્ધા માનિનો રક્તલોચનાઃ

કૌરવા ઊચુઃ
અહો કિં લિખિતં ધૃષ્ટૈર્ભાલપત્રે હયસ્ય ચ ॥
ન સંતિ કિં હિ રાજાનો યાદવાનાં ચ સંમુખે

રાજસૂયે પુરાસ્માભિર્યાદવા યે વિનિર્જિતાઃ ॥
હયમેધં કરિષ્યંતિ પુનસ્તે ગતબુદ્ધયઃ

તસ્માત્સર્વાન્વિજેષ્યામો ન દાસ્યામસ્તુરંગમમ્ ॥
પશ્ચાદ્વયં કરિષ્યામો હયમેધં ક્રતૂત્તમમ્

ક ઉગ્રસેનઃ કઃ કૃષ્ણો હયરક્ષાકરસ્તુ કઃ ॥
યાદવૈઃ સહિતા હ્યેતે કિં કરિષ્યંતિ પૌરુષમ્

કૃષ્ણાદ્યા યાદવાઃ સર્વે વિહાય મથુરાં પુરીમ્ ॥
ગતાઃ સમુદ્રં શરણં યુદ્ધં ત્યક્ત્વા ભયાચ્ચ નઃ

રાજ્યં દત્તં પુરા હ્યેષામસ્માભિશ્ચ કૃપાન્વિતૈઃ ॥
કૃતઘ્નાસ્તે ચ મન્યંતે સ્વાત્માનં ચક્રવર્તિનમ્

પાંડવાનાં ચ સમ્માનાદ્યાદવા ન હિ મારિતાઃ ॥
નિષ્કાસિતાશ્ચ તેઽસ્માભિઃ પાંડવાઃ શત્રવઃ કિલ

યદૂનદ્ય વિનિર્જિત્ય સંગ્રામે ચ પલાયિતાન્ ॥
દર્શયામશ્ચાહુકાય સહસા ચક્રવર્તિતામ્

એવં શ્રીકૃષ્ણવિમુખા વાચઃ સર્વે વદંતિ હિ ॥
તૃપ્તાસ્તે કૌરવા રાજઞ્છ્રિયા રાજવિભૂતિભિઃ

તતશ્ચ જગૃહુઃ સર્વે નાનાશસ્ત્રાણિ વેગતઃ ॥
હયં પ્રવેશયામાસુઃ પુરે તત્ર તુ સંસ્થિતાઃ

ગતે ચ તુરગે દૂરં સાંબઃ કૃષ્ણેન નોદિતઃ ॥
ત્વરં કૃષ્ણાં સમુત્તીર્ય ગંભીરાં માર્ગદાયિનીમ્

અક્ષૌહિણીભિર્દશભિઃ પૃષ્ઠતો દંશિતો રુષા ॥
હસ્તિનાપુરમક્રૂરયુયુધાનાદિભિર્યયૌ

એવં તે યાદવાઃ સર્વે હસ્તિનાપુરસન્નિધૌ ॥
આયાતા હયહર્તૄંશ્ચ કૌરવાન્દદૃશુઃ સ્થિતાન્

ઊચુસ્તે વીક્ષ્ય બલિનો લોકદ્વયજિગીષવઃ ॥
તાન્સર્વાંશ્ચ તૃણીકૃત્ય યાદવાઃ કૃષ્ણદેવતાઃ

અહો બબંધ કશ્ચાશ્વં કસ્ય હૃષ્ટઃ કૃતાંતરાટ્ ॥
પ્રાપ્સ્યતે કસ્તુ સંગ્રામે નારાચૈઃ પરમાં વ્યથામ્

અહો વૈ કિં ન જાનંતિ વૃષ્ણીન્દ્રં ચક્રવર્તિનમ્ ॥
ઉગ્રસેનં રાજરાજં દેવદાનવવંદિતમ્

રાજસૂયસ્ય કર્ત્તારમદ્વિતીયં નૃપેશ્વરમ્ ॥
નૃપાઃ સ્વાત્મવિનાશાય ગૃહ્ણંતિ તુરગં તતઃ

હેમાંગદશ્ચેંદ્રનીલો બકો ભીષણ એવ ચ ॥
બલ્વલશ્ચ નૃપાઃ સર્વે રણેઽસ્માભિર્વિનિર્જિતાઃ

ઇતિ શ્રુત્વા કૌરવાસ્તે ક્રોધપ્રસ્ફુરિતાધરાઃ ॥
પ્રત્યૂચુસ્તાન્હિ પશ્યંતસ્તિરશ્ચીનૈશ્ચ ચક્ષુભિઃ

કૌરવાનુગા ઊચુઃ -
ગૃહીતસ્તુરગોઽસ્માભિર્યૂયં કિં નુ કરિષ્યથ ॥
યુષ્માન્સર્વાન્નયિષ્યામઃ સાયકૈર્યમસાદનમ્

ઉગ્રસેનઃ કતિદિનૈ રાજ્યં લબ્ધ્વા તુ કૃષ્ણતઃ ॥
માનં કરોતિ તં બદ્ધ્વા રાજ્યં કુર્મો વયં કિલ

અનિરુદ્ધસ્તુ કુત્રાસ્તે હ્યસ્માકં ચ ભયાદ્‌ગતઃ ॥
વદતૈનં શરૈર્યુદ્ધે પૂજયામો ન સંશયઃ

ગર્ગ ઉવાચ -
ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા યાદવાઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતાઃ ॥
ચિક્ષિપુઃ સાયકાંશ્ચાપૈઃ કૌરવાણાં મુખેષુ ચ

કેચિદ્બભૂવુર્બાણૈશ્ચ છિન્નજિહ્વાશ્ચ કૌરવાઃ ॥
ભગ્નદંતાશ્છિન્નમુખા વમંતો રુધિરં બહુ

દુર્યોધનં છિન્નમુખા નિહતાસ્તે યયુર્દ્રુતમ્ ॥
પૃષ્ટાસ્તે કથયામાસુર્યાદવૈઃ પ્રકૃતં ચ તત્

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે
કૌરવૈઃ શ્યામકર્ણગ્રહણં નામાષ્ટચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા