ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.86.90

અધ્યાય ૮૬ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
તતોઽસ્યાંકાત્સુતં ગૌરી નમસ્કૃત્ય સમાદદે ।
આજ્ઞાં ગૃહીત્વા પ્રાયાત્સ્વં મન્દિરં ભૃશહર્ષિતા

સોઽપ્યનુજ્ઞાં તતો ગૃહ્ય શિવં નત્વાશ્રમં યયૌ ।
તતો ગૌરી ચકારાસ્ય સુમુહુર્તે શુભે દિને

ગૌતમાદીન્સમાહૂય બ્રાહ્મણાનુપવેશ્ય ચ।
દ્વિજેભ્યો નમયા ચક્રે સા પ્રણમ્ય સ્વયં ચ તાન્

સર્વે દેવગણાસ્તત્ર નાનોપાયનપ્રાણયઃ ।
આયયુસ્તં ગણાશ્ચાપિ ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તથા

ઉવાચ ગૌરી તાન્વિપ્રાનુપવેશનમસ્ય હ ।
વિચાર્યં સર્વમુનિભિઃ કુર્વન્તુ દ્વિજપુંગવાઃ

ત ઊચુર્મુનયઃ સર્વે ગુરુવારસ્ત્રયોદશી।
પૌષ્ણં નક્ષત્રમદ્યાસ્તિ તસ્માત્કાર્યો મહોત્સવઃ

તતો ગૃત્સમદઃ શીઘ્રં નાનારત્નચયં ભુવિ ।
નિધાય ચ ચકારાશુ ચતુષ્કં રત્નનિર્મિતમ્

ગણેશપૂજનં કૃત્વા પુણ્યાહવાચનં તથા।
દિવ્યવસ્ત્રાવૃતે તસ્મિન્નુપવેશ્ય શિવા સુતમ્

નીરાજયામાસ ચ તં પતિવત્સ્ત્રીભિરાદરાત્ ।
રત્નપ્રભાજાલગતં નાનાલંકારદીપિતમ્

ઉપાયનાનિ તે સર્વે શિવાભ્યાં તત્સુતાય ચ ।
વાદ્યત્સુ દિવ્યવાદ્યેષુ પ્રદદુર્ભક્તિતત્પરાઃ

સાઽપૂજયત્તતો વિપ્રાન્રત્નવસ્ત્રાદિકાંચનૈઃ ।
આશીર્વાદાક્ષતાંસ્તસ્મિંશ્ચિક્ષેપ સકલાર્પિતાન્

ભવાનિ પૂજયામાસ મુનિપત્નીઃ સકન્યકાઃ ।
તા ઊચુર્ગિરિજે ધન્યા ત્વદન્યા નાસ્તિ કુત્રચિત

એતાદૃશઃ સુતો વાપિ સર્વલક્ષણમણ્ડિતઃ ।
ક ઉવાચ ।
એવં વદત્સુ સર્વેષુ સ્ત્રીજનેષુ મહાખલઃ

વ્યોમાસુરો વ્યોમકર્ણો નાનામાયાવિશારદઃ ।
ન બલે સદૃશસ્તસ્ય કોઽપિ ત્રિભુવનેઽભવત્

સ તુ દ્વારિસ્થિતં ચૂતં નાનાશાખાસમન્વિતમ્ ।
અભેદ્યં વારણશતૈઃ કલ્પાન્તમારુતૈરપિ

પ્રવિવેશ તદા વ્યોમો માયયા સ તદન્તરમ્ ।
યથા દૃષ્ટિવશાદ્ભૂતં વિશતે દુષ્ટચેષ્ટિતે

દોલયામાસ તં વૃક્ષં કલ્પાન્તે મારુતો યથા ।
દ્રુમપાતભયાત્સર્વે મુનયશ્ચ સમાગતાઃ

ભીતાઃ પ્રોચુર્વિના વાયું કમ્પતે કિં મહાદ્રુમઃ ।
તાવત્કટકટાશબ્દં શુશ્રુવુર્વૃક્ષસંભવમ્

સ્ત્રિયો ગણાશ્ચ સર્વે તે ચક્રિરે તુ પલાયનમ્ ।
વિસ્મૃત્ય બાલકં ભ્રાન્તા ગિરિજાપિ પલાયિતા

એતસ્મિન્નન્તરે વૃક્ષો નિપપાતાર્ભકે તદા ।
હસ્તાભ્યાં નિહતસ્તેન શતચૂર્ણોઽપતદ્ભુવિ

યથા ઘનનિપાતેન ક્રમુકં દૃષદિ સ્થિતમ્ ।
ભ્રમન્તિ સ્મ તદા વ્યોમ્નિ તચ્છાખાઃ પલ્લવાન્વિતાઃ

ઋષીણામાશ્રમાઃ કેચિદ્ભગ્નાઃ શાખાનિપાતતઃ ।
પલાયિતે જને પેતુઃ કાશ્ચિચ્છાખાઃ સપલ્લવાઃ

તતો વ્યોમાસુરો દુષ્ટો ગતાસુર્નિપપાત હ ।
વ્યાદાયાસ્યં વમન્રક્તં શતધા તેન સોઽભવત્

આયયુસ્તે તતઃ સર્વે સ્ત્રિયસ્ય બાલકં તદા ।
દદૃશુસ્તે યથાપૂર્વમુપવિષ્ટં નિરાકુલમ

સુમેરૂનિશ્ચલં સ્વસ્થં તતઃ સર્વે વિસિસ્મિરે ।
પંચમાસેન બાલેન મહાબલપરાક્રમઃ

લીલયા હસ્તતો દૈત્યઃ સ વૃક્ષઃ શતધા કૃતઃ ।
હાહાકારરવા ગૌરો ધાવતિ સ્મ નિજં સુતમ

મુનયસ્તામથોચુસ્તે હતદૈત્યઃ સુતસ્તવઃ ।
સા દદર્શ તતો બાલં હિમવત્પર્વતોપપમ

ઉત્થાય કટિદેશે તં ધૃત્વા સ્તન્યં દદૌ મુદા ।
મરીચિવાક્યં સસ્માર પ્રશશંસ મહેશ્વરમ્

યમીશ્વરોઽવતિ સદા તં હન્તું યઃ સમીહતે ।
સ એવ વિલયં યાતિ પતંગ ઇવ દીપગઃ

મુનયો યોષિતઃ સર્વા યયુઃ સ્વં સ્વં નિવેશનમ્ ।
તતો ગણા યયુઃ કેચિદક્ષતં વીક્ષ્ય તત્સુતમ્

ઊચુર્ધન્યતરા માતા રક્ષિતસ્તે સુતોઽસુરાત્ ।
દુષ્ટા એવ લયં યાન્તિ સાધુર્ન ક્વાપિ સીદતિ

તતઃ સા શર્કરાં તેભ્યો દત્ત્વાજ્ઞાં પ્રદદૌ શિવા ।
સર્વાભ્યશ્ચ તતો યાતા દૃષ્ટા તેન નિજં ગૃહમ્

ય ઇદં શણુયાત્પુણ્યમાખ્યાનં ભક્તિમાન્નરઃ ।
ન સ બાધાં લભેત્ક્વાપિ સર્વત્રનિર્ભયો ભવેત્ ૩૩ (૩૮૩૦)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે ભૂમ્યુપવેશવર્ણનં નામ ષડશીતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૮૭ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
વ્યોમાસુરસ્ય ભગિની તસ્ય દુઃખેન દુઃખિતા।
નિશામુખે દર્શદિને સમુત્પન્ના ક્ષુધાતુરા

ભક્ષયામાસ મહિષાઞ્શતસંખ્યાન્મહાબલાન્ ।
કરાલકેશી લમ્બોષ્ઠી તાલનાસા દરીમુખા

હલદન્તા કૂપનેત્રા શ્રોતાવરણસંયુતા ।
દીર્ઘસ્તની મહાઘોરા ભૂમિસ્પૃક્વચકા ખલા

દીર્ઘબાહુર્નિમ્નનાભિર્ગોધેવ કર્કશા ત્વચિ ।
નામ ચક્રુસ્તદા લોકાઃ શતમાહિષ ભક્ષણાત્

અન્વર્થં ભાવદુષ્ટાયાઃ સ્ફુટં તુ શતમાહિષા।
સા યયૌ બન્ધુહન્તારં હન્તું બન્ધુપ્રિયંકરી

કમનીયતરા ભૂત્વા સર્વાવયવસુન્દરા ।
નાનાલંકારસંયુક્તા ગૌરા ષોડશવાર્ષિકી

કૃત્વા ષોડશશૃંગારાન્મોહયન્તી કટાક્ષતઃ ।
સા યયૌ દુષ્ટભાવેન ગિરિજાલયમુત્તમમ્

પ્રણનામ શિવાં ચાદૌ પ્રોવાચ પરમાદરાત્।
ધન્યાઽહં કૃતકૃત્યાઽહં પ્રાપ્તાઽહમીપ્સિતં ફલમ્

યતસ્ત્વં સર્વજનની સર્વદેવમયી શુભા ।
સર્વધ્યેયા સર્વસિદ્ધિઃ સર્વકારણકારણમ્

જગન્મોહનદક્ષા ત્વં પુણ્યેન દૃષ્ટિમાગતા ।
ક ઉવાચ ।
શ્રુત્વા વાચં તદીયાં સા પ્રોવાચ ગિરિજા તુ તામ્

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે સંતુષ્ટાઽહં તવેક્ષણાત્ ।
કસ્યાસિ કુત આયાસિ કિમર્થં ચ વરાંગને

કામં તે પૂરયિષ્યામિ વદ સત્યં મમાગ્રતઃ ।
સોવાચ ।
અહં ચિરં વિયોગાર્તા શરણં ત્વામુપાગતા

શ્રુતં સ્યાદમરાવત્યા નાયકોઽસુરવર્જિતઃ ।
સ લીનઃ ક્વાપિ ગિરિજે સર્વે દેવગણા અપિ

ત્વં તુ ભાગ્યવતી દેવિ ન વિયોગો હરસ્ય તે ।
સહ્યં ભવેત્સર્વદુઃખમસહ્યં તુ વિયોગજમ્

પાર્વત્યુવાચ ।
બાલોઽયં મમ સુભગે હનિષ્યતિ ખલાન્બલાત્ ।
મોચયિષ્યતિ દેવાન્સ કાલઃ કશ્ચિત્પ્રતીક્ષ્યતામ્

એતદર્થં ગુણેશેન ધૃતો દેહો મમાલયે ।
ભૂભારોત્તારણાર્થાય મુનીનાં પાલનાય ચ

ક ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા પૂજયામાસ પાદક્ષાલનપૂર્વકમ્ ।
સખીભિઃ કુંકુમાદ્યૈશ્ચ ભોજયામાસ સાદરમ્

સાપિ ભુક્ત્વા શિવાતલ્પે સુષ્વાપોવાચ તત્સખીઃ ।
ગિરિજાબાલકં સખ્ય આનયન્તુ મમાન્તિકમ્

વિશ્વસ્તાઃ સર્વસખ્યાસ્તા દદુર્બાલં તુ તત્કરે।
લાલયામાસ સા સ્નેહાન્મુખચુમ્બનવલ્ગનૈઃ

તજ્જિઘાંસાં સ વિજ્ઞાય સર્વજ્ઞઃ સ શિવાત્મજઃ ।
રાક્ષસીમિતિ નિશ્ચિત્ય હસ્તાભ્યાં શ્રોત્રયોરધાત્

નાસિકાં ચ તતો ભારં મહાપર્વતસન્નિભમ્ ।
તદંગં પાતયામાસ સા ચ શ્વાસનિરોધતઃ

વિહ્વલા પરિચિક્ષેપ પાદાઘાતાશિશૌ ભૃશમ્ ।
મુંચ મુંચેતિ ભાષન્તી કૌતુકં દ્રષ્ટુમાગતામ્

કથં હંસિ સ્ત્રિયં દુષ્ટ ત્વનાગસ્કાં શિવાસમામ્ ।
ક ઉવાચ ।
તદાક્રંદનમાકર્ણ્ય સખીભિઃ સહ પાર્વતી

આગતા મોચિતું પુત્રં નાશકત્તમુવાચ સા ।
ન મારયાશુ મુંચૈનાં શક્રસ્ય મહિષીં પ્રિયામ્

શ્રુત્વા માતૃવચો બાલો દૂરે ચિક્ષેપ તાં તદા।
પપાતોપરિ વ્યાજેન ક્ષણાત્સોઽભ્યુદતિષ્ઠત

તત્કર્ણનાસિકાહસ્તો દૃષ્ટઃ સાસૃકસ્રવોઽપિ ચ ।
તદંઘ્રિઘાતાત્સા પ્રાણાંસ્તત્યાજ ક્ષણમાત્રતઃ

ગતાસું તાં શુશોચાથ પાર્વતી સ્નેહનિર્ભરા।
ઉવાચ ચપલો બાલો દુર્યશો જિતવાનહમ્

શ્રુત્વા શચી હતામિન્દ્રઃ કિં વાગત્ય કરિષ્યતિ ।
દદર્શ પુરતો ગત્વા રાક્ષસીં તાં શિવાઽશિવામ્

દશયોજનવિસ્તીર્ણાં ક્ષતભૂભૂરુહાં તદા ।
તત્યાજ શોકં જહૃષે પ્રશશંસ નિજં સુતમ્

આદાય સુતમવ્યંગં પાર્વતી મન્દિરં યયૌ ।
વિસ્માપયત્યસૌ બાલા શંકિતા બાલપૌરુષમ્

વિસ્મયં પૌરુષે તસ્ય સમપદ્યત પાર્વતી ।
તત્સખ્યાચ્ચ્છિન્નકર્ણાં તાં છિન્નનાસાં વ્યલોકયન્

કથામસ્યા લાઘવં ચ કથમસ્ય બલં શિશો: ।
અહસન્પ્રાવદન્નિત્યં દત્ત્વા તાલં પરસ્પરમ્

તતસ્તાં રાક્ષસીં દૂરાચ્ચિક્ષિપુઃ પ્રમથાસ્તદા ।
અરિષ્ટે વિહતે ગૌરી દદૌ દાનાનિ ભક્તિતઃ

તતસ્તુ સપ્તમે માસે પ્રવૃત્તે નિદ્રિતે જને ।
તમસા સર્વતો વ્યાપ્તે દશદિગ્મણ્ડલેઽખિલે

નિશીથેઽરણ્યપશુષુ રુવત્સુ દર્દુરેષુ ચ ।
પર્યંકે પરિસુપ્તાયાં પાર્વત્યાં દિવ્યસંસ્તરે

સખીજને નિદ્રિતે ચ સેવકાનાં ગણે તથા ।
એતસ્મિન્નન્તરે દુષ્ટો નામ્ના યઃ કમઠાસુરઃ

આચ્છાદયત્સ્વદેહેન શિવા પ્રાંગણમદ્ભુતમ્ ।
યસ્ય સ્પર્શેન સહસા શીર્યંતે વજ્રસંહતિ

અતિશીતલગાત્રઃ સ પાર્વણશ્ચન્દ્રમા ઇવ ।
ઉદિતે તુ દિવાનાથે તત્પૃષ્ઠે વિચરંજનાઃ

કેચિત્સ્નાત્વા સ્થિતા જપ્તું કેચિન્નિદ્રાં પ્રચક્રિરે ।
સ્ખલિત્વા પતિતાઃ કેચિદતિકોમલદેહતઃ

સિષિચુર્બાલિકા વારિ ગોમયૈરંગમાલિકાઃ ।
ચક્રુસ્તતો બહિર્યાતા સબાલા ગિરિજા તદા

આસ્વાપયત્સુતં ગૌરી મહાર્હાસ્તરણેઽત્ર સા ।
સખીસ્તત્ર ચ સંસ્થાપ્ય યયૌ સા સેવિતું શિવમ્

એવં જ્ઞાત્વાઽસૌ કમઠઃ સ્વસ્ય પૃષ્ઠમચાલયત્ ।
ભૂમિકમ્પઃ કથમિહ કિં વારિષ્ટં ભવિષ્યતિ

ઇત્યબ્રુવન્સ્થિતાસ્તત્ર ગણાશ્ચકિતમાનસાઃ ।
નિદ્રિતાઃ પ્રતિબુદ્ધાસ્તે કિ જાતમિતિ ચાબ્રુવન્

તદૈવ તેન બાલેન સર્વજ્ઞેન વિવર્ત્તિતા।
ઉદરં તસ્ય પૃષ્ઠે તુ ન્યધાયિ ધર્ષતા ભૃશમ્

ચતુર્દશભુવનજં ભારં નિદધતાઽત્ર ચ ।
નિરુદ્ધશ્વાસવાયુઃ સોઽગાંનિ સ્વાનિ વ્યચાલયત્

અસ્રવદ્રક્તમતુલમસ્ય દેહાત્તથાવિધાત્ ।
ઉડ્ડાનં કર્તુમારેભે નાશકત્કમઠસ્તતઃ

તતો ગણા યયુઃ સર્વે યે તત્રાસન્સુખોષિતાઃ।
કિમરિષ્ટં સમુત્પન્નં મુહુર્ભૂશ્ચલતે નુ કિમ્

સખ્યશ્ચ બાલિકાઃ સર્વાઃ પાર્વતીં સેવિતું યયુઃ ।
ઉત્તિષ્ઠ માતર્બાલસ્તે નીતઃ સ્યાદ્વા મૃતોઽપિ વા

ત્વરયા પાર્વતી યાતા ધાવમાના બહિઃ સુતમ્ ।
દદર્શ નિશ્ચલં ગૌરી સોત્થાપયિતુમુદ્યતા

ભૂગોલભારસદૃશં મત્વા તસ્થૌ વિમાનસા ।
તતો મમર્દ સહસા બાલસ્તં સ મમાર ચ

તતઃ સા દદૃશે દૈત્યં દશયોજનમાયતમ્ ।
પ્રસારિતમુખં કૂર્મં વમન્તં રુધિરં બહુ

ચૂર્ણયામાસ સહસાઽઽશ્રમાન્નાનાવિધાન્દુમાન્ ।
તતઃ સા બાલમાદાય સ્તનપાનં દદૌ મુદા

ન જ્ઞાયતેઽસુરાણાં હિ નાનામાયાં પ્રકુર્વતામ્ ।
ત્રિલોચનપ્રસાદેન પુનર્લબ્ધઃ તુતો મયા

યતઃ કૃતાન્તાદ્બલવાન્નિહતઃ કમઠાસુરઃ ।
સખ્યશ્ચ તદ્ગણાઃ પ્રાપુઃ પપ્રચ્છુઃ ક્ષેમમર્ભકે

ક્ષેમમિત્યેવ તાન્ગૌરી નિજગાદ મુદાન્વિતા ।
તતો ગણાઃ ખણ્ડશસ્તં કૃત્વા દૂરતરં જહુઃ

વવર્ષુઃ પુષ્પવર્ષાણિ તસ્મિન્દેવગણાસ્તદા ।
ય ઇદં પરમાખ્યાનં શૃણુયાચ્છ્રાવયેત્તથા

સર્વારિષ્ટવિનિર્મુક્તઃ સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્ ૫૭ (૩૮૮૭)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે કમઠાસુરવધો નામ સપ્તાશીતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૮૮ પ્રારંભ :-
વ્યાસ ઉવાચ ।
અદ્ભુતાનિ ચરિત્રાણિ શ્રુતાનિ ત્વન્મુખામ્બુજાત્ ।
બ્રહ્મન્નઘૌઘહારીણિ ગુણેશેન કૃતાનિ વૈ

તથાપિ શ્રોતુમિચ્છા નો નાપૈતિ સર્વવિત્તમ ।
અતો બાલસ્ય ચરિતં પુનર્મે બ્રૂહિ સાદરમ્

બ્રહ્મોવાચ ।
શૃણુષ્વાવહિતો બ્રહ્મન્ગુણેશસ્ય કથાં પુનઃ ।
સ્રુતિરસ્ય ચ પાપાનાં સંહર્ત્રી ધર્મમોક્ષદામ્

અષ્ટમે માસિ મધ્યાહ્નં ગ્રીષ્મર્તૌ ગિરિજા કિલ ।
ઊષ્મણા પીડિતાં ગેહે સા યયૌ પુષ્પવાટિકામ્

અશોકાશ્ચન્દના યત્ર પનસાસ્રબિભીતકાઃ ।
માલતીચમ્પકાજાતીચિંચિણીપિચુમન્દકાઃ

પારિજાતકવૃક્ષાશ્ચ ઘનચ્છાયાસમન્વિતાઃ ।
રમ્યં શીતજલં ચારુ સરઃ કમલમણ્ડિતમ્

તત્ર મંચકવર્યે સા સખ્યાનીતે શુભાસ્તરે ।
સુષ્વાપ ગિરિજા બાલયુક્તા નિઃશંકચેતસા

સખીભ્યાં વીજિતા બાલવ્યંજનેનાશ્મમુષ્ટિના ।
સુષુપ્તિમગમદ્યાવત્તાવદ્દૈત્યો મહાબલઃ

તલ્પાસુર ઇતિખ્યાતો વાયુરૂપોઽવિશત્તતઃ।
મંચકાન્તર્ગતઃ સોઽથ તેજ સાકં યયૌ દિવમ્

તસ્ય શબ્દેન સંત્રસ્તે તે સખ્યૌ પતિતે ભુવિ ।
આક્રન્દં પરમં ચક્રે પર્યંકસ્થા તદા શિવા

વ્યોમસ્થા પર્યદેવત્સા ધાવ ધાવેતિ શંકર ।
કિં મયા વિકૃતં દેવ કિમર્થં મામુપેક્ષસે

અયં દૈત્યોઽતિબલવાન્વ્યોમાક્રમ્ય પ્રધાવતિ ।
પરહસ્તગતાં કાન્તાં શક્તઃ કથમુપેક્ષસે

અસ્ય પુત્રસ્ય યોગેન નાનાદુઃખમભૂન્મમ ।
અસ્માદ્દૈત્યાન્મૃતિર્મે કિં સપુત્રાયા વિનિર્મિતા

અયમેવ ન જાતશ્ચેત્કથં બન્ધનમાપ્નુયામ્ ।
ક ઉવાચ ।
એવામાક્રન્દનં શ્રુત્વા ઉમાબાલો મહામનાઃ

તદા મુહુર્જગર્જાસૌ ઘનવદ્ગર્જયન્દિશઃ ।
ચકમ્પે ધરણી તેન સસમુદ્રવનાકરા

તામદ્રષ્ટ્ર્વા તુ શોચત્સુ ગણેષુ પ્રમથાદિષુ।
પાદાઘાતેન બાલોઽથ મંચકં સમતાડયત્

બિભ્યુર્ભૂતાનિ સહસા શતધેવાભવન્નભઃ ।
મંચકઃ ખણ્ડશસ્તેન ભૂત્વા નિપતિતો ભુવિ

તતસ્તલ્પાસુરો દૃશ્યો જાતો બાલો દધાર તમ્ ।
હસ્તેનૈકેન જનનીં દધારાસૌ સ્વલીલયા

ઘનમુક્તં તોયબિન્દું ચઞ્ચ્વેવ ચાતકઃ ક્ષણાત્ ।
સ્કન્ધારૂઢાં તુ તાં કૃત્વા શિખાં વામેન તસ્ય ચ

તતસ્તત્યાજ ભૂદેશે તં બાલઃ સહસા બલાત્ ।
પદ્માસનં દૈત્યદેહે કૃત્વા યોગીવ તસ્થિવાન્

સ ભૂમૌ પતિતો દૂરાન્મર્દિતો બલવત્તરમ્ ।
પ્રાણાંસ્તત્યાજ દૈત્યોઽથ વમન્નાસ્યાદસૃગ્મુહુઃ

સ તુ દૃષ્ટો જનૈર્દૈત્ય એકવિંશતિયોજનઃ ।
ચૂર્ણયન્વૃક્ષપાષાણાનાશ્રમાં શરણાન્યપિ

તતો દૃષ્ટો બાલકોઽસૌ ગણઃ સખિજનૈરપિ ।
ઊચુસ્તે ગૌરિ બાલોઽયં રમતે કુશલી બલી

સા તુ ભ્રાંત્યૈવ નાજાનાદ્ગગનં ધરણીં શિશુમ્ ।
મુનયસ્તામથોચુસ્તે સાવધાનમના સતિ

ભવ દૈત્યો હતસ્તેન ધૃત્વા રૂપં મહત્તરમ્ ।
ઉન્મીલ્ય નયને પશ્ય પુનર્બાલં શિવં શુભમ્

ક ઉવાચ ।
તદ્વાક્યાત્પ્રતિબુદ્ધા સાઽપશ્યદ્દૈત્યં ચ બાલકમ્ ।
ગૌર્યુવાચ ।
વિપરીતં મયા દૃષ્ટં મૂઢો બાલેન વા કથમ્

હતોઽનેન મહાદૈત્ય એકવિંશતિયોજનઃ ।
માતૄણામૃણમુત્તીર્ણો બાલો મે જીવિતપ્રદઃ

ઇત્યુક્ત્વા બાલમાદાય કારયામાસ શાન્તિકમ્ ।
દત્ત્વા દાનાનિ ચ દદૌ સ્તનપાનં શિશોરપિ

દૃષ્ટ્વા તે કૌતુકં તસ્ય પ્રશશંસુર્મુદાન્વિતઃ ।
એતસ્મિન્નન્તરે ઘોરં ચક્રે શબ્દં મહાસુરઃ

દુન્દુભેઃ સદૃશં સોઽપિ ખ્યાતો દુન્દુભિનામતઃ ।
યસ્ય પાણિતલાઘાતાદ્ધરા ચૂર્ણત્વમાગતા

આચ્છાદિતો દિનમણિર્દેહેન ગગનસ્પૃશા ।
ગણબાલસ્વરૂપેણ ગૌરીબાલં જુહાવ સઃ

ઇત એહિ રમાવોઽદ્ય સોઽપિ યાતસ્તદેવ તમ્ ।
સ્વાંકં કૃત્વા તુ તં બાલં હાલાહલફલં દદૌ

અદ્ધ્યદ્ધીતિ ફલં બાલં શીઘ્રમિત્યબ્રવીચ્ચ સઃ ।
દૂરદેશાત્સમાનીતં જન્મમૃત્યુજરાપહમ્

સ તુ જાનન્દુષ્ટભાવં ફલં તજ્જગૃહે તતઃ ।
અભક્ષયદયાચત્સ ફલાન્તરમભીઃ પુનઃ

ક ઉવાચ ।
અમૃતં વિષતાં યાતિ વિષં તત્તાં શિવેચ્છયા।
ધૃત્વા વક્ષઃ સ્થલં તસ્ય તત્ક્ષણાદુદતિષ્ઠત

તજ્જાનુનોર્ન્યસ્ય પાદૌ કરાભ્યાં જગૃહે શિખામ્ ।
પરાભ્યાં શ્મશ્રુણી ગૃહ્ય દોલયામાસ લીલયા

નનર્ત જાનુભાગેઽસ્ય ભૂમણ્ડલભરાન્વિતઃ ।
સ પીડિત ઉવાચાથ જાનુભાગાદવાતર

તવ ભારેણ નૃત્યેન મમ દેહોઽતિપીડિતઃ।
મુંચ મુંચ ગમિષ્યામિ સ્વાલયં ગિરિજાસુત

ક ઉવાચ ।
એવં સંપ્રાર્થિતસ્તેન ન મોચયતિ બાલકઃ ।
ઉદતિષ્ઠદ્બલાદ્દૈત્યો ભગ્નદેહસ્તુ પૂર્વતઃ

બલાચ્ચકર્ષ બાલોઽપિ મૂર્ધાનમસ્ય તત્ક્ષણાત્ ।
કણ્ઠનાલાત્તચ્છિરોઽપિ બાલહસ્તગતં બભૌ

રુધિરાક્તા મહી સર્વા તત્ક્ષણં સમપદ્યત ।
શિરઃકમલહસ્તોઽસૌ ખેલતે ગિરિજાસુતઃ

શોણિતેન વિલિપ્તાંગે ગણા માત્રે ન્યવેદયન ।
સા ગત્વા પશ્યતિ સ્માથ પુત્રં દૃષ્ટવા તથાવિધમ્

તચ્છિરો દૂરતઃ ક્ષિપ્ત્વા વસ્ત્રેણ ચ મમાર્જ તમ્ ।
સ્નાપયિત્વા સ્વયં સ્નાત્વા દદૌ સ્તન્યં તદા મુદા

તતઃ સખ્યો ગણાશ્ચાપુઃ પપ્રચ્છુઃ ક્ષમમભકમ્ ।
સોવાચ પરમં ક્ષેમ બાલકે શિવભક્તિત:

મરીચિરક્ષણાચ્ચાપિ કુશલં મમ બાલકે ।
તતસ્તે તં નિરાસુર્વૈ દૂરતો દુષ્ટદાનવમ્

તતો હર્ષયુતા જગ્મુર્ગણાઃ સખ્યો નિજં ગૃહમ્ ।
પાર્વતી હર્ષસંયુક્તા સબાલા પ્રાવિશદ્ગૃહમ ૪૬ (૩૯૩૩)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે મંચકાસુરવધો નામાષ્ટાશીતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૮૯ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
તતસ્તુ દશમે માસે ત્રિમુહૂર્તાગતે રવૌ ।
કિંચિચ્ચ રિંગમાણોઽસૌ રમતે ચ શિવાસુતઃ

પાદાભ્યાં ચાલયન્ક્વાપિ ગૂઢં ગૂઢં ચ ભાષતે ।
લુણ્ઠતે નર્તતે ચાપિ રોદનં કુરુતે ચ તામ

દૃષ્ટ્વા શિવાં ચ સહસા પૃષ્ઠલગ્નો વ્રજત્યપિ ।
દૃષ્ટ્વા તથાવિધં બાલં જહૃષે પાર્વતી તદા

એતસ્મિન્નન્તરે દૃષ્ટો દૈત્ય આજગરાભિધઃ ।
વમદગ્નિકણાન્દૃષ્ટ્યા વજ્રાસારતનુર્દૃઢઃ

લલજ્જિહ્વો દીર્ઘદેહો ગ્રસન્નિવ મહાગિરિમ્ ।
ઉપવિષ્ટો દ્રુમતલે દ્વે જિહ્વે લાલયન્મુહુઃ

તં બાલો બાલભાવેન રિંગીત્વા વિદધાર હ ।
સ નિનાય ચ શીઘ્રમાસ્યાન્તઃ સહ તેન ચ

અન્તઃપ્રવિષ્ટે ઓષ્ઠૌ સ ન્યમીલયત વાયુભુક્ ।
નાપશ્યદંગણે બાલં ગૌરી વિહ્વલમાનસા

અત્ર કીડન્સ્થિતો બાલઃ કેન નીતો હતો નુ વા ।
શુશોચ પરમાર્તાસૌ તતાડ મસ્તકં નિજમ્

તાવદ્ગણૈર્નિષિદ્ધા સા મા માતર્વિમના ભવ ।
બાલપ્રભાવો વિજ્ઞાતઃ શતશો બલતત્તરઃ

બાલસ્તદુદરગતો વવૃધે ચ નિરુધ્ય ચ ।
શ્વાસં તસ્ય તુ દૈત્યસ્ય પુચ્છાન્ત સોપ્યચાલયત્

પ્રાણવાયુસ્તુ નેત્રાભ્યાં રુધિરેણ વિનિર્યયૌ ।
વિદાર્ય દેહમસ્યાસૌ બહિર્યાતોઽમ્બિકાસુતઃ

ચિક્રીડ રુધિરાર્દ્રાંગઃ કિં નુ પુષ્પિતકિંશુકઃ ।
તતો ગણાસ્તં નિરીક્ષ્ય લિહન્તં સ્વાંગુલિં શિશુમ્

ઉચ્ચૈરૂચુર્ગિરિસુતામયં બાલો વિનિર્ગતઃ ।
અસ્યાસ્યાન્મારયિત્વા તં દૈત્યમાજગરં ખલમ્

ક ઉવાચ ।
તદ્વધાનન્નરં બાલમાદાય સત્વરં શિવા ।
સ્નાપયામાસ સહસા લાલયિત્વા સ્તનં દદૌ

ક્વ ગતોઽસિ ક્ષણો બાલ ત્વાં વિનાબ્દત્વમાગતઃ ।
તતો દદર્શાજગરં વિસ્તીર્ણં શતયોજનમ્

ભયાનકમુખં દુષ્ટં વમન્તં રુધિરં બહુ ।
પતિતં વૃક્ષજાલાનિ પાતયિત્વા ગૃહાણિ ચ

ગૌર્યુવાચ ।
અસ્મિન્સ્થલે કિયન્તો નુ ભવેયુર્દૈત્યરાક્ષસાઃ ।
કિયન્તો નિધનં પ્રાપ્તા અસ્ય બાલસ્ય વિક્રમાત્

તતસ્તં ચિક્ષિપુઃ સર્વે ગણા દૂરે મહાસુરમ્ ।
તતસ્ત્વેકાદશે માસે દ્વારદેશે શિવા યયૌ

સખીભિઃ પશ્યતી બાલકૌતુકાનિ બહૂન્યપિ ।
કસ્યચિદ્વદનં બાલશ્ચુમ્બતે ચુમ્બયત્યપિ

આચ્છાદતે ચક્ષુષી ચ કસ્યચિત્પૃષ્ઠગઃ સ્વયમ્ ।
પિબતે માતુરન્યસ્યાઃ સ્તન્યં ગત્વા બલાદસૌ

મુખમાચ્છાદ્ય વસ્ત્રેણ બિભીષયતિ ચાપરાન્ ।
મુખં કેશાન્નાસિકાં ચ કર્ષતે ભૂષણાન્યપિ

વદતે સ્ખલિતાં વાણીં પરંદૃષ્ટ્વા સ્વકાન્યપિ ।
એતસ્મિન્નન્તરે દુષ્ટો દાનવઃ શલભાસુરઃ

બ્રહ્માદીનામગમ્યોઽસૌ પર્વતસ્કન્ધમણ્ડલઃ ।
વ્યોમસ્ફોટિમહામૂર્ધા નીલવર્ણો યથા ઘનઃ

જપાકુસુમનયનો મેઘસ્પૃક્શૃંગમણ્ડલઃ ।
બાલાન્તિકમુપાયાતો ગ્રસન્નિવ જગત્ત્રયમ્

તં ધર્તું બાલકો યાતિ યત્ર યત્ર સ ગચ્છતિ ।
એવં તૌ સુચિરં કાલં ભ્રમતઃ સ્મ મહાજવૌ

તતઃ શ્રાન્તોઽભવદ્બાલો રુષાઽધાવત્તદન્તિકમ્ ।
દધાર સહસા દૈત્યં શલભં બલવત્તરમ

સપક્ષૌ સ્ફાલયામાસ શ્યેનો હસ્તગતો યથા ।
બાધતે ચરણાઘાતૈસ્તં બાલં શલભાસુરઃ

પ્રસાર્ય નયને ક્રૂરે પશ્યતી સ્મ તદા શિશુમ ।
મુમુચે તં તદા બાલો દધાર ચ પુનઃપુનઃ

દર્શયામાસ જનનીં ધરાપૃષ્ઠે વ્યપોથયત્ ।
શિવોવાચ દયાવિષ્ટા તં બાલં ક્રૂરમાનસમ્

જીવઘાતો ન કર્તવ્યો મુંચૈનં પ્રાણિનં શિશો।
બલાત્પુનઃ શિલાપૃષ્ઠે હઠાચ્ચિક્ષેપ બાલકઃ

સ તદા શતધા જાતો નિપપાત ચ ભૂતલે ।
ગર્જયન્ગગનં વૃક્ષાન્પાતયન્ગૃહતોરણાન

વમન્રક્તં બહુ મુખાદ્દશયોજનવિસ્તૃતઃ ।
ચૂર્ણયન્નાશ્રમાન્વૃક્ષાંસ્તતો માતા નિનાય તમ્

બાલં સંસ્થાપયામાસ પ્રાદાત્સ્તન્યં ચ ભોજનમ્ ।
સખ્યો નિરીક્ષ્ય તં બાલં મૃતં દૈત્યં તથાવિધમ્

સાધુ સાધ્વિતિ તાઃ પ્રોચુસ્તાં ચ પર્વતકન્યકામ્ ।
ગૃહં વિવેશ ગિરિજા તાશ્ચ સખ્યો મુદાન્વિતાઃ

ચિક્ષિપુર્દૂરતો દૈત્યં તદાજ્ઞાવશગા ગણાઃ ।
મુમુચુઃ પુષ્પવર્ષાણિ બાલં દેવગણાસ્તદા ૩૫ (૩૯૬૮)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે શલભાસુરવધો નામૈકોનનવતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૯૦ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
તતો દ્વાદશમાસે તુ ગિરિજા સુતમદ્ભુતમ્ ।
ઉપવિષ્ટાલિભિઃ સાર્ધમંકે કૃત્વા સ્વલંકૃતમ્

કોટિસૂર્યનિભં કોટિભૂષણૈશ્ચ વિરાજિતમ્ ।
તતસ્તસ્યા મહાનાસીદુત્સવો નૃત્યદર્શને

બાલકાનાં હરસ્યાથ જ્ઞાત્વા વાંછાં શિશુસ્તદા ।
થેથીથેયીતિ શબ્દેન નનર્ત ગિરિજાસુતઃ

શ્રુત્વા તદીયં તં શબ્દં હરો નર્તિતુમાગતઃ ।
શિવં નૃત્યન્તમાલોક્ય નનર્ત શ્રીવરોઽપિ ચ

તત ઇન્દ્રાદયો દેવાસ્તવ નર્તિતુમાગતાઃ ।
સ યથા નર્તતે બાલસ્તેઽપિ નૃત્યન્તિ તાદૃશમ્

દર્શયન્તિ તથા ભાવં સ યથા દર્શયત્યપિ ।
મનુષ્યાઃ પશવો વૃક્ષા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ

મુનયો મનવો ભૂપા ભુવનાનિ ચતુર્દશ ।
એકવિંશતિસ્વર્ગસ્થાઃ સચેતનમચેતનમ્

બાલપ્રભાવાન્નનૃતે બાલચ્છન્દેન ભૂતલમ્ ।
મુનિપત્ન્યો દેવપત્ન્યો નનૃતુર્ગિરિકન્યયા

નૂપુરાણાં સિંચિતેન ક્ષુદ્રઘન્ટારવેણ ચ ।
પાદાઘાતસ્ય શબ્દેન દિશો વિદિશ એવ ચ

ગગનં પર્વતા આસન્નાદયુક્તાસ્તદા મુને ।
ચકમ્પે ધરણી શેષો રવિશ્ચન્દ્રશ્ચ તારકાઃ

તતો નૃત્યસ્યાતિશયં જ્ઞાત્વા ગૌરી ન્યષેધયત્ ।
ન ચક્રે બાલકો વાક્યં યદા ગૌરીસમીરિતમ્

નૂપુરાખ્યો મહાદૈત્યો મહાકૃષ્ણતનુર્દૃઢ ।
પાતાલચરણો વ્યોમસંસ્પર્શિદૃઢમસ્તકઃ

નૂપુરાન્તર્ગતો દુષ્ટઃ સૂક્ષ્મરૂપઃ શિશોરસૌ ।
સ બાલસ્તં બબન્ધાશુ માયયા બલવત્તરમ્

શૃઙ્ખલાભિશ્ચતુર્દન્તં યથા મદચ્યુતં ગજમ્ ।
અંકે જગ્રાહ તં બાલં પુનરેવાદ્રિકન્યકા

તદ્ભારેણ પિપીડાથ ભૂભારેણ સમેન સા।
ઉવાચ વચસા ગૌરી કથં ગુરુતરો ભવાન્

ઇદાનીમેવ જાતોઽસિ તસ્માદુત્તર મેઽઙતઃ ।
મમ પ્રાણા ગમિષ્યન્તિ તવ ભારેણ બાલક

ક ઉવાચ ।
શ્રુત્વા માતુર્વચો બાલઃ પીડિતા સા ભૃશં તદા ।
ઉત્તતાર બલાદંકાદુધાવાઙ્રિ યુગં શિશુઃ

તતો નિસૃત્ય દૈત્યોઽસૌ વ્યોમ્નિ બભ્રામ પક્ષિવત્ ।
તમસાઽવ્યાપિ ભૂઃ સર્વા તેન સંછાદિતે રવૌ

સોઽકસ્માન્નિપપાતોર્વ્યા શતધા ચાભવત્ખલઃ ।
તતસ્તે મુનયો દેવાઃ પરમાનન્દનિર્વૃતાઃ

તુષ્ટુવુર્બાલરૂપં તં પરમાત્માનમવ્યયમ્ ।
દેવર્ષય ઊચુઃ ।
ન જાનીમો વયં દેવ રૂપાણિ તવ યન્મહઃ

લીલામાયાશ્ચ વિવિધા દૈત્યદાનવનાશિકાઃ ।
ચરણાત્ત્યાજિતો દૈત્યો રવિમણ્ડલલોપકઃ

ભ્રમિત્વા વ્યોમનિ ભૃશં પતિતઃ શતધાઽભવત્ ।
સંહૃત્ય જીવસંઘાતાન્વૃક્ષાનાશ્રમપર્વતાન્

તવ નૃત્યં તતો વીક્ષ્ય સર્વે નૃત્યં પ્રચક્રિરે ।
ક ઉવાચ ।
તતસ્તે પુપુજુઃ સર્વે તં બાલં વિશ્વરૂપિણમ્ ।
નૃત્યોત્સવે નિવૃત્તે તુ ગૌતમાદીન્વિસૃજ્ય સા

પાર્વતી બાલમાદાય લાલયિત્વા સ્તનં દદૌ।
સ્ત્રિય સર્વા વિસૃજ્યાથ વિવેશ નિજમન્દિરમ્

તતઃ પુનઃ કદાચિત્સ મુનિબાલૈઃ સમન્વિતઃ ।
ગૃહાદ્બહિઃ ક્રીડનાર્થં યયૌ ચિક્રીડ લીલયા

મલ્લયુદ્ધં ચ તે ચકુર્દ્વન્દ્વશોઽનેકધા બહુ ।
પાતયામાસુરાગૃહ્ય શિખાયાં તે પરસ્પરમ્

જઘ્નુઃ શિરઃ શિરોભિશ્ચ જાનુભિર્જાનુની તથા ।
કૂર્પરં કૂર્પરેણૈવ ચરણં ચરણેન ચ

રુરુહુઃ પૃષ્ઠભાગં તે સ્કન્ધભાગં પરસ્પરમ્ ।
લત્તાપ્રહારાન્નિર્જઘ્નુરુદરે મસ્તકેઽપિ ચ

કેચિચ્ચ પુપુજુર્બાલં ગન્ધપુષ્પાક્ષતાદિભિઃ ।
કેચિન્નીત્વાશ્રમપદં ભોજયામાસુરન્ધસા

નમશ્ચક્રુઃ પદયુગં કેચિન્માલાં દદુઃ શુભામ્ ।
અવિપુત્રસ્વરૂપેણ દૈત્યઃ સિન્ધુપ્રણોદિતઃ

યં દૃષ્ટ્વા ભયમભ્યેતિ દણ્ડપાણિર્ભયાનકઃ ।
સ્વબલેન જઘાનારીંસ્તીક્ષ્ણધારનખો બલી

બિરુદં બાહુદેશે સ જિત્વા સર્વાન્બબન્ધ હ ।
વિશાલાક્ષો બૃહચ્છૃઙગો મહાગોત્રવિદારણઃ

પુચ્છાઘાતેન જીવાનાં યશ્ચક્રે નાશનં ખલઃ ।
ઉન્મૂલયામાસ દ્રુમાઞ્શૃઙ્ગાઘાતેન પતંતાન્

પૃષ્ઠલગ્નો મનુષ્યાણાં બલાન્મારયતે બલી ।
સ યયૌ પાર્વતીબાલં હન્તુકામો મહાસુરઃ

પૃષ્ઠતો ધાવયિત્વા સ યાવન્મારયતે તુ તમ્ ।
દધાર શૃઙ્ગયોર્બાલો હસ્તાભ્યાં તાવદેવ હિ

રુરોહ ચ સ તત્પૃષ્ઠે હયપૃષ્ઠે યથાઽર્ભકઃ ।
તતો મુનિસુતાઃ કેચિત્પુચ્છં ધૃત્વા વ્યકર્ષયન્

કેચિદ્દણ્ડૈશ્ચ લગુડૈર્નિજઘ્નુર્દૈત્યપુંગવમ્ ।
સોઽવમત્ય તુ તાઞ્જઘ્ને પુચ્છાન્તેન સ સત્વરમ્

નિપેતુસ્તે તદા ભૂમૌ પુચ્છાઘાતેન પીડિતાઃ ।
દૃષ્ટ્વા તસ્ય બલં બાલોઽવતરચ્ચ દધાર તમ્

આસ્ફાલયત્તદા પૃષ્ઠં ભ્રામયિત્વા ચિરં તુ તમ્ ।
સહસ્રધા વિશીર્ણાંગો મમાર સહસાઽસુરઃ

અન્ત્યશબ્દેન તસ્યાથ બિભાય ભુવનત્રયમ્ ।
વમન્રક્તં બહુ મુખાત્પ્રસાર્ય વિકૃતં મુખમ્

તતો બાલા મુનીનાં તેઽકથયન્નચલોદ્ભવામ્ ।
અનેન નિધનં નીત અવિજેયો મહાસુરૈઃ

નિહન્તું નઃ સમાયાતઃ ક્રીડતા બલશાલિના।
ક ઉવાચ ।
અમ્બા નિરીક્ષ્ય નિહતં મહાદૈત્યં સુતં ચ તમ્

આશ્ચર્યં પરમં કૃત્વા નિનાય નિજમન્દિરમ્ ।
દધ્યોદનં ભ્રામયિત્વા બાલોપરિ જલેન હ

તત્યાજ દૂરતો ગેહાત્સ્તનપાનં તતો દદૌ ।
તાનિ ખણ્ડાનિ દૈત્યસ્ય તત્યજુર્દૂરતો ગણાઃ

મુનયો મુનિપત્ન્યશ્ચ મુનિબાલાઃ સ્ત્રિયોઽપિ ચ ।
પ્રશશંસુઃ સુતં ગૌર્યા દેવાઃ પુષ્પાણિ તત્યજુઃ

આશિષોઽપિ દદુર્વિપ્રા નૃત્યન્તે સ્માપ્સરોગણાઃ ૪૬ (૪૦૧૪)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડેઽવિજયવધો નામ નવતિતમોઽધ્યાયઃ