ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.30

અશ્વમેધખણ્ડઃ - ત્રિંશોઽધ્યાયઃ
ઊર્ધ્વકેશ-નદાસુરવધમ્ -
ગર્ગ ઉવાચ -
તદોત્થિતશ્ચોર્ધ્વકેશો રથં ચાન્યં સમાશ્રિતઃ ॥
અનિરુદ્ધસ્ય સંગ્રામે યાવદાયાતિ સંમુખમ્

તાવદ્બભઞ્જ નિશિતૈર્નારાચૈસ્તદ્રથં પુનઃ ॥
સ ભગ્નં સ્યંદનં દૃષ્ટ્વા પુનરન્યં સમાશ્રિતઃ

સોઽપિ ભગ્નઃ શરૈરાશુ કાર્ષ્ણિજેન રણે નૃપ ॥
એવં નવ રથા ભગ્ના ઊર્ધ્વકેશસ્ય વૈ રણે

તતઃ ક્રુદ્ધો રણે દૈત્યઃ શક્તિં ચિક્ષેપ સત્વરમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા તામાગતાં વીરો નારાચૈર્દશધાચ્છિનત્

ઊર્ધ્વકેશસ્તદા સંખ્યે સ્થિત્વા રુક્મમયે રથે ॥
આજગામ સ વેગેનાનિરુદ્ધં પ્રતિયોધિતુમ્

કાર્ષ્ણિજં પંચભિર્બાણૈસ્તાડયામાસ હર્ષિતઃ ॥
શરૈસ્તૈર્નિહતઃ સોઽપિ કશ્મલં પરમં ગતઃ

સંક્રુદ્ધો ધનુરુદ્યમ્ય ચિત્રવાજાઞ્છરાન્દશ ॥
મુમોચ હૃદયે તસ્ય સહસા હસ્તલાઘવાત્

શરાસ્તે પપુરેતસ્ય રુધિરં બહુદારુણાઃ ॥
પીત્વા પેતુર્યથા ભૂમૌ કૂટસાક્ષ્યસ્ય પૂર્વજાઃ

ઊર્ધ્વકેશઃ પુનઃ ક્રુદ્ધઃ તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ચ બ્રુવન્ ॥
બાણૈસ્તુ દશસંખ્યૈશ્ચ તતાડ તસ્ય મૂર્ધનિ

સાયકાસ્તેઽનિરુદ્ધસ્ય હ્યુષ્ણીષે પરિનિષ્ઠિતાઃ ॥
વિરાજન્તે સ્મ રાજેન્દ્ર દશશાખાસ્તરોરિવ

ન વિવ્યથે સ તૈર્બાણૈર્યુદ્ધે રુક્મવતીસુતઃ ॥
યથા પુષ્પૈશ્ચ પ્રહતો દ્વિરદો નૃપસત્તમ

બાણાઞ્છતં સ્વધનુષિ નિધાયાકૃષ્ય માધવઃ ॥
ચિત્રવાજાન્સ્વર્ણપુંખાન્મુમોચ બહુરોષતઃ

તે બાણાસ્તસ્ય સર્વાંગં ભિત્ત્વા શીઘ્રમધોગતઃ ॥
રુધિરાક્તા યથા રાજન્કૃષ્ણભક્તિપરાઙ્મુખાઃ

શરસંઘૈશ્ચ સ હતો પંચતાં પ્રધને ગતઃ ॥
હાહાકારશ્ચ તત્સૈન્યે બભૂવ નૃપસત્તમ

તદા જયજયારાવો યાદવાનાં બભૂવ હ ॥
અનિરુદ્ધોપરિ સુરાઃ પુષ્પવર્ષાં પ્રચક્રિરે

ઊર્ધ્વકેશસ્તુ પ્રધનાદ્દિવ્યદેહેન યાદવ ॥
યયૌ વિમાનમારુહ્ય સ્વર્ગં સુકૃતિનાં પદમ્

ભ્રાતારં નિહતં દૃષ્ટ્વા નદઃ શોકેન પૂરિતઃ ॥
કુઞ્જરસ્થો ગદં બાણૈઃ કુઞ્જરસ્થં જઘાન હ

આગતાન્સાયકાન્દૃષ્ટ્વા ધનુર્ધારી ગદો મહાન્ ॥
તાન્પ્રચિચ્છેદ બાણેનાનિરુદ્ધસ્ય પ્રપશ્યતઃ

નદસ્તદૈવ સંક્રુદ્ધો ભ્રાતૃશોકપરિપ્લુતઃ ॥
અકરોદ્વિગજં બાણૈઃ સંગ્રામે રોહિણીસુતમ્

ગજસ્તુ શતબાણૈશ્ચ ભિન્નાંગઃ પંચતાં ગતઃ ॥
નિપપાત ગદો ભૂમૌ તદદ્‌ભુતમિવાભવત્

તતઃ ક્રુદ્ધો ગદાં નીત્વા હંતું શત્રું રણે ગદઃ ॥
આજગામ જ્વલચ્છીઘ્રં સિંહઃ સિહં વને યથા

આગતં તં ગૃહીત્વા તુ શુણ્ડાદંડેન તદ્‌ગજઃ ॥
ચિક્ષેપ સ ગદં રાજન્નાકાશે શતયોજનમ્

પતિતઃ ખાત્સમુત્થાય શુણ્ડદંડં પ્રગૃહ્ય સઃ ॥
પાતયામાસ ભૂપૃષ્ઠે ભ્રામયિત્વા ગજં ગદઃ

ગજો મૃત્યું ગતો યુદ્ધે વિસ્મિતોઽભૂન્મહાસુરઃ ॥
જગ્રાહ સ્વગદાં ગુર્વીં શ્લાઘાં કૃત્વા ગદસ્ય ચ

શીઘ્રં તમાહ્વયામાસ ગદં વીરં ગદાધરમ્ ॥
તથા સોઽપિ નદં દૈત્યં સંગ્રામાર્થે વિશાં પતે

નદઃ પ્રત્યાહ વચનં ત્વં મનુષ્યોઽસિ યાદવ ॥
તસ્માલ્લજ્જાં કરિષ્યામિ કથં યુદ્ધં કરિષ્યસિ

પૂર્વં પ્રહારં કુરુ મે પશ્ચાત્ત્વં તુ ન જીવસિ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા ગદઃ પ્રાહ યથા વૃત્રં પુરંદરઃ

ગદ ઉવાચ -
ન કિંચિત્તે પ્રકુર્વંતિ યે વદન્તિ મુખૈન વૈ ॥
ન વદંતિ રણે શૂરા દર્શયંતિ પરાક્રમમ્

ઇતિ શ્રુત્વા નદઃ ક્રુદ્ધો ગદસ્ય હૃદયે નદન્ ॥
તાડયામાસ રાજેન્દ્ર ગરિષ્ઠાં મહતીં ગદામ્

ગદયા તાડિતો વીરો ન ચચાલ મૃધે ગદઃ ॥
મદોન્મત્તો યથા હસ્તી બાલેન માલયા હતઃ

કથયામાસ વીરાગ્ર્યો દાનવં વીક્ષ્ય લજ્જિતમ્ ॥
સહસ્વૈકં પ્રહારં મે યદિ વીરઃ પરંતપ

ઇત્યુક્ત્વા નિજઘાનાથ લલાટે ગદયા ભૃશમ્ ॥
સ ચાપિ તં રુષા સ્કંધે તાડયામાસ ધર્મવિત્

એવં ભૃશં પ્રકુર્વંતૌ ગદાયુદ્ધવિશારદૌ ॥
ગદાયુદ્ધં પ્રકુર્વાણૌ પરસ્પરવધૈષિણૌ

અન્યોન્યઘાતવિમતૌ ક્રોધયુક્તૌ જયોદ્યતૌ ॥
ન કૌ વૈ તત્ર જીયતે ન પ્રહીયતે કોઽપિ તુ

ભાલે સ્કંધે તથા મૂર્ધ્નિ હૃદિ ગાત્રેષુ સર્વતઃ ॥
રુધિરૌઘપ્લુતૌ ક્લિન્નૌ કિંશુકાવિવ પુષ્પિતૌ

તયોરાસીન્મહાયુદ્ધં ગદાભ્યામેવ સંયુગે ॥
વિસ્ફુલિંગાન્ક્ષરંત્યૌ દ્વે ગદે ચૂર્ણીબભૂવતુઃ

તયોર્યુદ્ધમભૂદ્ધોરં બાહુભ્યાં ગદદૈત્યયોઃ ॥
તદા રામાનુજઃ ક્રુદ્ધો ભુજાભ્યામુપગૃહ્ય તમ્

પાતયામાસ ભૂપૃષ્ઠે મહિષં હરિરાડ્યથા ॥
તદા દૈત્યસ્તુ તસ્યાપિ હૃદિ જઘ્ને પ્રમુષ્ટિના

તદા સોઽપિ શિરસ્યેકં મુષ્ટિં બદ્ધ્વા જઘાન હ ॥
મુષ્ટિભિર્જાનુભિઃ પાદૈસ્તાલસ્ફોટૈશ્ચ બાહુભિઃ

પરસ્પરં જઘ્નતુસ્તૌ સંદષ્ટાધરપલ્લવૌ ॥
તતઃ ક્રુદ્ધો રણે દૈત્યો ગદસ્ય ચરણં બલાત્

ગૃહીત્વા ભ્રામયિત્વા ચ પાતયામાસ ભૂતલે ॥
તદા ગદઃ સમુત્થાય ગૃહીત્વા ચરણં રિપોઃ

ભ્રામયિત્વા ગજોપસ્થે નિજઘાન રુષા જ્વલન્ ॥
પુનર્દૈત્યં સમુત્થાય ગૃહીત્વા રોહિણીસુતમ્

ચિક્ષેપ ચૌજસા રાજન્ગગને શતયોજનમ્ ॥
પતિતોઽપિ સ વજ્રાંગઃ કિંચિદ્વ્યાકુલમાનસઃ

ચિક્ષેપ ગગને દૈત્યં યોજનાનાં સહસ્રકમ્ ॥
પતિઽતોપિ સમુત્થાય પુનર્યુદ્ધં ચકાર સઃ

ગદો નદં નદો ગદં નિજઘ્નતુઃ પરસ્પરમ્ ॥
પ્રમુષ્ટિભિશ્ચ દારુણૈર્મહદ્‌રણે નૃપેશ્વર

દંડાદંડિ મુષ્ટામુષ્ટિ કેશાકેશિ નખાનખિ ॥
દંતાદંત્યુભયોર્યુદ્ધં ઘોરમેવ બભૂવ હ

ઇત્થં નિયુદ્ધમાનૌ તૌ પ્રકુર્વંતૌ રણં પુનઃ ॥
પાદે પાદં હૃદિ હૃદં કરે કરં મુખે મુખમ્ ૪૭॥
અન્યોન્યમિત્થં સંલગ્નૌ પરસ્પરવધૈષિણૌ ॥
બલાક્રાંતાવુભૌ તૌ દ્વૌ પતિતૌ ચ મુમૂર્ચ્છતુઃ

ઇત્થં દૃષ્ટ્વા તયોર્યુદ્ધં યાદવાશ્ચૈવ દાનવાઃ ॥
ગદો ધન્યો નદો ધન્યઃ પ્રોચુર્વાક્યમિદં નૃપ

ગદં નિપતિતં દૃષ્ટ્વાઽનિરુદ્ધઃ શોકપૂરિતઃ ॥
ચૈતન્યં કારયામાસ જલેન વ્યજનેન ચ

તદૈવ સોઽપિ રાજેન્દ્ર ઉત્થિતઃ ક્ષણમાત્રતઃ ॥
ક્વ નદઃ ક્વ નદો યાતો ત્યક્ત્વા યુદ્ધં ભયાન્મમ

નિરીક્ષ્ય દાનવં તત્ર મૂર્છિતં પંચતાં ગતમ્ ॥
ચક્રુર્જયજયારાવં યાદવાશ્ચૈવ દેવતાઃ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે
ઊર્ધ્વકેશનદદૈત્યવધો નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા