ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.17

અશ્વમેધખણ્ડઃ - સપ્તદશોઽધ્યાયઃ
સ્ત્રીરાજ્યવિજયમ્ -
ગર્ગ ઉવાચ -
અથાનિરુદ્ધસ્ય હયો વિમુક્તો
યદુપ્રવીરૈશ્ચ મહોજ્જ્વલાંગઃ ॥
ઉશીનરાદ્વીરવરાન્પ્રપશ્ય-
ન્વિનિર્ગતઃ સોઽપિ શનૈઃ શનૈશ્ચ

એવં સ વિચરન્‌ રાજન્‌ રાષ્ટ્રે રાષ્ટ્રે હયોત્તમઃ ॥
નૃપૈશ્ચ બહુભી રાજન્ગૃહીતશ્ચ વિમોચિતઃ

ઇંદ્રનીલં જિતં શ્રુત્વા તથા હેમાંગદં નૃપમ્ ॥
નૃપાશ્ચાન્યે મણ્ડલેશાઃ પ્રાપ્તં ન જગૃહુર્હયમ્

વીરહીનાન્બહૂન્દેશાન્વિલોક્ય તુરગોત્તમઃ ॥
યદૃચ્છયા નૃપશ્રેષ્ઠ સ્ત્રીરાજ્યં તુ જગામ હ

રાજન્યકન્યા કાચિદ્વૈ સુરૂપા નામ સુન્દરી ॥
રાજ્યં સા કુરુતે સ્વૈરં રાજા તત્ર ન જીવતિ

તત્ર દેશે સ્ત્રિયં પ્રાપ્ય યસ્તાં ભજતિ કામતઃ ॥
ઊર્ધ્વં સંવત્સરાદ્‌રાજન્ન કદાપિ સ જીવતિ

તત્પુરે તુરગો ગત્વા હ્યુદ્યાને પુષ્પસંકુલે ॥
લવંગલતિકવૃન્દે સ્વેલાગંધસમાકુલે

પક્ષિભિર્મધુપૈર્ઘુષ્ટે સ્થિતોઽભૂચ્ચિંચિણીતલે ॥
દદૃશુઃ સ્ત્રીજનાઃ સર્વે શ્યામકર્ણં મનોહરમ્

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા દ્ર્ષ્ટું સમાગતાઃ ॥
હયં દૃષ્ટ્વા સ્ત્રિયો ગત્વા સ્વામિનીમવદન્નૃપ

શ્રુત્વા રાજ્ઞી રથે સ્થિત્વા છત્રચામરવીજિતા ॥
નારીકોટિસમાયુક્તા હયં દ્ર્ષ્ટું સમાયયૌ

અશ્વં દૃષ્ટ્વા ચ તત્પત્રં વાચયિત્વા રુષાન્વિતા ॥
પુનઃ પુરે હયં બદ્ધ્વા યુદ્ધં કર્તું મનો દધે

કાશ્ચિન્નાર્યો ગજારૂઢા રથારૂઢાઃ સમાયયુઃ ॥
હયારૂઢાસ્તથા કાશ્ચિદ્દંશિતાઃ શસ્ત્રસંયુતાઃ

તાઃ સર્વા કુપિતા વીક્ષ્ય શસ્ત્રવર્ષં પ્રકુર્વતીઃ ॥
આગતો હ્યનિરુદ્ધસ્તુ હેમાંગદમુવાચ હ

અનિરુદ્ધ ઉવાચ -
રાજન્નેતાશ્ચ કા નાર્યો યુદ્ધં કર્તું સમાગતાઃ ॥
વિસ્તરેણાપિ કથય યેન મે સ્યાચ્છિવં ત્વિહ

હેમાંગદ ઉવાચ -
અત્ર દેશે ચ કુરુતે રાજ્ઞી રાજ્યં નૃપેશ્વર ॥
ન જીવતિ નૃપો રાજ્યે તસ્માત્સ્ત્રીભિઃ સમન્વિતા

હયં ગૃહીત્વા તે સા ચ સંગ્રામં કર્તુમાગતા ॥
ઇતિ શ્રુત્વાનિરુદ્ધસ્તુ રાજાનમિદમબ્રવીત્

અનિરુદ્ધ ઉવાચ -
કસ્માત્સ્ત્રી કુરુતે રાજ્યં રાજા કસ્માન્ન જીવતિ ॥
એતાં વિસ્તરતો વાર્તાં યત્ત્વં જાનાસિ તદ્વદ

ઇતિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય રાજા હેમાંગદોઽબ્રવીત્ ॥
સંસ્મરન્ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય સ્વગુરોશ્ચ પદાંબુજમ્

યાદવેંદ્ર પુરાવૃત્તં યાજ્ઞવલ્ક્યમુખાચ્છ્રુતમ્ ॥
ચંપકાયાં મયા પૂર્વં કથયિષ્યામિ તચ્છૃણુ

પુરા કૃતયુગે રાજન્નત્ર દેશે બભૂવ હ ॥
નારીપાલ ઇતિ ખ્યાતો રાજા તુ મંડલેશ્વરઃ ॥

તસ્યાસીન્મોહિની ભાર્યા સિંહલદ્વીપસંભવા ॥
પદ્મિની હંસગમના પૂર્ણચંદ્રનિભાનના

તસ્યાઃ સૌંદર્યજલધૌ મગ્નો ભૂત્વા મહીપતિઃ ॥
અહર્નિશમવિજ્ઞાય રેમે તાં શતવત્સરૈઃ

ન ચાકાર પ્રજાનાં વૈ ન્યાયં કામેન મોહિતઃ ॥
તદા સર્વાઃ પ્રજા રાજન્બભૂવુર્દુઃખપીડિતાઃ

પ્રજાનાં કદનં વીક્ષ્ય મોહિની નૃપવલ્લભા ॥
ન્યાયં ચકાર સર્વાસાં સ્વશક્ત્યા યાદવેશ્વર

એકદા તં નૃપં દ્ર્ષ્ટુમષ્ટાવક્રો મહામુનિઃ ॥
આજગામ નૃપસ્યાપિ પ્રાપ્તશ્ચાંતઃપુરે કિલ

તમાગતં મુનિં દૃષ્ટ્વા નૃપઃ સ્ત્રીલગ્નમાનસઃ ॥
વિજહાસ કુરુપોઽયં કસ્માત્પ્રાપ્ત ઇતિ બ્રુવન્

તતો રુષા મુનિઃ પ્રાહ શૃણુ મૂઢ નપુંસક ॥
મુનીનાં સ્ત્રીજિતો ભૂત્વાપમાનં કિં કરિષ્યસિ

ત્વદ્દેશે ચ સદા રાજ્યં નાર્યઃ કુર્વન્તુ નિત્યશઃ ॥
ન જીવતિ નૃપો રાજ્યે તસ્માદ્‌ગચ્છ ત્વમાલયાત્

અત્ર દેશે સ્ત્રિયં પ્રાપ્ય યસ્તાં ભજતિ નિત્યશઃ ॥
સ તુ સંવત્સરાંતે વૈ ન જીવતિ ન સંશયઃ

ગર્ગ ઉવાચ -
ઇત્યુક્ત્વા સ્વાશ્રમં સોઽપિ પ્રયયૌ મુનિસત્તમઃ ॥
ગતે મુનૌ નૃપસ્તત્ર ક્લીબોઽભૂત્તસ્ય શાપતઃ

સર્વં મુનિકૃતં જ્ઞાત્વા ગર્હયામાસ ભૂપતિઃ ॥
આત્માનમાત્મના ચૈવ સ દીનો દુઃખદુઃખિતઃ

નારીપાલ ઉવાચ -
કિં કૃતં મંદભાગ્યેન સ્ત્રીજિતેન મયા હ્યહો ॥
મુનીનાં પૂજનં ત્યક્ત્વા તથા નિરયયાયિનમ્

અદ્ય માં પાપિનં દુષ્ટં યમદૂતૈર્વિલોકિતમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા વૈતરણીયોગ્યં કઃ પ્રતાપાત્પ્રમોક્ષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા સ ગૃહં ત્યક્ત્વા વિચચાર વને વને ॥
ભજન્વિમુક્તિદં વિષ્ણું લેભે ચાંતે હરેઃ પદમ્

અત્ર દેશે ચ રાજાનો રાજ્યં શાપભયાન્વિતાઃ ॥
ન કરિષ્યંતિ નાર્ય્યશ્ચ કરિષ્યંતિ ન સંશયઃ

શ્રીગર્ગ ઉવાચ -
એવં તયોઃ કથતોર્નાર્યઃ ક્રુદ્ધાઃ સમાગતાઃ ॥
વ્યમુંચન્ધનુષૈર્બાણાન્પુંશ્ચલ્યઃ ક્રોધપૂરિતાઃ

તાઃ સ્ત્રીર્વીક્ષ્યાનિરુદ્ધસ્તુ વિસ્મિતોઽભૂદ્‌ભયાન્વિતઃ ॥
કથં કરિષ્યે યુદ્ધં વૈ સ્ત્રીભિઃ સાર્દ્ધમિતિ બ્રુવન્

તદૈવ તસ્ય નિકટે સુરૂપા મંડલેશ્વરી ॥
સ્ત્રીભિઃ પ્રાપ્તા ચાનિરુદ્ધં દૃષ્ટ્વા વચનમબ્રવીત્

