ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.96.100

અધ્યાય ૯૬ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
તતઃ કદાચિદ્ગિરિજા પ્રસન્નં પ્રાહ શંકરમ્ ।
શિવોવાચ ।
દેવેશ સપ્તમં વર્ષં પ્રવૃત્તં સાંપ્રતં શિશોઃ

ક્રિયતાં વ્રતબન્ધોઽસ્ય સુમુહૂર્તે મહોત્સવાત્ ।
શિવ ઉવાચ ।
સમ્યગુક્તં ત્વયા ભદ્રે જ્ઞાત્વા ચેતોગતં મમ

સંપાદયિષ્યે સાધ્વસ્ય વ્રતબન્ધં યથાવિધિ ।
ક ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા ગિરિજાં દેવઃ સમાકાર્ય ચ ગૌતમમ્

વિચાર્ય સુદિને લગ્નં સામગ્રીઃ સમપાદયત્ ।
મણ્ડપં ચ સુવિસ્તીર્ણં સર્વાનૃષિગણાન્મુનીન્

આકાર્ય પરિપૂજ્યૈતાંસ્તદાજ્ઞાવશગો હરઃ ।
યથાવિધિ ચકારાસ્ય વ્રતબન્ધં મુદા તદા

ઉપાયનાનિ સર્વે તે શિવયોર્બાલકસ્ય ચ ।
અષ્ટાશીતિસહસ્રેભ્યો નમસ્કૃત્ય હરોઽપિ ચ

સંપૂજ્ય વિધિવત્પ્રાદાન્નાનોપાયનસંચયાન્ ।
ત્રિંશત્ત્રિકોટિદેવેભ્યો યક્ષેભ્યોઽપિ તથૈવ ચ ।
કિન્નરેભ્યશ્ચારણેભ્યો વાદ્યઘોષે નદત્યપિ

ગાયત્સુ કિન્નરેષ્વાશુ નર્તકીનાં ગણેષુ ચ ।
નૃત્યત્સુ સર્વલોકેષુ પશ્યત્સુ સુમહોત્સવમ્

ઉપાયનાનિ દાનાનિ દદૌ હર્ષાત્સદાશિવઃ ।
દેવતાસ્થાપનં કૃત્વા ભોજયામાસ ચાખિલાન્

પ્રાતઃકાલે બટું સ્નાપ્ય ચૌલકર્મ સમાપ્ય ચ ।
ચતુર્ભિર્બ્રાહ્મણૈઃ સાર્ધં તં ભોજ્ય સંસ્નાપ્ય વૈ પુનઃ

વેદિકાયામન્તરા દુ ધૃત્વા પટમનુત્તમમ્ ।
મુહૂર્તં સાધયામાસ મુનિભિર્મન્ત્રવાદિભિઃ

એતસ્મિન્નન્તરે દૈત્યૌ કૃતાન્તકાલસંજ્ઞકૌ।
ગજરૂપધરૌ મત્તૌ મદોદસ્રાવિણૌ દૃઢૌ

તીક્ષ્ણદન્તૌ દીર્ઘશુણ્ડૌ ગગનસ્પર્ધિપુષ્કરૌ ।
ચીત્કારભીષિતજનૌ સિન્દૂરારુણમસ્તકૌ

કમ્પતે પાદઘાતેન યયોરાશુ વસુન્ધરા ।
દન્તાઘાતેન યુધ્યન્તૌ રજસાચ્છાદ્ય રોદસી

સભાદ્વારગતં શક્રકારિણં સમુપાગતૌ ।
દન્તપ્રહારૈસ્તદ્ગણ્ડં ભિન્દન્તૌ બલવત્તરમ્

સ્રવદ્રક્તઃ પપાતોર્વ્યાં મૂર્છિતો ગજરાટ્ ક્ષણાત્ ।
ઐરાવતઃ પપાલાશુ મુહૂર્તાત્પ્રાપ્ય ચેતનામ્

કરિણૌ પૃષ્ઠલગ્નૌ તૌ દન્તાઘાતૈર્નિજઘ્નતુઃ ।
તતસ્તૌ મત્તમાતંગૌ સભામધ્યં સમીયતુઃ

શુણ્ડાભ્યાં મણ્ડપં તૌ તુ તાડયામાસતુસ્તદા ।
ઉત્તસ્થુઃ સર્વલોકાસ્તે શ્રુત્વા કોલાહલં તયોઃ

યતો યતો ગચ્છતઃ સ્મ તતો દેવાઃ પલાયિતાઃ ।
મુનયશ્ચ તયોર્ભીત્યા દશદિક્ષુ પલાયિતાઃ

શિવં તત્ર સમાચખ્યુર્વિઘ્નમેતદુપસ્થિતમ્ ।
ગણા ઊચુઃ ।
સેન્દ્રા સભા મુનિયુતા વિધ્વસ્તા ગજભીતિતઃ

તતઃ પલાયિતા ગૌરી સખીભિર્ગૃહમાગતા ।
બાલસ્તતો નિરીક્ષ્યૈતૌ દન્તિનૌ બલવત્તરૌ

જગર્જ ઘનવચ્છીઘ્રં તયોઃ શુણ્ડે દધાર હ ।
ઉભાભ્યામપિ હસ્તાભ્યાં ચીત્કારં તૌ પ્રચક્રતુઃ

ભ્રામયિત્વાસ્ફાલયત્સ એકસ્મિન્નપરં ગજમ્ ।
ઉભૌ તૌ શતધા જાતૌ પતિતૌ ધરણીતલે

ધરા ચકમ્પે વૃક્ષાશ્ચ નિપેતુશ્ચૂર્ણિતા ભુવિ ।
તતઃ ખણ્ડાનિ તાન્યાશૂ દૂરતશ્ચિક્ષિપુર્ગણાઃ

બટું જગ્રાહ જનની શીઘ્રમાગત્ય સ્વે કટૌ ।
સર્વે પલાયિતા દેવા મુનયોઽનેન દાનવૌ

બાલેન નિહતૌ શીઘ્રમિત્યુવાચ શિવાં સખી ।
તતસ્તે મીલિતા દેવા ઇન્દ્રાદ્યા મુનયોઽપિ ચ

ઊચુર્ગુણેશં તે સર્વે સ્વામિન્સર્વંગુણાકર ।
સર્વપ્રાણહરૌ દૈત્યૌ કાપટ્યાદ્ગજરૂપિણૌ

નિહતૌ લીલયા દેવમાયિનૌ બલવત્તરૌ ।
ઇત્યુક્ત્વા શક્રમુનયો દેવાશ્ચ વિવિશુ સભામ્

ઉપવિષ્ટેષુ સર્વેષુ નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ।
તતો વાદ્યાન્યવાદ્યન્ત બ્રહ્મા રુદ્રસમીપગઃ

દત્ત્વા પરસ્પરં પ્રૈષં બબન્ધ મેખલાં શિશોઃ ।
યજ્ઞોપવીતમજિનં હોમં ચ સમિધામપિ

કારયામાસ વિધિવત્સાવિત્રીવાચનં તતઃ ।
તતો માતા દદૌ ભિક્ષામંશુકે ભૂષણાનિ ચ

ઉત્તરીયં ચ રત્નાનિ મુક્તાફલયુતાનિ ચ ।
લડ્ડૂકાન્ભક્ષ્યખાદ્યાનિ ત્રિશૂલં શશિનં શિવઃ

દદૌ નામ ચકારાસ્ય ભાલચન્દ્ર ઇતિ સ્ફુટમ્ ।
શૂલપાણિરિતિ પરં તતશ્ચક્રં હરિર્દદૌ

શોચિષ્કેશેતિ નામાસ્ય ચક્રે સમ્યઙ્મહાત્મનઃ ।
તતઃ પુરન્દરઃ પૂજ્ય કણ્ઠે ચિન્તામણિં દદૌ

નામ ચિન્તામણિરિતિ ચક્રે સર્વાર્થદં શુભમ્ ।
દદૌ તદૈવ કમલમભ્યર્ચ્ય કમલાસનઃ

વિધાતેતિ ચ નામાસ્ય સ્થાપયામાસ સંસદિ ।
તતઃ સર્વે સુરગણાઃ સમભ્યર્ચ્ય ગુણેશ્વરમ્

નાનાવિધાનિ નામાનિ ચક્રુઃ સ્વસ્વેચ્છયા સુરાઃ ।
અદિતિઃ કશ્યપશ્ચાથ તં પુપૂજતુરાદરાત્

દર્શયામાસ દેવોઽપિ પૂર્વરૂપં તયોશ્શુભમ્ ।
ભાલચન્દ્રં દશભુજં મુકુટેન વિરાજિતમ્

દિવ્યામ્બરં દિવ્યગન્ધં દિવ્યાભરણભૂષિતમ્ ।
સિંહારૂઢં વિરાજન્તમુરગોદરબન્ધનમ્

દૃષ્ટ્વેત્થમદિતિર્હ્રષ્ટા લિલિગં સ્નેહનિર્ભરા ।
રોમાંચિતશરીરા સા પ્રેમગદ્ગદનિઃસ્વના

વિસ્મયં પરમં પ્રાપ્તા સ્રવદશ્રુજલાવિલા।
પરમાનન્દમગ્નાઽભૂત્સ્નેહસ્તુતપયોધરા

તથૈવ કશ્યપો દેહભાવં તત્યાજ તત્ક્ષણાત્ ।
ઊચતુસ્તૌ સુતસ્નેહાદ્વત્સાવાં તે વિયોગતઃ

કૃશતાં ગમિતૌ તેઽદ્ય દર્શનાત્પુષ્ટતાં ગતૌ ।
નાવાં ત્યજ સુતેદાનીં જનૌ ત્વચ્ચરણે રતૌ

ગજાનન ઉવાચ ।
પ્રતિશ્રુતં મયા માતર્દાસ્યે દર્શનમેકદા ।
તદિદાનીં મયા દત્તં ન શોકં કર્તુમર્હસિ

સર્વાન્તર્યામિણો મે વૈ વિયોગો ન કદાચન ।
ક ઉવાચ ।
એવં તુ વદતોરેવં પાર્વતી સમુપાગતા

ઉવાચ પરમપ્રીતા દૃષ્ટ્વા સ્નેહં તયોઃ શિશૌ ।
અદિતે દેહિ મે પુત્રં ગૃહીતં ચિરકાલતઃ

નાયં તવ સુતઃ સુભ્રુ સમ્યક્પશ્ય શુચિસ્મિતે ।
સાઽપશ્યત્પુનરેવૈનં સ્વસ્યૈવ તનયં વિભુમ્

અદિતિરુવાચ ।
ત્વમેવ ગૌરિ પશ્યાશુ તનયં મે પુરઃ સ્થિતમ્ ।
સાઽપશ્યત્પુનરેવૈનં ગુણેશં તનયં સ્વકમ્

અદિતિસ્તાં મમેત્યાહ પાર્વતી તાં મમેતિ ચ ।
એવં વિવદમાને તુ પ્રાહુર્દેવાઃ સુવિસ્મિતાઃ

અનાદિનિધનો દેવઃ સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તુકારકઃ ।
અનન્તરૂપોઽનન્તશ્રીરનેકશક્તિસંયુતઃ

કસ્યા અયં ભવેત્પુત્ર ઉભે ભ્રાન્તેઽસ્ય માયયા ।
તે ઊચતુઃ ।
યસ્યા અયં ભવેત્પુત્રસ્તસ્યા હસ્તે પ્રદીયતામ્

ક ઉવાચ।
તતો દેવા નિરીક્ષ્યૈનં નાનારૂપિણમીશ્વરમ્ ।
કશ્ચિદાહ વિધાતાઽયં કશ્ચિદ્વિષ્ણું ચતુર્ભુજમ્

કશ્ચિત્ત્રિલોચનં પ્રાહ વરુણં વિસ્મિતાઃ સુરાઃ।
ઊચુસ્તે નિશ્ચયોઽસ્માભિર્વિધાતું નૈવ શક્યતે

ભવતીભ્યાં વિવેકેન ગ્રાહયોઽયં પરમઃ પુમાન્ ।
તતો ગૌરી ગૃહાણાશુ તં વિભું તનયં સ્વકમ્

સ્તનપાનં દદૌ સ્નેહાદદિતિર્નીરસાઽભવત્ ।
મમચેદ્બાલકોઽયં સ્યાત્કથં યાયાત્પરં પ્રતિ

અહં ભ્રાન્ત્યાઽભવં સક્તા પરસ્ય તનયે વૃથા।
મુનયઃ કશ્યપશ્ચૈનં પુપૂજુસ્તે ગુણેશ્વરમ્

નમસ્કૃત્યાભ્યનુજ્ઞાપ્ય યયુઃ સ્વં સ્વં નિવેશનમ્ ।
ભવાની ચ ગૃહં યાતા પુત્રમાદાય હર્ષિતા

તતઃ સમાગતાઃ સર્વે પ્રાગમન્નિલયાન્સ્વકાન્ ૫૮ (૪૩૪૬)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે ગૌર્યાદિતિવિવાદો નામ ષણ્ણવતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૯૭ પ્રારંભ :-
મુનિરુવાચ ।
ત્વયા વિનાયકો દેવો મયૂરેશ્વરસંજિતઃ ।
તતો ગુણેશનામ્ના મે મહિમાઽયં નિરુપિતઃ

સ કથં પ્રાપ તન્નામ કિં ચ તેન કૃતં મહત્ ।
કર્મ તન્મે સમાચક્ષ્વ સામ્પ્રતં વિશ્વસૃગ્વિભો

ક ઉવાચ ।
યથા તેન કૃતં કર્મ મયૂરેશ્વરનામ ચ ।
પ્રાપદ્વિનાયકો દેવો નિરૂપિષ્યેઽખિલં તવ

પાતાલભવને શેષઃ સભામધ્યગતોઽભવત્ ।
વાસુકિપ્રમુખૈ સર્વૈઃ સમન્તાત્પરિવારિતઃ

તતઃ કદ્રૂઃ સમાયાતા તેજોરૂપા સુરૂપિણી ।
મુક્તામણિયુતં ચારુ બિભ્રતી કંચુકં શુભમ્

બિમ્બોષ્ઠી ચન્દ્રવદના દિવ્યભૂષામ્બરાવૃતા ।
તાં દૃષ્ટ્વા જનનીં શેષો વાસુકિપ્રમુખાશ્ચ યે

નેમુર્માતર્બહુદિનૈરભવદ્દર્શનં તવ ।
કાંક્ષન્તે દર્શનં સર્વે ત્વં તુ નિષ્ઠુરતાં ગતા

ઇત્યૂચુસ્તાં કરે ધૃત્વાઽસ્થાપયન્પૈત્ર્ય આસને ।
પુપૂજુઃ પરયા ભક્ત્યા તતઃ શેષોઽબ્રવીત્તુ તામ્

શેષ ઉવાચ ।
ત્વં માતઃ કશ્યપસ્યાપિ પત્ની ચારુતરા સતી।
સર્વવિદ્યાનિધાનસ્ય સષ્ટિસ્થિત્યન્તકારિણઃ

બ્રહ્માદયો દેવગણાસ્તત્ત્વં યસ્ય ન વૈ વિદુઃ ।
ત્વં ચાપિ સહસા શાપાનુગ્રહે ચ ક્ષમા હ્યસિ

તવ પુત્રા વયં માતસ્ત્રૈલોક્યગ્રાસસાહસાઃ ।
સા કથં ત્વમિહાયાતા કિમુદ્દિશ્ય પ્રયોજનમ્

કદ્રૂરુવાચ ।
વિના પ્રયોજનં પુત્ર કોપિ નાયાતિ કિંચન ।
તચ્ચ તે કથયિષ્યેઽહં શૃણુ સાદરમાત્મજ

વિનતા મે સપત્ની યા જનની પુત્ર પક્ષિણામ્ ।
તસ્યા દર્શનકાંક્ષા મે કદાચિત્સંબભૂવ હ

અનાદૃતા તયાઽહં તુ તદ્ગૃહં સહસા ગતા।
નાસનં ન ચ સત્કારં સ્વાગતં ન ચ સાઽકરોત્

પૂર્વવૈરં સ્મરન્તી સા જટાયું પુત્રમાદિશત્ ।
તેન ચાકર્ષિતા વેણી વિવસ્ત્રાઽહં કૃતા ક્ષણાત્ ।
મામુવાચ મહાદુષ્ટે નાવલોક્યં મુખં તવ

મમ માતુસ્તુ દાસીત્વં પૂર્વમાસીઃ કૃતં ત્વયા ।
તદા ન કરુણાલેશો ધૂતો મનસિ કર્હિચિત્

ઇતો ગચ્છ ન ચેત્પ્રાણાન્ગૃહીષ્યામિ મહાખલે ।
શ્રુત્વા તદીયવાક્યાનિ દુઃખિતાઽહં ફણીશ્વર

આક્રન્દં પરમં પ્રાપ્તા પ્રણત્યાગે તુ નિશ્ચિતા।
આગતાઽહં તતો યુષ્મદ્દર્શનાર્થં સુદુઃખિતાઃ

યદિ વો મયિ ભક્તિઃ સ્યાત્સાહાય્યં ક્રિયતાં મમ ।
સત્પુત્રા યદિ માન્યાઽહં તદા તસ્યા વિનાશનમ

કર્તવ્યં ચ સપત્ન્યા મે તતો હૃદિ સુખં ભવેત્ ।
ક ઉવાચ ।
એવમાકર્ણ્ય તદ્વાક્યં શેષો રોષસમન્વિતાઃ

જજ્વાલ સહસા વહ્નિર્ઘૃતેનેવ પ્રદીપિતઃ ।
મમ માતુઃ કૃતા પીડા વિનતાતનયૈર્યદિ

તદાઽહં તત્પ્રતીકારં કરિષ્યામિ ન સંશયઃ ।
એવમુક્ત્વા સ શેષોઽથ વાસુકિપ્રમુખૈર્યુતઃ

તત્ર ગન્તું મનશ્ચક્રે યત્ર સા વિનતાઽભવત્ ।
વાસુકિરુવાચ ।
અહમેવ ગમિષ્યામિ કોટિનાગૈર્યુતોઽનઘ

વિનતામાનયિષ્યામિ તિષ્ઠ ત્વં ભુજગાધિપ ।
ક ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા યયૌ શીઘ્રં વાસુકિર્વિનતાશ્રમમ્

અસંખ્યાનુરગાન્દૃષ્ટ્વા બિભાય વિનતા તદા ।
તદૈવ વેષ્ટિતા સર્પૈઃ ક્રૂરૈર્દુષ્ટસ્વભાવકૈઃ

નિન્યુસ્તે શેષ નિકટં સા ચ તાનબ્રવીત્તદા ।
વિનતોવાચ ।
કિમર્થં બન્ધનં કૃત્વા મમ નેતું સમુદ્યતાઃ

અપરાધવિહીનાયાઃ પાપિષ્ઠા ગદતાશુ મે।
મમ પુત્રસ્યાનુભવો જ્ઞાતોઽસ્તિ સર્વપન્નગૈઃ

અતો મુંચન્તુ માં નો ચેત્સ સંહારં કરિષ્યતિ ।
ક ઉવાચ ।
ધાર્યંટાં તેષાં સમીક્ષ્યૈવ સસ્માર ગરુડં તુ સા

સોઽપિ જ્ઞાત્વા સ્મૃતિં તસ્યા આગતઃ પક્ષિભિઃ સહ ।
શ્યેનઃ સમ્પાતિરથ ચ જટાયુઃ પક્ષિપુંગવઃ

યેષાં પક્ષસમીરેણ ચકમ્પે ભુવનત્રયમ્ ।
ભુજગાસ્તે તુ સર્વેઽપિ વમદ્વિષકણાભવન્

યુદ્ધમાસીન્મહાઘોરં ભુજગેન્દ્રપતત્ત્રિણામ્ ।
તતો જટાયું સમ્પાતિં શ્યેનં બદ્ધ્વાનયંસ્તુ તે

માતુઃ સ્મૃતે તુ સંપ્રાપ્તો ગરુડઃ પક્ષવાતતાઃ ।
કમ્પયંજગતીં સર્વાં પાતયન્દ્રુમપર્વતાન્

તદ્ગન્ધં ભુજગા ઘ્રાત્વા પલાયનપરા યયુઃ ।
પક્ષવાતેન ગગને બભ્રમુર્ભુજગાઃ પરે

મુક્તા તુ વિનતા બન્ધાત્સ્વસ્થાનં ગન્તુમુદ્યતા ।
તાં દૃષ્ટ્વા વાસુકિઃ ક્રુદ્ધો દહન્વ્યોમ વમન્વિષમ્

પક્ષાઘાતેન ગરુડોઽપાતયદ્ભૂતલે ચ તમ્ ।
વિનતા તુ ગતા વેગાત્સ્વસ્થા સ્વસ્થાનમુત્તમમ્

પ્રતાપં વાસુકેર્દૃષ્ટ્વા ગરુડઃ સૂક્ષ્મરૂપધૃક્ ।
વિનતાં રક્ષિતું યાતો યાતે તસ્મિંશ્ચુકોપ હ

વાસુકિર્વિષમત્યન્તમસૃજજ્જગતીં દહન્ ।
નાગલોકં નિનાયાશુ બદ્ધ્વા તાન્વિવરેઽક્ષિપત્

પિધાય દ્વારં શિલયા તતો માતરમભ્યગાત્।
ઉદન્તં સર્વમાચખ્યૌ માત્રે શેષાય ચારુધિઃ

શુશોચ વિનતા શ્રુત્વા બદ્ધ્વા નીતાન્સુતાંસ્તુ તાન્ ।
પ્રયયૌ કશ્યપં શીઘ્રં નમસ્કૃત્યાબ્રવીદિદમ્

વિપરીતમિદં જાતં પ્રત્યક્ સૂર્યોદયો યથા।
ગૃહે સ્થિતાં મામનયત્સહસા વાસુકી રિપુઃ

પૃષ્ઠતોઽનુયયૌ શ્યેનો જટાયુર્મોચિતું ચ મામ્ ।
સમ્પાતિઃ સર્પસઙ્ઘાંસ્તે મારયામાસુરોજસા

પરાજિતેષુ તેષ્વાશુ ભુજગૈર્બહુભિર્મુને ।
ગરુડં ચાસ્મરં તેન જિત્વા સર્પગણાંસ્તુ તાન્

મોચિતા ચાણુરૂપેણ તેનાપ્યાગમનં કૃતમ ।
જટાયુસ્તેન સમ્પાતિઃ શ્યેનો વાસુકિના બલાત્

નીતાઃ પાતાલવિવરે પિધાય સ્થાપિતા દૃઢમ્ ।
ગમિષ્યન્તિ મમ પ્રાણાંસ્તાન્વિના નિશ્ચિતં મુને

એતાવદ્દુઃખચાપ્તાઽહં ત્વયિ નાથે સતિ પ્રભો ।
ક ઉવાચ ।
ઇતિ શ્રુત્વા પ્રિયા વાક્યં પ્રાહ તાં કશ્યપો મુનિઃ

મુનિરુવાચ ।
મા ચિન્તાં કુરુ ભદ્રે ત્વં વ્યેતુ તે માનસો જ્વરઃ ।
ઋતું તેઽહં પ્રદાસ્યામિ પુત્રસ્તેઽન્યો ભવિષ્યતિ

અભેદ્યમણ્ડં વજ્રેણ પાર્વત્યા યદિ બાલકઃ ।
ક્રીડન્ભેત્સ્યતિ પાદાભ્યાં તતઃ પુત્રો ભવેત્તવ

સ નીલકણ્ઠો બલવાન્નીલકણ્ઠ ઇવાપરઃ ।
શ્રવણાત્તસ્ય શબ્દસ્ય ભુજગાસ્તે પરાભવમ્

યાસ્યન્તિ ચ ગુણેશોઽપિ તમારુહ્ય ભુવો ભરમ્ ।
હરિષ્યતિ તદા પુત્રા મોક્ષ્યન્તે નાગબન્ધનાત

એવમુક્ત્વા મુનિસ્તસ્યૈ રહો નીત્વા ઋતું દદૌ ।
વિનતાથ યયૌ હર્ષાત્કાનનં જન્તુવર્જિતમ્

કાલેન સુષુવે ચાણ્ડમભેદ્યં વજ્રપર્વતૈઃ।
મૃદ્ભાણ્ડે વલ્કલૈર્વેષ્ટ્ય નિક્ષિપ્યાણ્ડં સ્થિરાઽભવત

યથા ભૂમિગતં દ્રવ્યં ભુજગો બલવત્તરઃ ૫૨(૪૩૯૮)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે સપ્તનવતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૯૮ પ્રારંભ:-
ક ઉવાચ।
એવં ગતં સપ્તમેઽદ્વે ત્વષ્ટમે સ ગુણેશ્વરઃ ।
ઉષઃ સ્નાત્વા સ્થિતો બ્રહ્મ જપન્વેદચતુષ્ટયમ્

કસ્તૂરીતિલકો નાનાભૂષણઃ સુવિરાજિતઃ ।
દિવ્યામ્બરધરો દિવ્યગન્ધમાલાવિભૂષિતઃ

તતસ્તે તાપસસુતા આગતાસ્તં ગુણેશ્વરમ્ ।
તદ્દીપ્ત્યા ભાસિતાઃ સર્વેઽરુણદીપ્ત્યા યથા ઘનાઃ

તાન્દૃષ્ટ્વાઽધ્યયને બુદ્ધિર્જાતા તસ્યાર્ભકૈઃ સહ ।
સર્વેષાં મસ્તકે હસ્તં ન્યધાત્તત્સમયે વિભુઃ

ત્રિચતુઃ પંચવર્ષાંણાં વેદસ્ફૂર્તિસ્તતોઽભવન્ ।
વિના તુ ચેતનાં શબ્દો નભોવાણ્યા હિ શ્રૂયતે

ચતુર્ણામપિ વેદાનાં સર્વે પારાયણં વ્યધુઃ ।
નાભક્ષયન્પશુગણા ગ્રાસં મુખગતં તદા

શ્રવણે તત્પરા જાતાઃ શબ્દાનાં વેદચારિણામ્ ।
સમાપ્તે વેદદ્વિતયે સામગાનમથારભન્

હરિણાઃ સિંહશાર્દૂલા ભુજગાઃ પક્ષિજાતયઃ ।
ગાનસ્ય શ્રવણે સક્તા અશ્રુપાતાન્પ્રસુસ્રુવઃ

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનયઃ શ્રવણે રતાઃ ।
આનન્દહ્રદસંમગ્નાઃ શેરતે સ્મ યથા નિશિ

પ્રમથાદ્યા ગણાઃ સર્વે શિવાયા હર્ષનિર્ભરાઃ ।
અસ્રવચ્ચામૃતં ચન્દ્ર શિવભાલસ્થિતસ્તદા

તત્સંસર્ગાદ્રુણ્ડમાલારુણ્ડાનિ પુરૂષા બભુઃ ।
લજ્જિતાઃ કિન્નરાઃ સર્વે ગન્ધર્વાશ્ચાસ્ય ગાનતઃ

સ્મરતપ્તાઃ સ્ત્રિયઃ શાન્તા આરાર્તિક્યં વ્યધુસ્તદા ।
તત્રાજગામ સહસા દૈત્યશ્ચાભિનવાકૃતિઃ

યસ્ય શબ્દેન દીર્ણાસ્તા મન્દરાદ્રિગુહાસ્તદા।
હલદન્તો વાપિનાસસ્તડાગનયનોઽરિહા

સ તુ શ્વાપદરૂપેણ બભ્રામ તત્ર તત્ર હ ।
પંચનેત્રશ્ચતુઃશૃંગો વસુપાદશ્ચતુઃશ્રુતિઃ

ત્રિમુખશ્ચ દ્વિપુચ્છોઽસૌ જહાસોચ્ચૈર્નિરીક્ષ્ય તમ્ ।
પશ્યન્તુ કૌતુકં બાલાઃ પ્રોવાચેતિ શિશૂન્વિભુઃ

અત્યદ્ભુતં દૃષ્ટમિદમિત્યૂચુસ્તે ગુણેશ્વરમ્ ।
તતો દૈત્યો નનર્તોચ્ચૈરુડ્ડીય ન્યપતદ્ભુવિ

ક્ષણં લીનઃ ક્ષણં તિષ્ઠન્દૃશ્યાદૃશ્યસ્વરૂપધૃક્ ।
ધ્રિયતાં ધ્રિયતામેષ ઇત્યુવાચ શિશૂન્વિભુઃ

ઇત્યુક્ત્વા દૈત્યમગમદ્વેગેન ચ ગુણેશ્વરઃ ।
પલાયતિ મહાદૈત્યો યાતિ પૃષ્ઠે સ બાલકૈઃ

મહારણ્યં ગતાઃ સર્વે યત્ર વાયુર્ન સર્પતિ ।
ગર્જન્તિ સિંહશાર્દૂલા ગજસૂકરવાનરાઃ

તં ધર્તું તત્ર યાતોઽસાવુડ્ડીય દૈત્યપુંગવઃ ।
ક્વાપિ યાતો દૂરદેશં તતઃ ખિન્નો ગજાનનઃ

ક્રોધસંરક્તનયનો મુમોચ પાશમુલ્બણમ્ ।
ચકમ્પે ધરણી વ્યોમ ભ્રમન્મેઘમભૂત્તદા

ન્યપતન્ભાનિ ખાત્પૃથ્વીં કકુભો વ્યનદન્સ્વનાત્ ।
સ પાશો દૈત્યમાક્રમ્ય ક્ષણેનાયાદ્ગુણેશ્વરમ્

શ્વાસરોધાત્પપાતોર્વ્યાઁ લુણ્ઠન્પાદૌ ભુજૌ મુખમ્ ।
નેત્રદ્વારા ગતાઃ પ્રાણાઃ પશ્યત્સુ બાલકેષ્વપિ

પતિતો રૂપમાસ્થાય ચતુર્વિંશતિયોજનમ્ ।
સપાશકણ્ઠં તં કેચિદ્વિચકર્ષુરિતસ્તતઃ

ગુદે કાષ્ઠં મુખે ધૂલિં પ્રાક્ષિપન્નપરેઽર્ભકાઃ ।
કેચિન્મૂત્રં પુરીષં ચ ચક્રુસ્તન્મસ્તકેઽર્ભકાઃ

ગુણેશનિકટે યાતાઃ સર્વે બાલાઃ ક્ષુધાતુરાઃ ।
રસાલાનિ બભક્ષુસ્તે કેચિત્તન્મસ્તકે ગતાઃ

આજઘ્નુઃ ફલઘાતેન ભૂમિસ્થા ઉપરિસ્થિતાન્ ।
પતિતાન્યપરે ખાદન્દદૃશુર્વિનતાં તતઃ

અણ્ડમાચ્છાદ્ય તિષ્ઠન્તી સાઽધાવદ્બાલકાન્પ્રતિ ।
પલાયમાનાંસ્તાન્દૃષ્ટ્વા વિનતા પૃષ્ઠતો યયૌ

નિઘ્નતી પક્ષવાતેન શ્વાપદાનિ દ્રુમાનપિ ।
ગુણેશસ્તત્સમાલોક્ય લીનો વૃક્ષસ્ય કોટરે

દદર્શાણ્ડં શ્વેતતરં મણ્ડલં શશિનો યથા ।
દધાર હસ્તે સહસા ગુણેશો બલવત્તરમ્

અસ્ફુટત્તત્ર દદૃશે પતત્ત્રી નીલકણ્ઠવાન્।
દીર્ઘપક્ષો વિશાલાક્ષો વમઞ્જ્વાલાકણાન્મુખાત્

વ્યાધૂનયદુભૌ પક્ષૌ કમ્પયંજગતીતલમ્ ।
ચેલુવેલામતિક્રમ્ય સમુદ્રાસ્તસ્ય શબ્દતઃ

ચચાલ મણ્ડલં ભાનોરર્ભકાસ્તે પલાયિતાઃ ।
પૃષ્ઠતોઽનુયયૌ સોઽથ પક્ષઘાતેન તાડયન્

તદૃષ્ટ્વા કદનં તેષાં યોદ્ધુકામો ગુણેશ્વરઃ ।
જગ્રાહ પક્ષે તં ક્રૂરં તતો યુદ્ધમવર્તત

પક્ષઘાતૈશ્ચઞ્ચુપુટૈર્જઘાન પક્ષિપુંગવઃ ।
આરક્તનયનઃ સોઽપિ તં જઘ્ને મુષ્ટિઘાતતઃ

અતિદાર્યંઽપ તસ્ય દૃષ્ટવા ચતુર્ભિરપ્યથાયુધૈઃ ।
ગુણેશસ્તં જઘાનાશુ તાનિ પેતુર્ધરાતલે

ઉડ્ડીય સ પપાલાશુ બાલાનાદાય સત્વરઃ ।
ગુણેશસ્તાન્સમુન્મુચ્ય સમારૂઢોઽણ્ડજે તતઃ

વશે તમણ્ડજં કૃત્વા ચારુરોહ ગુણેશ્વરઃ ।
તતસ્તમાયયુર્બાલા વિનતાપિ સમાયયૌ

તુષ્ટાવ પરમાત્માનં ગુણેશં તં ધિયા સ્વયા ।
ત્વં સૃષ્ટિકર્તા રજસા બ્રહ્મા સત્ત્વેન પાલકઃ

વિષ્ણુસ્ત્વમસિ તમસા સંહરઞ્શંકરોઽપિ ચ ।
ન દેવા નર્ષયસ્તત્ત્વં વિદુસ્તે સગુણસ્ય હ

નિર્ગુણસ્ય તુ કો વેદ ચરાચરગુરોરપિ ।
એવં સ્તુત્વાઽવદીત્સા તં પ્રણતા ભક્તિતત્પરા

કશ્યપસ્ય મુનેર્ભાર્યા વિનતાં વિદ્ધિ મામિહ ।
તસ્ય પુત્રઃ શિખણ્ડી ચ સેવકસ્તે ભવિષ્યતિ

મુનિના પૂર્વમુક્તં મે યોઽણ્ડમેતદ્ભિનત્તિ ચ ।
સોઽસ્ય સ્વામી ન સંદેહો મોચયિષ્યાતિ તે સુતાન્

પ્રતીક્ષન્ત્યા મયા દૃષ્ટં પાદપદ્મં ચિરં તવ ।
જટાયુઃ શ્યેનસંપાતી નીતા કદ્રૂસુતૈસ્ત્રયઃ

તાન્મોચય જગન્નાથ શીઘ્રં દર્શય મે સુતાન્ ।
ગણેશ ઉવાચ ।
મા ચિન્તાં કુરુ માતસ્ત્વં દર્શયિષ્યે સુતાંસ્તવ

ક ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા તુ વિનતાં બહુહર્ષસમન્વિતઃ ।
શિખિનં ચ તતઃ પ્રાહ વરં મત્તો વૃણીષ્વ હ॥૪૬ .
મયૂર ઉવાચ ।
યદિ મે ત્વં પ્રસન્નોઽસિ યદિ દેયો વરો મમ ।
તદા મન્નામપૂર્વં તે નામાખ્યાતં ભવેદ્ભુવિ

એતન્મે દેહિ સર્વેશ તવ ભક્તિ દૃઢાં તથા ।
દેવ ઉવાચ ।
સાધુ સાધુ ત્વયા પ્રોક્તં નિર્લોભેનાન્તરાત્મના

ત્વન્નામપૂર્વ મન્નામ મયૂરેશ્વર ઇત્યથ ।
વિખ્યાતં ત્રિષુ લોકેષુ ભક્તિર્મયિ દૃઢા ભવેત્

ક ઉવાચ ।
એવમાકર્ણ્ય સા સર્વં વિનતા સ્વાશ્રમં યયૌ ।
શિખણ્ડિનં સમારૂઢો મયૂરેશો નિજં ગૃહમ્

મયૂરેશ મયૂરેશ મયૂરેશેતિ ચાસકૃત્ ।
ગૃણદ્ભિર્મુનિબાલૈસ્તૈરન્વિતઃ શોભયન્દિશઃ

માતરં પ્રણિપત્યાહ વૃત્તાન્તં સર્વમંજસા ।
વર્ણયન્તો મયૂરેશં મુનિપુત્રા ગૃહાન્યયુઃ

ઇત્થં મયૂરેશનામ પ્રાપ ચાસૌ ગુણેશ્વરઃ ૫૩ (૪૪૫૧)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે શિખણ્ડિવરપ્રદાનં નામાષ્ટનવતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૯૯ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
અદ્ભુતં કૃતવાન્વર્ષે નવમેઽસૌ ગુણેશ્વરઃ ।
શિખણ્ડિનં સમારુહ્ય ચતુરાયુધભૂષિતઃ

નાનાલંકારસંયુક્તો નૃગનાભિજશોભિતઃ ।
દિવ્યામ્બરધરો બાલઃ ક્રીડિતું સમુપાયયૌ

પૂર્ણચન્દ્રનિભઃ શ્રીમાંજયશબ્દૈરભિષ્ટુતઃ ।
કેચિન્નમન્તિ તં બાલાઃ કેચિચ્છત્રં ધ્વજં પરે

દધ્રુઃ કેચિદ્વીજયન્તસ્તદ્દર્શનમહોત્સવાઃ ।
ક્રીડન્તઃ સરસીં યાતાઃ પંચયોજનવિસ્તૃતામ્

અગાધોદાં નક્રઝષકૂર્મમણ્ડૂકસંયુતામ્ ।
લતાતરુપરીવારાં નાનાપક્ષિગણૈર્યુતામ્

ઉડ્ડીય પતિતાઃ કેચિત્તસ્યાં કેચિચ્છનૈર્યયુઃ ।
ચૂતં તત્તીરગં દૃષ્ટ્વા વિશાલં ફલસંયુતમ્

આરુરોહ મયૂરેશો બાલાઃ ફલજિઘત્સયા।
રસાલૈસ્તે નિજઘ્નુસ્તાનભિન્નાંગાંન્પલાયિતાઃ

બાલાઃ સ્કન્ધાન્દારયન્તો નિપેતુઃ કેઽપિ તજ્જલે ।
એવં ક્રીડત્સુ બાલેષુ દૈત્યોઽગાદશ્વરૂપવાન્

યસ્ય પાદપ્રહારેણ ચૂર્ણતાં યાન્તિ પર્વતાઃ ।
યસ્ય હ્રેષિતશબ્દેન કમ્પતે ભુવનત્રયમ્

પુચ્છચાંચલ્યતો જીવાન્હન્તિ સ્કન્ધં જઘર્ષ હ ।
યસ્મિંશ્ચૂતેઽસ્ય શબ્દેન કમ્પિતે પતિતેઽર્ભકે

કેચિત્પલાયિતા બાલાઃ કેચિદ્ભગ્નાશ્ચ મસ્તકે ।
કેચિન્નિપતિતાશ્ચાશુ ગુણેશો પતિતો જલે

નિમગ્ને દ્વિમુહૂર્તેસ્મિન્પ્રારુદન્મુનિબાલકાઃ ।
કિં વક્તવ્યમુમાયૈ ચ દર્શનીયં મુખં કથમ્

શંકરોઽપિ રુષાવિષ્ટો ભસ્મસાન્ન: કરિષ્યતિ ।
અગાધેસ્મિંજ્જલે મગ્નં પ્રવેષ્ટું ચ ન શક્નુમઃ

માતા પિતા પાલયિતા ભ્રાતા ત્રાતા સખા ચ નઃ ।
ક ઉવાચ ।
એવં શોચત્સુ બાલેષુ મયૂરેશો દધાર તમ્

કર્ણયોર્જલમધ્યે તુ ચકર્ષ બલવાન્વિભુઃ ।
આરુરોહ બલાદ્દૈત્યં ભારેણામજ્જયન્મુહુઃ

સ દૈત્યો નિર્વમન્નેત્રાન્મુખાદ્બહુ જલં મુહુઃ ।
જલપૂર્ણશ્રુતિશ્વાસોઽત્યજન્પ્રાણાન્મહારવઃ

એકહસ્તેન ધૃત્વા તં દોલયિત્વા જલાદ્બહિઃ ।
મયૂરેશસ્તતો બાલા જહૃષુર્નનૃતુર્ભૃશમ્

ભુવિ તે શતધા જાતં દદૃશુર્દૈત્યપુંગવમ્ ।
પ્રશશંસુર્મયૂરેશં મહાબલપરાક્રમમ્

ત ઊચુસ્તં તદા દેવં મૃતં મત્વા રુદામહે ।
તાવદેવ હિ દૃષ્ટોઽસિ હતદૈત્યો બહિર્ગતઃ

પુનસ્તે જલમાવિશ્ય પ્રાસિંચન્નંજલીન્મિથઃ ।
એકમત્યા ચ સર્વે તે પ્રાસિંચન્ગણનાયકમ્

વર્ષાકાલે યથા મેઘા ધરણીં પર્વતાનપિ ।
ષડ્ભુજૈઃ પરિષિંચન્સન્નપર્યાપ્તોઽભવદ્યદા

તદાસંખ્યભુજૈર્વારી ચિક્ષેપ બાલકેષુ સઃ ।
તદાશ્ચર્યં તુ તે દૃષ્ટ્વા પરસ્પરમથાબ્રુવન્

ષડ્ભુજોઽયં કથમભૂદનન્તભુજમણ્ડિતઃ ।
મન્દીભૂતા મુનિસુતાઃ ક્વ દ્વિહસ્તા વયં વિભો

અસંખ્યભુજવીર્યોજાઃ ક્વ ચ ત્વં ભુવનેશ્વર ।
પુનઃ સર્વે સિષિચુસ્તે મયૂરેશં રુષાન્વિતાઃ

સોઽનન્તરૂપસ્તાન્સર્વાન્સિષેચે ગણનાયકઃ ।
એકૈકસ્યાગ્રતો ભૂત્વા ષડ્ભુજો નિજતેજસા

તાવચ્છિખણ્ડિનિષ્ઠોઽસૌ ચતુરાયુધભૂષિતઃ ।
પ્રણેમુસ્તેઽઞ્જલિપુટં બદ્ધ્વા દેવમ્ ગુણેશ્વરમ્

પશ્યન્તસ્તન્મુખે વિશ્વં સર્વસ્વર્ગાન્વિતં તુ તે ।
ગન્ધર્વયક્ષરક્ષાંસિ સરિદબ્ધિદ્રુમાનપિ

સર્વં ચરાચરં વિશ્વં સદેવાસુરમાનુષમ્।
પ્રાર્થયામાસુરથ તે દૃષ્ટ્વેત્થં તે ભયાતુરાઃ

બાલા ઊચુઃ ।
ન વિદામઃ સ્વમાત્માનં પરં વા નાપિ કિંચન ।
એકરૂપો ભવ વિભો કૃપાં કૃત્વાઽખિલેશ્વર

ક ઉવાચ ।
ઇતિ તત્પ્રાર્થનાં શ્રુત્વા જાતોઽસૌ પૂર્વવદ્વિભુઃ ।
એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર ચિક્રીડુર્નાગકન્યકાઃ

યા નિરીક્ષ્યાભવચ્ચાષ્ટનાયિકાનાં ત્રપા ભૃશમ્ ।
નેત્રે નિરીક્ષ્ય હ્રીમન્ત્યઃ પ્રાપલન્હરિણસ્ત્રિયઃ

અતિસુન્દરગાત્રાસ્તાઃ સર્વાલંકારભૂષિતાઃ ।
તા નિરીક્ષ્ય મયૂરેશં વિહ્વલા મદનાગ્નિના

તા ઊચુશ્ચ મિથઃ સર્વા અયં ભર્તા ભવેદ્યતિ ।
સફલં નસ્તદા જન્મ જીવિતં ચ વયોઽપિ ચ

ધૈર્યાત્તમૂચુસ્તાઃ સર્વાઃ કુત આગમનં તવ ।
દૃષ્ટ્વા તે વદનં ચેતો વિહ્વલં નોઽભિજાયતે

વિશ્રાન્તં કુરુ ચેતો નઃ સ્વાંગસંગાન્નૃષૂત્તમ ।
દેવ ઉવાચ ।
અહં શિવસુતો નામ્ના મયૂરેશ ઇતિ સ્ફુટમ્

વિખ્યાતો મુનિપુત્રૈસ્તુ મજ્જિતા બલવત્તરૈઃ ।
દૃષ્ટવાન્પાદકમલં ભવતીનાં પ્રસંગતઃ

તા ઊચુઃ ।
અસ્મદ્ગૃહે ક્ષણં સ્થિત્વા વિશ્રામં કર્તુમર્હસિ ।
દેવ ઉવાચ ।
પાર્વતી મદ્વિયોગેન પરિતપ્યેદ્ભૃશં યતઃ

અતો નાયામિ વઃ સ્થાનં ગચ્છન્તુ નાગકન્યકાઃ ।
ક ઉવાચ ।
એવં વદતિ તસ્મિંસ્તુ ધૃત્વા નિન્યુર્ગૃહં તુ તાઃ

તમદૃષ્ટ્વા પુનઃ શોકં વ્યધુર્મુનિસુતાસ્તદા ।
બાલા ઊચુઃ ।
કથં કઠિનતાં યાતો દયાલુઃ સ ગુણેશ્વરઃ

અમૃતસ્રાવિકિરણો ન ચન્દ્ર ઉષ્ણતાં વ્રજેત્ ।
ન પિતા ત્યજતે બાલાનપરાધાયુતે સતિ

ક્વ ગતોઽસિ વિના ત્વાં હિ ગમિષ્યન્તિ હિ નોઽસવઃ ।
ક ઉવાચ ।
કેચિન્નિપતિતા ભૂમૌ કેચિદ્ભાલં નિજઘ્નિરે

કેચિદ્યયુઃ સ્વાશ્રમં તે પથિ તસ્ય પદામ્બુજે॥
દૃષ્ટ્વા નેમૂ રુદન્તસ્તે દદૃશુસ્તે ભગાસુરમ્

મૂર્ધજાઘાતતો યસ્ય ભાનિ ભૂમૌ નિપેતિરે ।
શતયોજનપાદાબ્જો ભૂમાવાસ્યં પ્રસાર્ય સઃ

તેષાં માર્ગે પ્રસુષ્વાપ તતસ્તે શિશવો યયુઃ ।
ધ્યાયન્તસ્તં મયૂરેશં શોચન્તઃ પથિવિહ્વલાઃ

ઉદરે તસ્ય તે યાતા આપગા જલધીનિવ ।
ભ્રાન્તાઃ પરસ્પરં ચક્રુર્વાર્તા નાનાવિધાસ્તતઃ

મયૂરેશો ગતઃ ક્વાપિ વયં કુત્ર વ્રજામહે ।
ન જાનીમો દિશં સર્વે નો દૃશ્યન્તે ગૃહાણિ ચ

ઇન્દ્રિયાણામધિપતિર્મનો નીતં તુ તેન નઃ ।
વિના નો મનસા જ્ઞાનં કથમુત્પત્સ્યતેઽર્ભકાઃ

ક્વ માતરો ભ્રાતરો વા પિતરઃ ક્વ ગુણેશ્વરઃ ।
એવં વદત્સુ બાલેષુ મયૂરેશોઽખિલાર્થકૃત્

આવિરાસીત્તત્પુરતશ્ચતુરાયુધભૂષિતઃ ।
ગુણેશ ઉવાચ ।
મા શોચન્તુ ભવદ્દુઃખં જ્ઞાત્વાઽહં શીઘ્રમાગતઃ

ભગાસુરોદરગતા નાત્માનં વિદુરર્ભકાઃ ।
ક ઉવાચ ।
નિદ્રયા મોહયામાસ મુનિપુત્રાન્ગુણેશ્વરઃ

દૈત્યદેહાન્તરગતો વવૃધે વામનૌ યથા ।
વિપાટ્ય દેહં તસ્યાશુ શકલે દ્વે વ્યધાદ્વિભુઃ

તતોઽસ્તમિત આદિત્યે નાગતેષ્વર્ભકેષુ ચ ।
માતરઃ પિતરશ્ચૈવ ચિન્તામાપુઃ શુચાન્વિતાઃ

ઊચુઃ પરસ્પરં તે તુ શિવાપુત્રો મહાબલઃ ।
બાલાન્નીત્વા ગતઃ કુત્ર મૃતો વા શિશુભિઃ સહ

જીવંશ્ચેદાગતઃ સ સ્યાત્સાયંકાલે બુભુક્ષિતઃ ।
કેચિત્પ્રાણાન્વિના તૈસ્તુ તત્યજુર્માતરોઽપિ ચ

કેચિદૂચુરુમાયૈતત્વૃત્તં સર્વં નિવેદ્યતામ્ ।
કેચિત્તેષુ વનં યાતા બભ્રમુર્વનપર્વતાન્

નાપુસ્તં ચ સ્વકાન્બાલાન્ખિન્નાઃ પ્રાપુર્ગૃહાન્પુનઃ ।
નાનાકોલાહલં ચક્રુર્જનન્યઃ પિદૃસોદરાઃ

તેષામાક્રન્દિતં શ્રુત્વા કૃપાલુઃ સ મયૂરરાટ્ ।
તત્તદ્રૂપં સ્વમાત્માનં તત્તદ્ભૂષાસમન્વિતમ્

તત્તદ્વાસઃપરીધાનં તત્તચ્છીલગુણાન્વિતમ્ ।
તત્તદંગં ચકારાશુ વિવેશાસૌ ગૃહે તતઃ

કૃત્વા તત્તદ્વયોવેષં તત્તન્માનયુતં શુભમ્ ।
જનન્યસ્તાઃ સમુત્થાય બાલાનાદાય સત્વરાઃ

સ્તનપાનં દદુઃ પ્રીત્યા પરમાનન્દનિર્ભરાઃ।
તતો દદૃશિરે બાલાઃ પિતૃભિર્માતૃભિસ્તદા

તા ઊચુઃ ક્વ સ્થિતા રોષાદુષઃકાલે ગતાઃ કુતઃ।
ન સ્નાનં ન ચ ભુક્તં વા ન ચાન્યદ્વાપિ ભક્ષિતમ્

મયૂરેશ્વરસંગેન નેદાનીં ગન્તુમર્હથ ।
ક ઉવાચ ।
એવં શિક્ષાપ્ય તાન્બાલાનાલિંગ્ય બુભુજુઃ સુખમ્

શિવાપિ પુરતોઽપશ્યન્મયૂરેશં સમાગતમ્ ।
આલિંગ્ય પરિપપ્રચ્છ કિ ભુક્તં વનગોચરે

ત્વદ્વિયોગજદુઃખેન મયા કિંચિન્ન ભક્ષિતમ્ ।
સ્તનૌ પિબ પયોવૃદ્ધૌ ભોજનં ચ સમાચર ।
તતઃ સર્વં ચકારાસૌ માતૃવાક્યં ગુણેશ્વરઃ ૬૪ (૪૫૧૫)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે નવનવતિમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૧૦૦ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
અનેકરૂપવાન્દેવો મયૂરેશોઽખિલેશ્વરઃ ।
અતિસુન્દરદેહઃ સન્નાગકન્યાભિરાહૃતઃ

ગૃહં સ્વકીયં ક્રીડાર્થં પૂજિતો બહુવિસ્તરાત્ ।
સુગન્ધતૈલોદ્વર્તનૈઃ સ્નાપ્યોષ્ણૈરપિ તં જલૈઃ

દિવ્યવસ્ત્રૈરલંકારૈશ્ચન્દનૈરપિ પૂજ્ય ચ ।
ધૂપદીપૈશ્ચ નૈવેદ્યૈઃ ફલતાંબૂલકાંચનૈઃ

ઊચુઃ કરપુટં બદ્ધ્વા વયં ધન્યતમા વિભો ।
યદ્ દૃષ્ટં તે પદં દેવ બ્રહ્માદ્યૈરપિ કાંક્ષિતમ્

નાગલોકો ધન્યતમો જીવિતં નઃ સુજીવિતમ્ ।
આનંદહ્રદમગ્નં નો માનસં તાપમપ્યજત્

યદ્યત્તે ઈપ્સિતં દેવ તત્તદત્રાપિ ગૃહ્યતામ્ ।
અત્ર સ્થિત્વા કતિ દિનં પશ્ચાત્ત્વં ગન્તુમર્હસિ. ૬.
મયૂરેશ ઉવાચ।
વાંચ્છિતં વો વિધાસ્યેઽહં ગિરિજા માં પ્રતીક્ષતે ।
મદ્વિયોગેન તપ્તા સા ન ભક્ષયતિ કિંચન

યૂયં કસ્યાત્મજાસ્તસ્ય દર્શનં ચેદ્ભવેન્મમ ।
ક ઉવાચ ।
તત ઊચુર્નાગકન્યા વાસુકેઃ પુત્રિકા વયમ્

બ્રહ્માદ્યા મુનયો દેવા યાન્તિ યસ્ય ગૃહં સદા ।
યસ્ય વિષભવા જ્વાલા દહેત્ત્રિભુવનં વિભો

ક ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા તં પુરસ્કૃત્ય પિતરં પ્રાપુરંગનાઃ ।
રત્નસિંહાસને દીપ્તે તિષ્ઠન્તં પન્નગૈર્યુતમ્

સૂર્યકોટિનિભં રત્નમાલયા શોભિતં તદા ।
મૂર્ધસ્થરત્નકિરણૈર્ભાસયન્તં દિશોઽખિલાઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા વાસુકિં દેવો ગર્વિતં બલવત્તરમ્

ઉડ્ડીય તત્ફણાસંસ્થં મણિં જગ્રાહ સત્વરમ્ ।
યેન પાતાલવિવરે નાન્ધકારોઽભવત્કિલ

આન્દોલયામાસ શિરઃ કમ્પયન્સપ્તપર્વતાન્ ।
ઉદધીન્સપ્તસ્વર્ગાંશ્ચ પાતાલાનિ રસાતલમ

હસ્તેનૈકેન તં ગૃહ્ય મયૂરેશઃ સ્વલીલયા।
વાસુકિં નિજકણ્ઠં તં બબન્ધ સર્પભૂષણઃ

વિખ્યાતઃ સ્વર્ગલોકેઽભૂન્જ્જગર્જાનન્દતો વિભુઃ ।
તદ્ગર્જિતં સમાકર્ણ્ય ચુક્ષુભે ભુવનત્રયમ્

તતઃ સર્પગણાઃ શેષં નીતું વાસુકિમબ્રુવન્ ।
સ ચ ક્રોધસમાવિષ્ટો વિસ્તાર્ય નિખિલાન્ફણાન્

વિષાગ્નિમુત્સૃજન્દગ્ધું ત્રૈલોક્યમુપચક્રમે ।
ઉવાચ કઃ ક્ષમો જેતું મમ બન્ધું તુ વાસુકિમ્

આવેશેન યયૌ રોષાદ્દાવાનલ ઇવ જ્વલન્ ।
શીઘ્રં યાતો મયૂરેશં તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્

તતો નાગકુલાન્યાશુ તં શેષમન્વયુસ્તદા ।
તતઃ પન્નગવૃન્દં તં દૃષ્ટ્વા દેવો વ્યતિષ્ઠત

શિખણ્ડિમસ્તકે હસ્તં ન્યધાદ્યુદ્ધાય પન્નગૈઃ।
સ યયૌ તં નમસ્કૃત્ય ગ્રસન્નિવ મહાદ્ભુતઃ

દુધાવ પક્ષૌ તદ્વાતાદ્ભ્રામયન્ભુજગોત્તમાન્ ।
કાંશ્ચિત્સ ભક્ષયામાસ ચુચૂર્ણ ચાપરાનપિ

મારયામાસ કાંશ્ચિત્સ ભુજગાન્બલવત્તરાન્ ।
નિરીક્ષ્ય તં મૃતાઃ કેચિત્પન્નગા ભયવિહ્વલાઃ

દૃષ્ટ્વા પરાક્રમં તસ્ય શેષઃ શ્વાસમપાસ્રજત્ ।
શિખણ્ડી પતિતસ્તેન મૂર્છિતો ધરણીતલે

મયૂરેશં તતઃ શેષો યયૌ ક્રોધદ્દહન્નિવ ।
ત્રૈલોક્ય વિષવહ્નિસ્થં સમાલોક્ય ગુણેશ્વરઃ

વિરાટરૂપં સમાસ્થાય રુરોહ તત્ફણોપરિ ।
ઉડ્ડીય બાલભાવેન ગર્જન્મેઘ ઇવાપરઃ

નનર્ત કરતાલેન પાદાઘાતેન મર્દયન્ ।
અનન્તકોટિબ્રહ્માણ્ડભારેણ પરિપીડિતઃ

એકબ્રહ્માણ્ડવાહી સ કથં તદ્ભારમાવહેત્ ।
બબન્ધ શેષં હિ કટૌ રજ્જું બાલો યથા રમન્

તતસ્તે ભુજગાઃ સર્વે યોદ્ધુ કામાસ્તમન્વયુઃ ।
હુંકારેણૈવ તાન્સર્વાન્પાતયામાસ વિઘ્નરાટ્

અબધ્નાન્મસ્તકે કાંશ્ચિત્કાંશ્ચિચ્ચ કર્ણયોર્વિભુઃ ।
પરિશ્રાન્તસ્તદા શેષસ્તં નુનાવ ગુણેશ્વરમ્

ન સ્વરૂપં વિદુર્દેવા બ્રહ્માદ્યા મુનયોઽપિ ચ ।
ત્વમેવ સૃજસે વિશ્વં પાસિ હંસિ ત્વમેવ હિ

નાનાવતારકર્તા ત્વં નાનાદૈત્યવિમર્દનઃ ।
ત્વમેવ સાક્ષી સર્વસ્ય સર્વાન્તર્યામિતાં દધત્

સર્વત્ર કારણં ત્વં હિ કારણાનાં ચ કારણમ્ ।
અજ્ઞાનાદભિમાનેન યોદ્ધુકામાન્ક્ષમસ્વ નઃ

ક ઉવાચ ।
સમ્પાતિં ચ જટાયું ચ શ્યેનમાનીય સર્પરાટ્ ।
નિવેદ્ય ચ નમસ્કૃત્ય શેષસ્તૂષ્ણીં બભૂવ હ

તેઽપિ તં પ્રણિપત્યાહુર્દીનનાથ પ્રસાદતઃ ।
બન્ધા મુક્તાઃ સર્પકૃતાન્નમસ્તે પરમેશ્વર

ક ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા મયૂરેશ બન્ધું તં શિખિનં ત્રયઃ ।
આલિલિંગુર્મુદા યુક્તાસ્તદા ગદ્ગદભાષિણઃ

પપ્રચ્છુઃ કુશલં માત્રે તે ચ ક્ષેમમથાબ્રુવન્ ।
તતઃ શિખણ્ડિનં સોઽથ રુરોહ ગણનાયકઃ

પાતાલાદ્ધરણીં પ્રાયાત્તૈસ્ત્રિભિઃ સંયુતો વશી।
ભગાસુરં દદર્શાર્દ્ધમાર્ગે શિશુહરં ચ તમ્

ઉદ્યમ્ય પરશું દીપ્તં શશિસૂર્યનિભં વિભુ ।
તત્યાજ કણ્ઠે તં તસ્ય પશુમારમમારયત્

તચ્છિરઃ પરિબભ્રામ શૃંગવજ્રાહતં યથા ।
તતસ્તદુત્થિતા બાલા યોગમાયાવિમોહિતાઃ

મયૂરેશઃ ક્વ ચાસ્તીતિ પ્રાક્રોશન્સર્વ એવ તે।
આસને ક્રીડને સ્વાપે જાગૃતૌ ભોજનેઽપિ ચ

તમેવ ધ્યાયમાનાસ્તે તન્મુખાદ્બહિરાયયુઃ ।
ગર્ભવાસાદિવોત્તીર્ણા દદૃશુસ્તં ગુણેશ્વરમ્

દૃષ્ટ્વા તે રુરુદુઃ સ્નેહાદાલિલિંગુર્મુદાખિલા ।
તે ઊચુ ।
ત્યક્ત્વાઽસ્માન્દૈત્યજઠરે મૃતાન્ક્વાસ્તિ ગતો ભવાન્

ત્વત્સ્મૃતેસ્તસ્ય જઠરે જીવિતા નિર્ગતાસ્તતઃ ।
મયૂરેશ ઉવાચ ।
સર્વવ્યાપી સર્વગતઃ સર્વવેત્તાઽખિલેશ્વરઃ

ન ત્યક્તવાન્કદાચિદ્વો મા ચિન્તાં કર્તુમર્હથ ।
ક ઉવાચ ।
તતો યયૌ મયૂરેશો બાલકૈઃ પરિવેષ્ટિતઃ

કેચિદ્ધાવન્તિ પુરતો નાનાશબ્દકરા ભૃશમ્ ।
કેચિચ્છત્રધરાઃ કેચિદ્દણ્ડચામરધારિણઃ

ધૂલિધ્વજં સમાલોક્ય યયુર્મુનિગણા બહિ ।
શિખ્યારૂઢં મયૂરેશં બાલકૈ પરિવેષ્ટિતમ્

ઊચુઃ પરસ્પરં સર્વે મુનયો વિસ્મયાન્વિતાઃ।
ગૃહેઽસ્મિન્શિશવશ્ચામી કુતોઽન્યેઽસ્ય સમીપતઃ

તાંશ્ચ તાન્મીલિતાઃ સર્વેઽપશ્યંતે દેવરૂપિણઃ ।
વિચારેણ ચ તાન્સર્વે પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણઃ

આનન્દહ્રદમગ્નાસ્તે ન વિદુઃ સ્વપરં પુનઃ ।
નાપશ્યંસ્તે પુનસ્તાંસ્તાન્ભ્રાન્તા ઇવ વ્યલોકયન્

માયયા મોહિતાઃ સર્વે સ્વાન્સ્વાન્બાલાન્વ્યલોકયન્ ।
કશ્ચિત્પિતરમાસાદ્ય પઠતિ સ્મ યથા પુરા

કશ્ચિન્માતરમાસાદ્ય પિબતિ સ્મ સ્તનં મુદા।
આલિલિંગાથ જનનીં પિતરં વાપિ કશ્ચન

ભ્રાતરં તાડયિત્વાઽન્યો રુરોદ તાડનાદિવ ।
ઉમાપિ તનયં દૃષ્ટ્વાલિંગ્ય પ્રાદાત્સ્તનં મુદા

કથં ચિરતરં યાત ઇતિ ક્રોધાદભાષત ।
આદાય હસ્તે ગિરિજા મયૂરેશં ગૃહં યયૌ

સર્વે તે મુનયો જગ્મુઃ શિશુભિઃ સ્વં સ્વમાશ્રમમ્ ૫૪ (૪૫૬૯)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે ભગાસુરવધો નામ શતતમોઽધ્યાયઃ