ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.16

ચમ્પાવતીપુરવિજયમ્ -
ગર્ગ ઉવાચ -
અથ મુક્તસ્તુ તુરગો દેશાન્સર્વાન્વિલોકયન્ ॥
ઉશીનરે ચ વિષયે પ્રાપ્તશ્ચંપાવતીં પુરીમ્

રાજ્ઞા હેમાંગદેનાપિ પાલિતાં દુર્ગમંડિતામ્ ॥
ચાતુર્વર્ણ્યજનાકીર્ણાં પ્રાસાદૈઃ પરિવેષ્ટિતામ્

યત્ર હેમાંગદો રાજા પુત્રેણ હંસકેતુના ॥
રાજ્યં કરોતિ સુકૃતિર્મહાશૂરજનૈર્વૃતઃ

ગૃહીતસ્તેન તુરગોઽનિરુદ્ધસ્ય મહાત્મનઃ ॥
સ્વપુર્યાં લીલયા રાજન્ યાદવાનગણય્ય ચ

બદ્ધ્વા હેમાંગદો રાજા સ્વર્ણદામ્ના ચ વાજિનમ્ ॥
દ્વારેષુ ચ કપાટાદીન્દત્ત્વા ક્રોધેન પૂરિતઃ

યાદવાનાં વિનાશાય દુર્ગભિત્તિષુ માનદ ॥
શતઘ્ન્યશ્ચ દ્વિલક્ષાણિ ધૃત્વા યુદ્ધાય વૈ મનઃ

તતઃ પ્રાપ્તોઽનિરુદ્ધસ્તુ સસૈન્યોઽશ્વં વિલોકયન્ ॥
ચંપાવત્યા હ્યુપવને શિબિરોઽભૂચ્ચ તસ્ય વૈ

અથ પ્રદ્યુમ્નતનયસ્તત્રાદૃષ્ટ્વા તુરંગમમ્ ॥
ઉદ્ધવં કૃષ્ણચન્દ્રસ્ય સખાયમિદમબ્રવીત્

અનિરુદ્ધ ઉવાચ -
કસ્યેયં નગરી મન્ત્રીન્કેન નીતો હયો મમ ॥
ત્વં જાનાસિ મહાબુદ્ધે કથયસ્વ વિચાર્ય ચ

ઇત્થં નિશમ્ય તદ્વાક્યમુદ્ધવો બુદ્ધિસત્તમઃ ॥
જ્ઞાત્વા વાર્તાં ચ શત્રૂણામિદં વચનમબ્રવીત્

ઉદ્ધવ ઉવાચ -
ઇયં ચંપાવતી નામ્ના નગરી દ્વારકેશ્વર ॥
હંસધ્વજેન પુત્રેણ યત્ર હેમાંગદો નૃપઃ

કરોતિ રાજ્યં તેનાપિ ગૃહીતસ્તુરગસ્તવ ॥
એષ રાજા મહાશૂરો યજ્ઞસ્યાશ્વં ન દાસ્યતિ

પુર્યાં સ્થિત્વા ભુશુણ્ડીભિર્બહુ યુદ્ધં કરિષ્યતિ ॥
ન નિર્ગમિષ્યતિ બહિર્યુદ્ધાય સ નૃપઃ પુરાત્

તસ્માત્તવેચ્છા નૃપતે યથા ભૂયાત્તથા કુરુ ॥
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા સ ઉવાચ રુષાન્વિતઃ

અનિરુદ્ધ ઉવાચ -
અહં સર્વાન્હનિષ્યામિ દુર્ગયુક્તાન્બહૂન્દ્વિષઃ ॥
લૌહશક્તિસમૈર્બાણૈઃ પ્રહારાર્દ્ધેન સત્તમ

ઇત્થં તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય યાદવઃ ક્રોધપૂરિતઃ ॥
પુરીં હંતું યયૌ શીઘ્રં મુમોચેષૂંશ્ચ કોટિશઃ

અંધકાનાં ચ બાણૌઘૈઃ પુર્યાં કોલાહલોઽપ્યભૂત્ ॥
શત્રવઃ શંકિતાઃ સર્વે વીરા હંસધ્વજાદયઃ

તતો નૃપસ્ય વચનાદ્વીરાસ્તે સાહસેન વૈ ॥
દુર્ગભિત્તિષ્વથારુહ્ય યાદવાન્દદૃશુર્બહિઃ

દૃષ્ટ્વા તે ચ ભયં પ્રાપુઃ સન્નદ્ધાન્ યદુપુંગવાન્ ॥
શસ્ત્રવર્ષં પ્રકુર્વન્તઃ સર્વતઃ પરિમંડિતાન્

તેભ્યઃ શતઘ્નીર્વ્યસૃજંશ્ચતુર્દિક્ષુ ચ વહ્નિના ॥
સર્વાનેવ હનિષ્યામો ન દાસ્યામો હયં વયમ્

અથાનિરુદ્ધસેનાયાં હાહાકારો મહાનભૂત્ ॥
વિહ્વલા વૃષ્ણયઃ સર્વે શતઘ્નીભિઃ પ્રતાડિતાઃ

સંછિન્નભિન્નસર્વાંગાઃ કેચિદ્યુદ્ધાત્પલાયિતાઃ ॥
કેચિન્મૂર્છાં ગતા રાજન્કેચિદ્વૈ નિધનં ગતાઃ

કેચિત્પ્રજ્વલિતા યુદ્ધે ભસ્મીભૂતાસ્તથાપરે ॥
કેચિદ્વૈ પાદહીનાશ્ચ કરહીના વિબાહવઃ

નિઃશસ્ત્રાઃ પતિતાશ્ચૈવ કેચિજ્જ્વલિતકંચુકા: ॥
હાહેતિ વાદિનઃ કેચિદ્‌રામકૃષ્ણેતિ વાદિનઃ

શતઘ્નીભિર્વિશીર્ણાઙ્ગા ગજાઃ કેચિન્મૃધાઙ્ગણે ॥
દુદ્રુવન્તશ્ચ પતિતા મૂર્છિતા નિધનં ગતાઃ

ઉત્પતન્તો દુદ્રુવંતશ્છિન્નદેહાસ્તુરઙ્ગમાઃ ॥
મૃધે મૃત્યું ગતાઃ કેચિદ્વિશીર્ણાઃ પતિતા રથાઃ

અગ્નિના પૂરિતં સર્વં યદુસૈન્યં ભયાનકમ્ ॥
દૃષ્ટ્વાનિરુદ્ધઃ સઙ્ગ્રામે શુશોચ સંસ્મરન્હરિમ્

તતઃ કૃષ્ણસ્ય કૃપયા બુદ્ધિં પ્રાપ્ત ઉષાપતિઃ ॥
પ્રતિશાર્ઙ્ગં ગૃહીત્વા વૈ નિષઙ્ગાચ્છરમેવ ચ

નીત્વા નિધાય કોદણ્ડે પર્જન્યાસ્ત્રં સમાદધે

બાણે પ્રમુક્તે સતિ વૈ બલાહકઃ
સમાગતો વૈ યદુસૈન્યમણ્ડલે ॥
જલં વવર્ષાથ યદૂન્પ્રપાલય-
ન્કૃપીટયોનિં કિલ શાંતયન્નૃપ

તતસ્તેઽગ્નિભયાન્મુક્તા શીતલાઙ્ગાશ્ચ વૃષ્ણયઃ ॥
શ્લાઘાં કૃત્વાનિરુદ્ધસ્ય યુદ્ધં કર્તું સમુત્થિતાઃ

તાન્પ્રત્યાહાનિરુદ્ધસ્તુ હ્યહં યાસ્યે પુરીં પ્રતિ ॥
અર્વેણ પક્ષયુક્તેનૈકો વિજેતું દ્વિષાં પતિમ્

ગર્ગ ઉવાચ -
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય સાંબાદ્યાઃ કૃષ્ણનન્દનાઃ ॥
પ્રોચુઃ સર્વે ચ તં રાજન્નષ્ટાદશ મહારથાઃ

હરિપુત્રા ઉચુઃ
ગંતું નાર્હસિ ત્વં રાજઞ્શત્રૂણાં નગરીં પ્રતિ ॥
પ્રયાસ્યામો વયં સર્વે વિજેતું ચાતતાયિનમ્

ઇત્યુક્ત્વા કુપિતાઃ સર્વે સહસાઽઽરુહ્ય ઘોટકાન્ ॥
સપક્ષાન્ધન્વિનો વીરા દંશિતા યુદ્ધકોવિદાઃ

ઉલ્લંઘયિત્વા પ્રાકારં પુર્યાં પ્રાપ્તા હરેઃ સુતાઃ ॥
ગત્વા જઘ્નુર્દ્વિષઃ સર્વાન્બાણૈરુરગસન્નિભૈઃ

તે શત્રવસ્તુ સહસા નૃપસ્ય વચનાન્નૃપ ॥
યુદ્ધાર્થે ધન્વિનઃ ક્રુદ્ધા આગતા એકકોટયઃ

તાનાગતાન્બહૂન્વીરાન્કુપિતાનુદ્યતાયુધાન્ ॥
સાંબો મધુર્બૃહદ્બાહુશ્ચિત્રભાનુર્વૃકોઽરુણઃ

સઙ્ગ્રામજિત્સુમિત્રશ્ચ દીપ્તિમાન્ભાનુરેવ ચ ॥
વેદબાહુઃ પુષકરશ્ચ શ્રુતદેવઃ સુનંદનઃ

વિરૂપશ્ચિત્રબાહુશ્ચ ન્યગ્રોધશ્ચ કવિસ્તથા ॥
એતે કૃષ્ણસુતાઃ સર્વે જઘ્નુર્બાણૈર્નિરીક્ષ્ય ચ

તતઃ પુર્યાં ચ વીરાણાં રુધિરેણ ભયંકરા ॥
નદી બભૂવ રાજેંદ્ર પુરદ્વારાદ્વિનિઃસૃતા

તામાગતાં નદીં ઘોરામનિરુદ્ધસ્તુ શંકિતઃ ॥
પ્રત્યુવાચ રુષા રાજન્મુખેન પરિશુષ્યતા

મત્પિતૃભ્રાતરઃ સર્વે રણે કિં નિહતા અહો ॥
તસ્માદસ્માન્પ્લાવયિતું નદી ઘોરા સમાગતા

એતામગ્નિમયૈર્બાણૈઃ શોષયિષ્યે ન સંશયઃ ॥
પાતયિષ્યામિ નગરીમહં ગિરિસમૈર્ગજૈઃ

તતોઽનિરુદ્ધવચનાદ્ધસ્તિપૈર્લક્ષહસ્તિનઃ ॥
મહોચ્ચાશ્ચ મદોન્મત્તાઃ કજ્જલાદ્રિસમપ્રભાઃ

કરૈર્ગુલ્માન્સમુત્પાટ્ય ક્ષેપયંતશ્ચ તત્પુરે ॥
કંપયંતો ભુવં પાદૈઃ પુરોપરિ સમાગતાઃ

ગત્વા તે કુંજરાઃ સર્વે હેમાઙ્ગદપુરીં રુષા ॥
સર્વતઃ પાતયામાસુઃ શીઘ્રં કુમ્ભસ્થલૈર્નૃપ

કપાટાઃ પતિતાઃ સર્વે દ્વારાણાં દૃઢશૃઙ્ખલાઃ ॥
દુર્ગસ્ય પાતિતાઃ પુર્યા ગજૈઃ પાષાણભિત્તયઃ

પાતયિત્વા કપાટાદીન્દુર્ગં ચૈવ હરેર્ગજાઃ ॥
પુર્યાં પ્રાપ્તા નૃપશ્રેષ્ઠ રિપુગેહાન્ન્યપાતયન્

હાહાકારો મહાનાસીચ્ચંપાવત્યાં તદૈવ હિ ॥
ભયભીતા જનાઃ સર્વે નૃપાદ્યા વિસ્મયં ગતાઃ

તદા તુ ધર્ષિતો રાજા સ્રજા બદ્ધ્વા કરદ્વયમ્ ॥
સમ્મુખે હરિપુત્રાણામાયયૌ પાહિ માં બ્રુવન્

તમાગતં નૃપં વીક્ષ્ય રણે સાંબસ્તુ ધર્મવિત્ ॥
ભ્રાતૄન્નિવારયામાસ દીનહન્તૄંશ્ચ હસ્તિપાન્

નિવારયિત્વા સર્વાન્સ રાજાનમિદમબ્રવીત્ ॥
સાંબ ઉવાચ -
આગચ્છ રાજન્ભદ્રં તે નીત્વા મમ તુરઙ્ગમમ્

ગચ્છાનિરુદ્ધનિકટે તતઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા સ તદ્વાક્યં નીત્વા યજ્ઞતુરઙ્ગમમ્ ॥
હરિપુત્રૈર્યુતો રાજા નિશ્ચક્રામ પુરાદ્બહિઃ

ગત્વાનિરુદ્ધનિકટે સાકં પુત્રેણ ભૂપતિઃ ॥
હયં નિવેદયામાસ સ્વર્ણકોટિં ચ માનદઃ

અનિરુદ્ધસ્તુ રજેન્દ્ર નીતિવિદ્દીનવત્સલઃ ॥
તત્કરૌ માલયા બદ્ધૌ મોચયિત્વેદમબ્રવીત્

મયા સહ નૃપશ્રેષ્ઠ પાલયૈનં તુરઙ્ગમમ્ ॥
રાજન્યેભ્યશ્ચ શત્રુભ્યઃ કૃષ્ણસ્ય પ્રીતિહેતવે

શ્રુત્વાનિરુદ્ધસ્ય વચો મહાત્મા
હેમાઙ્ગદો બુદ્ધિમતાં વરિષ્ઠઃ ॥
દત્વા ચ રાજ્યં સ્વસુતાય પ્રીત્યા
ગંતું મનસ્તત્ર ચકાર તેન

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે
ચંપાવતીવિજયવર્ણનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