ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 1.11

કૃષ્ણચન્દ્રજન્મવર્ણનમ્
શ્રીનારદ ઉવાચ -
પરિપૂર્ણતમઃ સાક્ષાચ્છ્રીકૃષ્ણો ભગવાન્ સ્વયમ્ ।
વિવેશ વસુદેવસ્ય મનઃ પૂર્વં પરાત્પરઃ

સૂર્યેન્દુવહ્નિસંકાશો વસુદેવો મહામનાઃ ।
બભૂવાત્યન્તમહસા સાક્ષાદ્‌યજ્ઞ ઇવાપરઃ

દેવક્યામાગતે કૃષ્ણે સર્વેષામભયંકરે ।
રરાજ તેન સા ગેહે ઘને સૌદામિની યથા

તેજોવતીં ચ તાં વીક્ષ્ય કંસઃ પ્રાહ ભયાતુરઃ ।
પ્રાપ્તોઽયં પ્રાણહન્તા મે પૂર્વમેષા ન ચેદૃશી

જાતમાત્રં હનિષ્યામીત્યુક્ત્વાઽઽસ્તે ભયવિહ્વલઃ ।
પશ્યન્સર્વત્ર ચ હરિં પૂર્વશત્રું વિચિન્તયન્

અહો વૈરાનુબન્ધેન સાક્ષાત્કૃષ્ણોઽપિ દૃશ્યતે ।
તસ્માદ્વૈરં પ્રકુર્વન્તિ કૃષ્ણપ્રાપ્ત્યર્થમાસુરાઃ

અથ બ્રહ્માદયો દેવા મુનીન્દ્રૈરસ્મદાદિભિઃ ।
શૌરિગેહોપરિ પ્રાપ્તાઃ સ્તવં ચક્રુઃ પ્રણમ્ય તમ્

દેવા ઊચુઃ -
યજ્જાગરાદિષુ ભવેષુ પરં હ્યહેતુ-
ર્હેતુઃ સ્વિદસ્ય વિચરન્તિ ગુણાશ્રયેણ ।
નૈતદ્વિશન્તિ મહદિન્દ્રિયદેવસંઘા-
સ્તસ્મૈ નમોઽગ્નિમિવ વિસ્તૃતવિસ્ફુલિંગાઃ

નૈવેશિતું પ્રભુરયં બલિનાં બલીયાન્
માયા ન શબ્દ ઉત નો વિષયીકરોતિ ।
તદ્‌બ્રહ્મ પૂર્ણમમૃતં પરમં પ્રશાન્તં
શુદ્ધં પરાત્પરતરં શરણં ગતાઃ સ્મઃ

અંશાંશકાંશકકલાદ્યવતારવૃન્દૈ-
રાવેશપૂર્ણસહિતૈશ્ચ પરસ્ય યસ્ય ।
સર્ગાદયઃ કિલ ભવન્તિ તમેવ કૃષ્ણં
પૂર્ણાત્પરં તુ પરિપૂર્ણતમં નતાઃ સ્મઃ

મન્વન્તરેષુ ચ યુગેષુ ગતાગતેષુ
કલ્પેષુ ચાંશકલયા સ્વવપુર્બિભર્ષિ ।
અદ્યૈવ ધામ પરિપૂર્ણતમં તનોષિ
ધર્મં વિધાય ભુવિ મંગલમાતનોષિ

યદ્‌દુર્લભં વિશદયોગિભિરપ્યગમ્યં
ગમ્યં દ્રવદ્‌ભિરમલાશયભક્તિયોગૈઃ ।
આનંદકંદ ચરતસ્તવ મન્દયાનં
પાદારવિન્દમકરન્દરજો દધામઃ

પૂર્વં તથાત્ર કમનીયવપુષ્મયં ત્વાં
કંદર્પકોટિશતમોહનમદ્‌ભુતં ચ ।
ગોલોકધામધિષણદ્યુતિમાદધાનં
રાધાપતિં ધરણિધુર્યધનં દધામઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
નત્વા હરિં તદા દેવા બ્રહ્માદ્યા મુનિભિઃ સહ ।
ગાયન્તસ્તં પ્રશંસન્તઃ સ્વધામાનિ યયુર્મુદા

અથ મૈથિલરાજેન્દ્ર જન્મકાલે હરેઃ સતિ ।
અંબરં નિર્મલં ભૂતં નિર્મલાશ્ચ દિશો દશ

ઉજ્જ્વલાસ્તારકા જાતાઃ પ્રસન્નં ભૂમિમંડલમ્ ।
નદા નદ્યઃ સમુદ્રાશ્ચ પ્રસન્નાપઃ સરોવરાઃ

સહસ્રદલપદ્માનિ શતપત્રાણિ સર્વતઃ ।
વિચકાનિ મરુત્સ્પર્શૈઃ પતદ્‌ગન્ધિરજાંસિ ચ

તેષુ નેદુર્મધુકરા નદન્તશ્ચિત્રપક્ષિણઃ ।
શીતલા મન્દયાનાશ્ચ ગંધાક્તા વાયવો વવુઃ

ઋદ્ધા જનપદા ગ્રામા નગરા મંગલાયનાઃ ।
દેવા વિપ્રા નગા ગાવો બભૂવુઃ સુખસંવૃતાઃ

દેવદુન્દુભયો નેદુર્જયધ્વનિસમાકુલાઃ ।
યત્ર તત્ર મહારાજ સર્વેષાં મંગલં પરમ્

વિદ્યાધરાશ્ચ ગંધર્વાઃ સિદ્ધકિન્નરચારણાઃ ।
જગુઃ સુનાયકા દેવાસ્તુષ્ટુવુઃ સ્તુતિભિઃ પરમ્

નનૃતુર્દિવિ ગન્ધર્વા વિદ્યાધર્ય્યો મુદાન્વિતાઃ ।
પારિજાતકમન્દારમાલતીસુમનાંસિ ચ

મુમુચુર્દેવમુખ્યાશ્ચ ગર્જન્તશ્ચ ઘના જલે ।
ભાદ્રે બુધે કૃષ્ણપક્ષે ધાત્રર્ક્ષે હર્ષણે વૃષે ।
કર્ણેઽષ્ટમ્યામર્દ્ધરાત્રે નક્ષત્રેશમહોદયે

અન્ધકારાવૃતે કાલે દેવક્યાં શૌરિમન્દિરે ।
આવિરાસીદ્ધરિઃ સાક્ષાદરણ્યામધ્વરેઽગ્નિવત્

સ્ફુરદક્ષવિચિત્રહારિણં
વિલસત્કૌસ્તુભરત્‍નધારિણમ્ ।
પરિધિદ્યુતિનૂપુરાંગદં
ધૃતબાલાર્કકિરીટકુંડલમ્

ચલદદ્‌ભુતવન્હિકંકણં
તડિદૂર્જિતગુણમેખલાઞ્ચિતમ્ ।
મધુભૃદ્‌ધ્વનિપદ્મમાલિનં
નવજાંબૂનદદિવ્યવાસસમ્

સતડિત્‌ઘનદિવ્યસૌભગં
ચલનીલાલકવૃન્દભૃન્મુખમ્ ।
ચલદંશુ તમોહરં પરં
શુભદં સુન્દરમંબુજેક્ષણમ્

કૃતપત્રવિચિત્રમંડનં
સતતં કોટિમનોજમોહનમ્ ।
પરિપૂર્ણતમં પરાત્પરં
કલવેણુધ્વનિવાદ્યતત્પરમ્

તમવેક્ષ્ય સુતં યદૂત્તમો
હરિજન્મોત્સવફુલ્લલોચનઃ ।
અથ વિપ્રજનેષુ ચાશુ વૈ
નિયુતં સન્મનસા ગવાં દદૌ

હરિમાનકદુંદુભિઃ સ્તવૈઃ
સ્તવનં તં પ્રણિપત્ય વિસ્મિતઃ ।
અકરોદુદિતપ્રભૂદયો
ગતભીઃ સૂતિગૃહે કૃતાંજલિઃ

શ્રીવસુદેવ ઉવાચ -
એકો યઃ પ્રકૃતિગુણૈરનેકધાસિ
હર્તા ત્વં જનક ઉતાસ્ય પાલકસ્ત્વમ્ ।
નિર્લિપ્તઃ સ્ફટિક ઇવાદ્ય દેહવર્ણૈ-
સ્તસ્મૈ શ્રીભુવનપતે નમામિ તુભ્યમ્

એધઃસુ ત્વનલ ઇવાત્ર વર્તમાનો
યો‍ઽન્તસ્થો બહિરપિ ચામ્બરં યથા હિ ।
આધારો ધરણિરિવાસ્ય સર્વસાક્ષી
તસ્મૈ તે નમ ઇવ સર્વગો નભસ્વાન્

ભૂભારોદ્‌ભટહરણાર્થમેવ જાતો
ગોદેવદ્વિજનિજવત્સપાલકોઽસિ ।
ગેહે મે ભુવિ પુરુષોત્તમોત્તમસ્ત્વં
કંસાન્માં ભુવનપતે પ્રપાહિ પાપાત્

શ્રીનારદ ઉવાચ -
પરિપૂર્ણતમં સાક્ષાચ્છ્રીકૃષ્ણં શ્યામસુન્દરમ્ ।
જ્ઞાત્વા નત્વાથ તં પ્રાહ દેવકી સર્વદેવતા

શ્રીદેવક્યુવાચ -
હે કૃષ્ણ હે વિગણિતાણ્ડપતે પરેશ
ગોલોકધામધિષણધ્વજ આદિદેવ ।
પૂર્ણેશ પૂર્ણ પરિપૂર્ણતમ પ્રભો માં
ત્વં પાહિ પરમેશ્વર કંસપાપાત્

શ્રીનારદ ઉવાચ -
તચ્છ્રુત્વા ભગવાન્કૃષ્ણઃ પરિપૂર્ણતમઃ સ્વયમ્ ।
સસ્મિતો દેવકીં શૌરિં પ્રાહ સ વૃજિનાર્દનઃ

શ્રીભગવાનુવાચ -
ઇયં ચ પૃશ્નિઃ પતિદેવતા ચ
ત્વં પૂર્વસર્ગે સુતપા પ્રજાર્થી ।
બ્રહ્માજ્ઞયા દિવ્યતપો યુવાભ્યાં
કૃતં પરં નિર્જલભોજનાભ્યામ્

કાલેષુ મન્વન્તરકે વ્યતીતે
તપઃ પરં તત્તપસઃ પ્રજાર્થી ।
તદા પ્રસન્નો યુવયોરભૂવં
વરં પરં બ્રૂત મયા તદોક્તમ્

શ્રુત્વા યુવાભ્યાં કથિતં તદૈવ
ભૂયાત્સુતસ્ત્વત્સદૃશઃ કિલાવયોઃ ।
તથાસ્તુ ચોક્ત્વાથ ગતે મયિ પ્રજા-
પતી હ્યભૂત સ્વકૃતેન દમ્પતી

ન મત્સમઃ કોઽપિ સુતો જગત્યલં
વિચાર્ય તદ્વામભવં પરેશ્વરઃ ।
શ્રીપૃશ્નિગર્ભો ભુવિ વિશ્રુતઃ પુન-
ર્દ્વિતીયકાલેઽહમુપેન્દ્રવામનઃ

તથાઽભવં હ્યદ્યતમે પરાત્પરો
નીત્વાઽથ માં પ્રાપય નન્દમન્દિરમ્
અતો ન ભૂયાદ્‌ભયમૌગ્રસેનતઃ
સુતાં સમાદાય સુખી ભવિષ્યથઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
તૂષ્ણીં ભૂત્વા હરિસ્તત્ર તદ્‌ભૂયઃ પશ્યતોસ્તયોઃ ।
દૃશ્યં હ્યપ્રકટં કૃત્વા બાલોઽભૂત્કૌ યથા નટઃ

પ્રેંખે ધૃત્વાઽથ તં શૌરિર્યાવદ્‌ગન્તું સમુદ્યતઃ ।
તવાદ્‌વ્રજે નન્દપત્‍ન્યાં યોગમાયાઽજનિ સ્વતઃ

તયા શયાને વિશ્વસ્મિન્ રક્ષકેષુ સ્વપત્સુ ચ ।
દ્વાર ઉદ્‌ઘાટિતાઃ સર્વાઃ પ્રસ્ફુટચ્છૃઙ્‌ખલાર્ગલાઃ

નિર્ગતે વસુદેવે ચ મૂર્ધ્નિ શ્રીકૃષ્ણશોભિતે ।
સૂર્યોદયે યથા સદ્યસ્તમોનાશોઽભવત્સ્વતઃ

ઘનેષુ વ્યોમ્નિ વર્ષત્સુ સહસ્રવદનઃ સ્વરાટ્ ।
નિવારયન્દીર્ઘફણૈરાસારં શૌરિમન્વગાત્

ઊર્મ્યાવર્તાકુલાવેગૈઃ સિંહસર્પાદિવાહિની ।
સદ્યો માર્ગં દદૌ તસ્મૈ કાલિન્દી સરિતાં વરા

નન્દવ્રજં સમેત્યાસૌ પ્રસુપ્તં સર્વતઃ પરમ્ ।
શિશું યશોદાશયને નિધાયાશુ દદર્શ તામ્

તત્સુતાં સમુપાદાય પુનર્ગેહાજ્જગામ સઃ ।
તીર્ત્વા શ્રીયમુનાં શૌરિઃ સ્વાગારે પૂર્વવત્સ્થિતઃ

સુતં સુતાં વા જાતં ચાજ્ઞાત્વા ગોપી યશોમતી ।
પરિશ્રાન્તા સ્વશયને સુષ્વાપાનન્દનિદ્રયા

અથ બાલધ્વનિં શ્રુત્વા રક્ષકાઃ સમુપસ્થિતાઃ ।
ઊચુઃ કંસાય વીરાય ગત્વા તદ્‌રાજમન્દિરમ્

સૂતીગૃહં ત્વરં પ્રાગાત્કંસો વૈ ભયકાતરઃ ।
સ્વસાથ ભ્રાતરં પ્રાહ રુદતી દીનવત્સતી

શ્રીદેવક્યુવાચ -
સુતામેકાં દેહિ મે ત્વં પુત્રેષુ પ્રમૃતેષુ ચ ।
સ્ત્રિયં હન્તું ન યોગ્યોઽસિ ભ્રાતસ્ત્વં દીનવત્સલઃ

તેઽનુજાહં હતસુતા કારાગારે નિપાતિતા ।
દાતુમર્હસિ કલ્યાણ કલ્યાણીં તનુજાં ચ મે

શ્રીનારદ ઉવાચ -
અશ્રુમુખ્યા મોહિતયા સમાચ્છાદ્યાત્મજાં બહુ ।
પ્રાર્થિતોઽઙ્‌કાદ્વિનિર્ભર્ત્સ્ય તાં સ આચિચ્છિદે ખલઃ

કુસઙ્ગનિરતઃ પાપઃ ખલો યદુકુલાધમઃ ।
સ્વસુઃ સુતાં શિલાપૃષ્ઠે ગૃહીત્વાંઘ્ર્યોર્ન્યપાતયત્

કંસહસ્તાત્સમુત્પત્ય ત્વરં સા ચાંબરે ગતા ।
શતપત્રે રથે દિવ્યે સહસ્રહયસેવિતે

ચામરાંદોલિતે શુભ્રે સ્થિતાદૃશ્યત દિવ્યદૃક્ ।
સાયુધાષ્ટભુજા માયા પાર્ષદૈઃ પરિસેવિતા ।
શતસૂર્યપ્રતીકાશા કંસમાહ ઘનસ્વના

શ્રીયોગમાયોવાચ -
પરિપૂર્ણતમઃ સાક્ષાચ્છ્રીકૃષ્ણો ભગવાન્ સ્વયમ્ ।
જાતઃ ક્વ વા તુ તે હન્તા વૃથા દીનાં દુનોષિ વૈ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
ઇત્યુક્ત્વા તં તતો દેવી ગતા વિન્ધ્યાચલે ગિરૌ ।
યોગમાયા ભગવતી બહુનામા બભૂવ હ

અથ કંસો વિસ્મિતોઽભૂચ્છ્રુત્વા માયાવચઃ પરમ્ ।
દેવકીં વસુદેવં ચ મોચયામાસ બન્ધનાત્

કંસ ઉવાચ -
પાપોઽહં પાપકર્માહં ખલો યદુકુલાધમઃ ।
યુષ્મત્પુત્રપ્રહન્તારં ક્ષમધ્વં મે કૃતં ભુવિ

હે સ્વસઃ શૃણુ મે શૌરે મન્યે કાલકૃતં ત્વિદમ્ ।
યેન નિશ્ચાલ્યમાનો વા વાયુનેવ ઘનાવલેઃ

વિશ્વસ્તોઽહં દેવવાક્યે દેવાસ્તેઽપિ મૃષાગિરઃ ।
ન જાનામિ ક્વ મે શત્રુર્જાતઃ કૌ કથિતોઽનયા

શ્રીનારદ ઉવાચ -
ઇત્થં કંસસ્તદંઘ્ર્યોશ્ચ પતિતોઽશ્રુમુખો રુદન્ ।
ચકાર સેવાં પરમાં સૌહૃદં દર્શયંસ્તયોઃ

અહો શ્રીકૃષ્ણચન્દ્રસ્ય પરિપૂર્ણતમપ્રભોઃ ।
દાનદક્ષૈઃ કટાક્ષૈશ્ચ કિન્ન સ્યાદ્‌ભૂમિમંડલે

પ્રાતઃકાલે તદા કંસઃ પ્રલંબાદીન્મહાસુરાન્ ।
સમાહૂય ખલસ્તેભ્યોઽવદદુક્તં ચ માયયા

કંસ ઉવાચ -
જાતો મે હ્યંતકૃતદ્‌ભૂમૌ કથિતો યોગમાયયા ।
અનિર્દશાન્નિર્દશાંશ્ચ શિશૂન્યૂયં હનિષ્યથ

દૈત્યા ઊચુઃ -
સજ્જસ્ય ધનુષો યુદ્ધે ભવતા દ્વંદ્વયોધિના ।
ટંકારેણોદ્‌ગતા દેવા મન્યસે તૈઃ કથં ભયમ્

ગોવિપ્રસાધુશ્રુતયો દેવા ધર્માદયઃ પરે ।
વિષ્ણોશ્ચ તનવો હ્યેષાં નાશે દૈત્યબલં સ્મૃતમ્

જાતો યદિ મહાવિષ્ણુસ્તે શત્રુર્યો મહીતલે ।
અયં ચૈતદ્‌વધોપાયો ગવાદીનાં વિહિંસનમ્

ઇત્થં મહોદ્‌ભટા દુષ્ટા દૈતેયાઃ કંસનોદિતાઃ ।
દુદ્રુવુઃ ખં ગવાદિભ્યો જઘ્નુર્જાતાંશ્ચ બાલકાન્

આસમુદ્રાદ્‌ભૂમિતલે વિશંતશ્ચ ગૃહે ગૃહે ।
કામરૂપધરા દૈત્યાશ્ચેરુઃ સર્પા ઇવાભવન્

ઉત્પથા ઉદ્‌ભટા દૈત્યાસ્તત્રાપિ કંસનોદિતાઃ ।
કપિઃ સુરાપોઽલિહતો ભૂતગ્રસ્ત ઇવાભવન્

વૈદેહ મૈથિલ નરેન્દ્ર ઉપેન્દ્રભક્ત
ધર્મિષ્ઠમુખ્ય સુતપો જનક પ્રતાપિન્ ।
એતત્સતાં ચ ભુવિ હેલનમંગ રાજન્
સર્વં છિનત્તિ બહુલાશ્વ ચતુષ્પદાર્થાન્

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં ગોલોકખણ્ડે નારદબહુલાશ્વસંવાદે
શ્રીકૃષ્ણચન્દ્રજન્મવર્ણનં નામ એકાદશોઽધ્યાયઃ