રાજ્ઞ્યુવાચ
તિષ્ઠ તિષ્ઠ રણે વીર કુરુ યુદ્ધં મયા સહ ॥
સેનાયુક્તસ્તથાપિ ત્વં કિં શોચસિ વૃથા રણે

અહં ત્વાં માનિનં જિત્વા પ્રધને વૃષ્ણિભિર્યુતમ્ ॥
ક્રીડામૃગં કરિષ્યામિ મદનજ્વરપીડિતા

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વાનિરુદ્ધો ભયવિહ્વલઃ ॥
પ્રત્યાહ દીનયા વાચા સર્વવિન્મંડલેશ્વરીમ્

તુરગં કૃષ્ણચંદ્રસ્ય સર્વદેવદેવેશ્વરસ્ય ચ ॥
મહ્યં પ્રયચ્છ હે રાજ્ઞિ ક્રતોરર્થે તુ સ્વેચ્છયા

નાહં કરિષ્યે યુદ્ધં વૈ ત્વયા સાર્દ્ધં વરાનને ॥
ગચ્છ દ્વારાવતીં તસ્માદ્દર્શનાર્થં હરેશ્ચ વૈ

યન્નામસ્મરણાદ્‌ભદ્રે નરો યાતિ કૃતાર્થતામ્ ॥
તસ્ય વૈ દર્શનસ્યાપિ ફલં કિં કથયામિ તે

ઇતિ સા ચાનિરુદ્ધેન બોધિતા નિપુણેન વૈ ॥
પૂર્વવાર્તાં સ્મરન્ત્યાહ બ્રહ્માણં મોહિની યથા

સુરૂપોવાચ
અહં પુરાભવં દેવ સ્વર્વેશ્યા પૂર્વજન્મનિ ॥
મોહિની નામ વિખ્યાતા કંજાંગા કંજલોચના

એકદા હંસયાનેન વ્રજંતં પદ્મસંભવમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા તન્નિકટે ગત્વા ભજ મામિત્યુવાચ હ

યદા ન જગૃહે બ્રહ્મા શાપં દત્વા તદા હ્યહમ્ ॥
ગત્વા કકુદ્મતીતીરે ચકાર દુષ્કરં તપઃ

તપસા તોષિતો બ્રહ્મા તપોઽન્તે ચ સમાગતઃ ॥
તપસ્વિનીં પ્રસન્નાત્મા વરં બ્રૂહીત્યુવાચ હ

તચ્છ્રુત્વા મોહિની પ્રાહ દેવદેવ નમોઽસ્તુ તે ॥
વરં વરય લોકેશ દીનાં માં તપસિ સ્થિતામ્

યદિ માં ત્વં ન ગૃહ્ણાસિ દુઃખિતાં શરણાગતામ્ ॥
તદા રોષેણ ત્યક્ષ્યામિ તપસા ચ કૃશાં તનુમ્

ઇતિ શ્રુત્વા વિધિઃ પ્રાહ શોકં મા કુરુ ભામિનિ ॥
અન્યજન્મનિ તે ભદ્રે ભવિષ્યતિ મનોરથઃ

અહં પૌત્રો ભવિષ્યામિ દ્વારકાયાં હરેશ્ચ વૈ ॥
સુવર્ણશ્ચાનિરુદ્ધાખ્યઃ સ્ત્રીરાજ્યે ત્વં ભવિષ્યસિ

તતો ગૃહ્ણામિ ત્વાં ભદ્રે નાનૃતં વચનં મમ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા ચ તદ્વાક્યં જાતાહં પૃથિવીતલે

બ્રહ્મા ત્વં યાદવશ્રેષ્ઠ મદર્થે ચ સમાગતઃ ॥
ગર્ગ ઉવાચ -
વાક્યં તસ્યાઃ સમાકર્ણ્ય યાદવા વિસ્મયં યયુઃ

અનિરુદ્ધસ્તુ ધર્માત્મા પ્રત્યાહ વિમલં વચઃ ॥
અનિરુદ્ધ ઉવાચ -
ગચ્છ શ્રીદ્વારકાં ભદ્રે તત્ર ગૃહ્ણામિ ત્વાં પ્રિયામ્ ॥
અદ્ય યાસ્યામિ તુરગં રાજન્યેભ્યશ્ચ પાલયન્

તતઃ સા તસ્ય વાક્યેન પ્રમિલાં મંત્રિણીં વરામ્ ॥
રાજ્યે કૃત્વા તુરંગં ચ દત્ત્વા દ્વારાવતીં યયૌ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે
સ્ત્રીરાજ્યવિજયો નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા