ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.61.65

અધ્યાય ૬૧ પ્રારંભ :-
વિનાયક ઉવાચ ।
નેદૃશો દૃષ્ટપૂર્વો મે બલી ચ વીર્યવત્તરઃ ।
ઇદાનીં પૌરુષં પશ્ય મમ બાલસ્ય ચેષ્ટિતમ્

ઇત્યુક્ત્વા પુનરેવાસૌ બાણં તૂણાદકર્ષયત્ ।
આકર્ણં ધનુરાકૃષ્ય પ્રાક્ષિપત્તં નરાન્તકમ્

પ્રકાશયન્વ્યોમતલં પાતયન્વૃક્ષસંચયમ્ ।
આન્દોલયન્નિવ યયૌ પુષ્પવત્તં નરાન્તકમ્

સ બાણોઽછેદયત્તસ્ય ચરણૌ સ પપાત હ ।
અર્ધકાયે નિપતિતે દૈત્યેઽગર્જદ્વિનાયકઃ

ચરણૌ વ્યોમમાર્ગેણ ભ્રમન્તૌ પતિતૌ ગૃહે ।
દેવાન્તકસ્ય મહતિ ચૂર્ણયન્તૌ બહૂન્જનાન્

અર્દ્ધકાયઃ સ દૈત્યેન્દ્રો મુખં કૃત્વા ભયાનકમ્ ।
અભ્યધાવદ્બલેનાસૌ ગ્રસન્નિવ જગત્ત્રયમ્

તથૈવ ચરણાવસ્ય માયયા સંબભૂવતુઃ ।
વિનાયકસ્ય નિકટે બભાષેઽભ્યેત્ય દૈત્યરાટ્

ત્વયા યદ્દર્શિતં મહ્યં પૌરુષં કાયભેદનાત્ ।
છેત્સે તવાપિ ચાંગાનિ પશ્ય મે પૌરુષં તથા

શ્રુત્વા વાક્યં પુનસ્તસ્ય જગર્જાસૌ વિનાયકઃ ।
શરવૃષ્ટિં પુના રૌદ્રમસૃજદ્દૈત્યપુંગવે

સોઽપિ તાં ભક્ષયામાસ સંખ્યાતીતાં મહાબલઃ ।
તત એકં મહાબાણમભિમન્ત્ર્ય વિનાયકઃ

અગ્નિતુણ્ડં રુક્મપુંખં ગર્જમાનં ભયાનકમ્ ।
આકર્ણં જ્યામપાકૃષ્ય તત્યાજ દૈત્યમસ્તકે

સ યયૌ વાયુવેગેન દારયન્નિવ પર્વતાન્ ।
સંહરન્પક્ષિસંઘાતાન્પાતયન્વૃક્ષસંચયાન્

શ્રુત્વા તદીયનિનદં યયુઃ સેના દિશો દશ ।
પપાત દૈત્યકણ્ઠે સ ગિરિસાનૌ યથા પવિઃ

તદાઘાતાચ્છિરોઽપ્યસ્ય પક્ષીવ ગગનં યયૌ ।
ન્યપતત્પરિકૂજત્ પિતુર્ગેહે ભયાનકમ્

પુનરન્યચ્છિરોઽસ્યાભૂદચ્છિન્નમિવ પૂર્વતત્ ।
તતઃ કોપેન દૈત્યોઽકિ ચક્રે ક્ષ્વેડિતમુચ્ચકૈઃ

બિભ્યુઃ સુરાઃ પક્ષિસંઘા સર્વે ચ જનસંચયાઃ ।
ધર વૃષ્ટિં પુના રૌદ્રાં ચક્રે તસ્મિન્વિનાયકે

સ સર્વાં બાણવૃષ્ટ્યૈવ મધ્યે ચિચ્છેદ લાઘવાત્ ।
અહોરાત્રમભૂદ્યુદ્ધં ગિરિબાણમયં નવમ્

પરિશશ્રામ દેવોઽપિ સોઽપિ દૈત્યો મહાબલઃ ।
ચિન્તામવાપ મહતીં પ્રજજ્વાલ ચ તેજસા

તતો જગ્રાહ પરશું જ્વાલામાલાસમાકુલમ્ ।
તોલયામાસ બલવાંશ્ચકમ્પે ધરણી તદા

વિમાનગાઃ સુરાઃ સર્વે યુદ્ધં દ્રષ્ટુમુપાગતાઃ ।
ચકમ્પિરે તદા શેષો બિભાય ચ રસાતલે

અવાસૃજદ્દૈત્યપતો સ તસ્યાશુ શિરોઽહરત્ ।
પુનરન્યદભૂચ્ચારુશિરોમુકુટકુણ્ડલમ્

પુનસ્તત્પાતયામાસ શિરઃ ક્રુદ્ધો વિનાયકઃ ।
પુનરન્યદભૂત્તસ્ય છિન્ને તસ્મિન્પુનઃપુનઃ

એવં શતસહસ્ત્રાણિ શિરાંસિ સોઽચ્છિનદ્વિભુઃ ।
પુનશ્ચ ચિન્તયામાસ મૃતૌ દૈત્યસ્ય કારણમ્

મોહયામાસ સહસા માયયા તં નરાન્તકમ્ ।
શિવસ્ય વરદાનેન ગર્વિતં બલવત્તરમ્

નાજ્ઞાસીચ્ચ તદા દૈત્યોઽપરં ચાત્માનમેવ ચ ।
ક્ષણાચ્ચ ભાસતે રાત્રિઃ ક્ષણાચ્ચ દિનમેવ ચ

ક્ષણાચ્ચ ભાસતે સ્વર્ગં પૃથ્વી પાતાલમેવ ચ ।
જાગરશ્ચ સુષપ્તિશ્ચ તુરીયા સ્વપ્ન એવ ચ

વિનાયકોઽપિ દેવો વા નારી વા પુરુષોઽપિ વા।
ગુહ્યકો વાથ સિદ્ધો વા યક્ષો રાક્ષસ એવ ચ

સ્વકીયો વા પરો વાપિ પિતા વા જનની તુ વા ।
નિર્જીવો વા સજીવો વા ભ્રમાદેવમમન્યત

ચિન્તાં ચ પરમામાપ તર્કયામાસ ચેતસિ ।
એવં મે તુ વરા દત્તાઃ શિવેન શૂલધારિણા

અયં ચ સમયઃ પ્રાપ્તઃ પ્રાયો મૃત્યુર્ભવિષ્યતિ ।
ક ઉવાચ । એવં યાવચ્ચિન્તયતે પુરસ્તાવદ્દદર્શ સઃ

વિનાયકં વિરાડ્રૂપં ગગનોર્ધ્વગમસ્તકમ્ ।
પાતાલવ્યાપ્તચરણં દિક્શ્રોત્રં વૃક્ષરોમકમ્

ભ્રમદ્બ્રહ્માણ્ડરોમાંચ પયોંઘ્રિશ્રમબિન્દુકમ્ ।
નખાગ્રે યસ્ય દેવાનાં ભાન્તિ ત્રિંશસ્ત્રિકોટયઃ

ઉદરે ભાન્ત્યેકદશે ભુવનાનિ ચતુર્દશ ।
તતો વિનાયકો દૈત્યં મર્દયામાસ તત્ક્ષણાત્

પાદાંગુષ્ઠનખાગ્રેણ મત્કુણં બાલકો યથા ।
તતો દેવાશ્ચ મુનયો જયશબ્દૈ મુહુર્મુહુઃ

તુષ્ટુવુર્મુમુચુઃ પુષ્પવૃષ્ટિં ભક્ત્યા પ્રહર્ષિતાઃ।
અન્તર્હિતે તુ વૈરાટે રૂપેઽગાદ્ધરણી વિભુમ્

નત્વા પ્રોવાચ દેવેશમર્ધભારો હૃતો મમ ।
પૂર્ણે હૃતે પરા પ્રીતિર્મે સ્યાત્તસ્માત્સદા કુરુ

તસ્યામન્તર્હિતાયાં તુ કાશીરાજઃ પુપૂજ તમ્ ।
ઉવાચ ચ પ્રસન્નાત્મા વિનયાવનતો નૃપઃ

અત્યાશ્ચર્યં વિભો દૃષ્ટં મનોવાણ્યોરગોચરમ્ ।
અવતીર્ણોઽસિ ભૂભારં હર્તું તચ્ચ કૃતં ત્વયા

ત્રયસ્ત્રિંશત્કોટિદેવૈરવધ્યોઽયં હતો યતઃ।
અતિપુણ્યેન દ્રષ્ટં તે વિરાડ્રૂપં સુરેશ્વર

ક ઉવાચ ।
એવં બ્રુવતિ રાજેન્દ્ર પૌરાઃ સર્વેઽબ્રુવંસ્તદા ।
ધન્યોઽસિ બાલભાવેન સર્વાન્નો ભ્રામયસ્યહો

યશઃ પ્રથયિતું સર્વં કૃતમેતદ્વિભો ત્વયા ।
પુપૂજુશ્ચ મહાભક્ત્યા પ્રાર્થયન્નિતિ તં વિભુમ્

ભક્તિં તે દેહિ નો દેવ સ્વવિયોગં ચ મા કુરુ ।
તતો રાજા ચ તે લોકા દદુર્દાનાન્યનેકશઃ

બ્રાહ્મણાન્પ્રાર્થયામાસુરેવમેવ જયોઽસ્તુ નઃ ।
ઉપાયનાનિ ચ તદા દદૂ રાજ્ઞે પરસ્પરમ્

(૨૭૫૬ )
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે દૈત્યદમનં વિરાડ્દર્શનં નામૈકષષ્ટિત્તમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૬૨ પ્રારંભ –
ક ઉવાચ ।
રૌદ્રકેતોસ્તુ યા ભાર્યા શારદાખ્યા દ્વિજસ્ય સા ।
વિદર્ભ્યામુપવિષ્ટા સા સખીભિઃ કૌતુકાન્વિતા

નરાન્તકસ્ય ચ શિરોઽકસ્માત્તાભિર્દદર્શ હ ।
પતિતં પ્રાંગણે કર્ણકુણ્ડલાભ્યાં વિરાજિતમ્

નાદયત્પત્તનં સર્વં શિખરં પાર્વતં યથા ।
શ્યામલં હિમસંસૃષ્ટં વિશોભં કમલં યથા

બિભ્યતો રૌદ્રકેતુશ્ચ શારદાઘાતવિહ્વલા ।
સાવધાનૌ દદૃશતૂ રુદતઃ સ્મ ભૃશં તદા

લુણ્ઠતઃ સ્મ ધરણ્યાં તૌ તાડયન્તૌ ચ વક્ષસિ ।
મૂર્ચ્છામવાપતુરુભૌ મુહૂર્તાદિવ ચેતનામ્

માતા શુશોચ તદા હૃદિ સ્થાપ્ય ત તચ્છિરઃ ।
ચક્રન્દે વિહ્વલા સા ગૌર્મૃતવત્સા યથા ભૃશમ્

શારદોવાચ ।
વીરશ્રિયા વ્યાપ્તતનૂ રણાયૈવ સમુત્સુકઃ

પ્રોક્તવાન્ન હિ કિચિન્મામિદાનીં ગિરમાહર

ક્વ ગતઃ પૂર્વકાયસ્તે શિરસૈવ સમાગતઃ ।
એકાકી કથમાયાતઃ ક્વ તે સૈન્યં મહત્તરમ્

ક્વ તે જલધરા યાસાંશ્છત્રચામરધારિણઃ ।
યં દૃષ્ટ્વા વરકામિન્યો મ્લાયન્તે વિરહાગ્નિના

સ કથં મ્લાનતાં યાતો રવિરસ્તાનુગો યથા।
કિં મયા હ્યપરાદ્ધં તે પિત્રા વા વત્સલેન ચ

કિમર્થં વદસે નૈવ રુદદશ્રુ પ્રમાર્જ્ય નઃ ।
પરાર્ધ્યાસ્તરણોપેતે મંચક સ્વાપતત્પરઃ

ક્વેદાનીં પરિસુપ્તોઽસિ ખિદ્યતે મે મનો ભૃશમ્ ।
વિનાભૂતૌ ત્વયા નેશાવાસ્યં સન્દર્શિતું સુત

ક ઉવાચ ।
શારદાયાઃ શુચં શ્રુત્વા રૌદ્રકેતુઃ શુશોચ હ ।
વિના વૃત્તાન્તકથનાત્ક્વ ગતોઽસિ પ્રિયાત્મજ

પ્રત્યહં સર્વવૃત્તાન્તં જાતં ભાવિનમેવ ચ ।
સંશ્રાવયસિ સ્વસ્થાનમિદાનીં કિન્ન ભાષસે

યદિ ત્વં સંમુખે યુધ્યન્ધારાપૂતો દિવં ગતઃ ।
મામપૃચ્છ્ય ચ માં ત્યક્ત્વા કથં ત્વં પરિજગ્મિવાન્

કથં ત્વયા કૃતા પિત્રોઃ પુત્રતા શત્રુતાપિ ચ ।
યદા ત્વં સેવકકરાત્ખડ્ગં ગૃહ્ણાસિ સ્વં કરે

તદા સપર્વતવના સસ્વર્ગા કમ્પતે ચ ભૂઃ ।
સ કેન પાતિતો મહ્યાં ન જાને કાલપર્યયમ્

દૈવં હિ બલવલ્લોકે પૌરુષં તુ નિરર્થકમ્ ।
ભૂષણં મમ વંશસ્ય લોકસ્ય ચ ગતં ક્વ નુ

લોકસ્યાપિ ચ યઃ કાલઃ પંચાસ્યોઽરિગજસ્ય યઃ ।
સ કથં ત્વં દ્વિધાભૂતો વાતાહત ઇવ દ્રુમઃ

પ્રતાપસવિતા રાજંસ્તૂલદાહહુતાશનઃ ।
ક ઉવાચ ।
એવં નાનાવિધં શોકં રૌદ્રકેતુચ્છ શારદા

કૃત્વા મૂર્ધાનમાદાય દેવાન્તકમગચ્છતામ્ ।
ભદ્રાસનાત્સમુત્થાય ત્વરયા તૌ તથાવિધૌ

દૃષ્ટ્વા કણ્ઠં સમાલિંગ્ય રુરોદાવરજં તદા ।
તત્પરીવારભૂતા યે દૈત્યાઃ કાલયમોપમાઃ

રુરુદુઃ સુસ્વરં તત્ર દૃષ્ટ્વા નારાન્તકં શિરઃ ।
માતુર્હસ્તાચ્છિરો ગૃહય તત્સ્વે હૃદિ નિધાય ચ

ચક્રન્દ કુરરીવાસૌ ભ્રાતૃસ્નેહેન દુઃખિતઃ ।
દેવાન્તક ઉવાચ ।
સમં ભુક્તં સમં પીતં ક્રીડિતં સુપ્તમુત્થિતમ્

સમં તપ્તં સમં જપ્તં ક્વ ગતોઽસિ વિહાય મામ્ ।
યસ્ય તે દર્શનાન્મર્ત્યાઃ સુરા યાન્તિ દિશો દશ

સ કથં નિહતઃ કેન દુષ્ટેન ચ બલીયસા ।
રસા રસાતલં ચૈવ તવૈવ ચ નિવેદિતમ્

વિહાય માં કથં સ્વર્ગં ગતોઽસિ ભ્રાતૃવત્સલ !
યસ્ય જ્યાઘોષમાકર્ણ્ય કમ્પતે સ્મ ચરાચરમ્

અસંખ્યાતા નૃપા યસ્ય સામ્ને દ્વારગતા બભુઃ ।
સ કથં પિતરૌ હિત્વા ગતશ્ચ સુન્દરાં સ્ત્રિયમ્

એવં તત્ક્રન્દનં શ્રુત્વા વીરલોકા સમાયયુઃ ।
હેતુભિર્વારયામાસુર્બલાદ્ધૃત્વા તુ તત્કરૈઃ

જના ઊચુઃ ।
ન વીરાઃ પરિશોચન્તિ વીરે યુદ્ધે હતે નૃપ ।
નિઘ્નન્તિ તં બલાદ્ગત્વા યેનાસૌ નિહતો ભવેત્

મૃત્યુસ્તુ સર્વજન્તૂનાં સહ દેહેન જાયતે ।
સોઽદ્ય વર્ષશતેનાપિ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

સ્વસ્ય વાન્યસ્ય વા રાજસ્તત્ર કા પરિદેવના ।
શ્રુત્વા વાક્યં તુ લોકાનાં તદા દેવાન્તકોઽસુરઃ

સાવધાનમના ભૂત્વા પિતરૌ પ્રાહ ધર્મવિત્ ।
મા શોચતમહં યામિ ગ્રસિતું તં નિજં રિપૂમ્

વદતં ક્વ નિવાસોઽસ્ય યેન બન્ધુહતો મમ ।
તં હત્વા સુખમેષ્યામિ બન્ધું યાસ્યામિ વા મૃતઃ

મમ ભ્રૂભંગમાત્રેણ કમ્પતે ભુવનત્રયમ્ ।
મયિ ક્ષુબ્ધે તુ કસ્ત્રાતા લોકાનાં પિતરૌ યતઃ

ક ઉવાચ ।
શ્રુત્વા દેવાન્તકવચઃ આશ્વસ્તૌ તાવુભૌ તદા।
શોકસાગરમગ્નૌ તાવદ્ધતૌ તેન વાક્યતઃ

ઊચતુઃ પરમં વાક્યં જ્યેષ્ઠપૃષ્ટૌ સવિસ્તરમ્ ।
કાશિરાજેતિ વિખ્યાતો રાજા પરમધાર્મિકઃ

વૈવાહિકો મહોત્સાહસ્તદ્ગૃહે સમપદ્યત ।
આકારિતાઃ સર્વજનાઃ કશ્યપસ્યાત્મજોઽપિ ચ

સ બાલ એવ બલવાન્વિનાયક ઇતિ સ્મૃતઃ ।
તેન માર્ગે હતો ભ્રાતા ધૂમ્રાક્ષો મમ પુત્રક

તસ્ય પ્રત્યામ્નાયકૃતે પ્રેષિતા વીરસંમતાઃ ।
ધાવમાના યયુસ્તે ચ સહસ્રાર્દ્ધં નિશાચરાઃ

સપ્તવર્ષેણ તે સર્વે નાશિતા મુનિસૂનુના ।
તેષાં પ્રત્યામ્નાયકૃતે સ્વયં યાતો નરાન્તકઃ

અનેકશસ્ત્રસંપન્નશ્ચતુરઙગબલાન્વિતઃ ।
એકોઽપિ નાગતસ્તસ્માદકસ્માદ્દદૃશે શિરઃ

શોકં કૃત્વા તવ પુર આનીતં તચ્છિરોઽધુના।
ક ઉવાચ ।
ઇતિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય ચકમ્પે રક્તલોચનઃ

દેવાન્તકશ્ચોદતિષ્ઠદ્ગ્રસન્નિવ જગત્ત્રયમ્ ।
ઉવાચ ગર્વમોહેન પિતરં વેગવત્તરમ્

કાલં હનિષ્યેઽખિલઘ્નં ન્યુબ્જાં પૃથ્વીં વિધાય ચ ।
કરિષ્યે ક્રોધદૃષ્ટ્યૈવ બ્રહ્માંડં ભસ્મસાત્ક્ષણાત્

ઇત્યુક્ત્વા ક્ષ્વેડિતં કૃત્વા જગતીં કમ્પયન્નિવ ।
દેવાધિકારે યે દૈત્યાસ્તાન્સર્વાનાજુહાવ ચ

નત્વા તૌ પિતરૌ વાક્યં પ્રોચે દેવાન્તકસ્તદા ।
ઇદાનીં મુનિપુત્રં તમાનયિષ્યામિ સત્વરમ્

સહૈવ તેન દાસ્યામિ મૂર્ધ્ન્યસ્ય ચ ધનંજયમ્ ।
એવમુક્ત્વા બલાત્સર્વે ઉડ્ડીય સહસા ચ તે

દેવાન્તકોઽપ્યસંખ્યાતા વિહંગા ઇવ શીઘ્રગાઃ ।
કાશિરાજપુરીં પ્રાપ્ય વેષ્ટયેયુઃ સમન્તતઃ

કોલાહલો મહાનાસીદ્રજસાચ્છાદિતા દિશઃ ।
ન પ્રકાશો રવેરાસીત્પૌરાશ્ચ ચુક્રુશુર્ભૃશમ્

નરાન્તકે હતે દ્વિત્રિદિવસા નૈવ યદ્ગતાઃ।
તત્કથં પુનરાયાતઃ પ્રલયોઽત્ર જનાપહઃ

કોઽયં પ્રચણ્ડદેહેન દુષ્પ્રેક્ષ્યો વૈ સમાગતઃ ।
ક્ષમઃ કાલં કલયિતું ભક્ષિતું વા જગત્ત્રયમ્

દૈત્યાનાં પરિખા જાતાઃ પ્રેષિતા દૈત્યપુંગવાઃ ।
હતાસ્તેનાથ તે સર્વે ગન્તું માર્ગો ન વિદ્યતે

એવં તદસ્તુ પૌરેષુ તાવદ્દૂતાઃ સમાગતાઃ ।
કાશિરાજં કથયિતું દેવાન્તકસમાગમમ્

(૨૮૧૧ )
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે નગરીનિરોધો નામ દ્વિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૬૩ પ્રારંભ –
દૂતા ઊચુઃ ।
દેવાન્તકો મહારૌદ્રો રૌદ્રૈર્દૈત્યૈઃ સમાવૃતઃ ।
અસંખ્યૈર્વિવિધૈઃ કાલભીતિદૈર્વ્યોમમસ્તકઃ

વયં તદ્દર્શનભ્રાન્તઃ પલાય્ય ત્વામુપાગતાઃ ।
નગરી વેષ્ટિતા રાજન્યત્કરિષ્યસિ તત્કુરુ

ક ઉવાચ ।
શ્રુત્વા દૂતમુખાદ્રાજા વૃત્તાત્તં સમકમ્પત ।
અતિમ્લાનતયા યાતો બાલકં સ વિનાયકમ્

ક્રીડન્તં શિશુમધ્યે તં વૃત્તાન્તં સર્વમબ્રવીત્।
રાજોવાચ ।
પરબ્રહ્મન્નમસ્તેઽસ્તુ લીલામાનુષવિગ્રહ

ચરાચરગુરો નાનાલીલાકર નમોઽસ્તુ તે।
અનેકશો વયં ત્રાતાસ્ત્વયા બાલસ્વરૂપિણા

ઇદાનીમપિ રક્ષાસ્માનસ્માદ્દેવાન્તકાત્પ્રભો ।
ક ઉવાચ ।
એવં સંપ્રાર્થિતસ્તેન કાશિરાજેન બાલકઃ ।

દેહં કૃત્વા વિશાલં સ સિંહારૂઢો ધનુષ્કરઃ ।
સિદ્ધિબુદ્ધિયુતો ગર્જન્નાદયન્ગિરિકન્દરાઃ

તેજસા લોપયન્સૂર્યં વમન્નગ્નિકણાન્મુખાત્ ।
બાણં ખડ્ગં ચ પરશું ધનુર્હસ્તે વિધારયત્

નભોમાર્ગેણ નગરાદ્બહિર્યાતો વિનાયકઃ ।
શ્વેડિતેન સ દૈત્યાનાં મનાંસિ પરિકમ્પયન્

દદર્શ દુષ્ટસૈન્યં તં દેવાન્તકમમર્ષણમ્ ।
અસંખ્યાતાસ્તદા દૈત્યા બભ્રમુઃ શલભા ઇવ

દૃષ્ટ્વા નાનાવિધં સૈન્યં સિદ્ધિં પ્રોવાચ વિઘ્નરાટ્ ।
એકાકિના ન સાધ્યેયં સેના નાના વિધીયતામ્

સ્વકીયા સાધિતું દૈત્યં કુરુ શીઘ્રમિદં વચઃ ।
ક ઉવાચ ।
તતઃ સિદ્ધિર્નમસ્કૃત્વા પરમાત્માંઘ્રિપંકજમ્

દેવાન્તકં યોધયિતું યયૌ ચાથ જગર્જ ચ ।
નિનાદૈઃ સર્વજન્તૂનાં દૈત્યાનાં ભયદાયિની

ચચાલ શેષો દ્યૌશ્ચાપિ પર્વતા વૃક્ષસંચયાઃ ।
તદ્ગર્જિતમહારાવૈઃ પ્રતિશદ્વૈરનેકશઃ

સસ્માર ચાષ્ટસિદ્ધીઃ સા તાશ્ચ યાતા મુદાન્વિતાઃ ।
અણિમા પ્રથમં પ્રાપ્તા ગરિમા તદન્તરમ્

મહિમા લઘિમા ચાપિ સંપ્રાપ્તે તદન્તરમ્ ।
પ્રાપ્તિશ્ચૈવ તુ પ્રાકામ્યં વશિત્વં ચ સમાયયૌ

ઈશિત્વં તદનુ પ્રાપ્તં તાસાં સૈન્યમભૂદનુ ।
ગજાશ્વરથપાદાન્તં નાનાયુધવિરાજિતમ્

વર્ષાકાલે યથા નદ્યઃ સાગરં યાન્તિ સર્વતઃ ।
તથા સૈન્યં દશ દિશો યાતિ સ્મ યુદ્ધલાલસમ્

અસંખ્યવાદ્યનિર્ઘોષં વીરશદ્વૈર્નદદ્ભૃશમ્ ।
કૃતાન્તસદૃશાન્વીરાન્ભૂગોલપ્રાશનોત્સુકાન્

દૃષ્ટ્વા દેવાન્તકઃ સ્વાન્તં ચિન્તયામાસ ચેતસિ ।
બાલં ક્ષણેન ષેષ્યામીત્યેવં યુદ્ધાય ચાગતઃ

અકસ્માદીદૃશં સૈન્યં કુત એતદ્વિનિર્ગતમ્ ।
દૃષ્ટં વિચિત્રસામર્થ્યં બાલસ્ય માયયા કૃતમ્

મરિષ્યે મારયિષ્યે વા જીવત્સ્યાજ્યો યશો ન હિ ।
એવં વદતિ દૈત્યેન્દ્રે સેનાન્યઃ પ્રાબ્રુવન્વચઃ

વયં યોત્સ્યામહે સૈન્યે રક્ષ પૃષ્ટં જયો ભવેત્ ।
પીત્વા વાક્યામૃતં તેષાં હૃષ્ટો દેવાન્તકોઽબ્રવીત્

સમ્યગુક્તં મહાવીરા યાન્તુ યુદ્ધાય યામિ ચ ।
જયોઽસ્તુ મમ વાક્યેન ભવતાં પુણ્યકર્મણામ્

આશિષં પરિગૃહ્યૈવ નમસ્કૃત્વા સુરાન્તકમ્ ।
કર્દમો નામ દૈત્યોઽથ યયૌ વ્યૂહં રથાકૃતિમ્

દીર્ઘદન્તો યયૌ ચક્રવ્યૂહં પરમદુર્જયમ્ ।
ગરિમ્ણા વીરમુખ્યસ્તુ રચિતં વીરમોહનમ્

પ્રથિમ્ણા પાલિતં વ્યૂહં તાલજંઘો યયૌ મુદા।
મહિમ્ના રચિતં વ્યૂહં યક્ષ્મનામા સમાયયૌ

પ્રાપ્ત્યા વિરચિતં વ્યૂહં યયૌ ઘણ્ટાસુરો મહાન્ ।
પ્રાકામ્યરચિતં વ્યૂહં રક્તકેશો બલાન્વિતમ્

કાલાન્તકો યયૌ વ્યૂહં વશિતારચિતં પરમ્ ।
ઈશિતારચિતં વ્યૂહં દુર્જયોઽભિયયૌ બલી

એતેષાં વચસાઽશક્યં વક્તું સામર્થ્યમંજસા ।
અષ્ટૌ વ્યૂહાનયુધ્યન્ત દૈત્યા અષ્ટૌ મહાબલાઃ

પરસ્પરં વિનિઘ્નન્તઃ પરાન્પરમદુર્જયાન્ ।
શરધારા વિમુંચન્તો જલધારા યથા ઘનાઃ

ચિચ્છિદુરુત્તમાંગાનિ શસ્ત્રૈર્નાવિધૈર્ભટાઃ ।
નિહતૈશ્ચ તદા વૌરૈર્ગજૈરશ્વૈર્વસુન્ધરા

ઊરુભિર્જાનુભિર્હસ્તૈશ્છિન્નૈરાસીત્સુદુર્ગમા ।
ખેટાનિ પુરતઃ કૃત્વા જઘ્નુઃ પાદાંશ્ચ કેચન

ઉડ્ડીય ગિરિવત્કેચિત્પેતુર્વીરેષુ ચૂર્ણિતુમ્ ।
રજોઽન્ધકારે નાજ્ઞાસીત્સ્વીયઃ સ્વીયં પરસ્પરમ્

તતો નિપેતુઃ સહસા દૈત્યા દેવહતા ભુવિ ।
દેવા હતાશ્ચ દૈત્યાશ્ચ કુર્વતે ભૈરવાન્રવાન્

કબન્ધા યુયુધુસ્તત્ર મુમુદુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ।
શુશુભુઃ શસ્ત્રસંઘાતૈઃ પુષ્પિતાઃ કિંશુકા યથા

શુક્રસ્તત્ર મૃતાન્દૈત્યાનુજ્જીવયતિ વિદ્યયા।
અષ્ટૌ વ્યૂહા યયુશ્ચિન્તાં મૃતશેષા બલાન્વિતાઃ

ઈશિતાયૈ તતઃ પ્રોચુઃ સર્વે તે શુક્રચેષ્ટિતમ્ ।
તસ્યાઃ ક્રોધવશાદેકા કૃત્યા સ્યાન્નિર્ગતા પુરઃ

કટાક્ષેણ તયાજ્ઞપ્તા ભાર્ગવં તુ નિજે ભગે।
કૃત્વા તદાઽન્તર્દધે સા પશ્ચાત્તત્યાજ બર્બરે

તેન બર્બરદેશીયં યં તં વદન્તિ મનીષિણઃ ।
તતો મુમુદિરે દેવા યુયુધુશ્ચ બલાન્વિતાઃ

નિહન્યમાના દૈતેયાઃ પલાયનપરા યયુઃ ।
કેચિચ્ચ શરણં પ્રાપ્તા રક્ષ રક્ષેતિ ચાપરે

પ્રત્યૂચુર્દેવગન્ધર્વાનણિમાદિકૃતાંસ્તદા ।
કદા વિજયિનો દૈત્યાઃ કદાચિદ્દેવતાગણાઃ

અભવન્યુદ્ધ નિરતાઃ પરસ્પરજયૈષિણઃ ।
દ્વન્દ્વયુદ્ધમભૂદ્ઘોરં તસ્મિન્નુપરતે યુધિ

(૨૮૫૪)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે બાલચરિતે શુક્રત્યાગો નામ ત્રિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

ક ઉવાચ ।
કાલાન્તકેન દૈત્યેન પ્રાકામ્યેન પરસ્પરમ્ ।
કાલાન્તકો વિજયેતે પ્રાકામ્યં યાવદેવ હિ

તાવત્સાહાય્યમકરોદ્વશિત્વં વેગવત્તરમ્ ।
તત્યાજ ગિરિશૃંગં તન્મસ્તકે હસ્તલાઘવાત્

તેન કાલાન્તકો ભૂમૌ સહસા નિપપાત હ ।
રુધિરાક્તં દ્વિધાભૂતં દૃષ્ટ્વા કાલાન્તકં તદા

હાહાકારો મહાનાસીદ્દૈત્યસેનાચરેશ્વથ ।
મુસલો નામ દૈત્યેશો ભલ્લશ્ચૈવાપરોઽસુરઃ

મહિમા ચૈવ ચત્વારો યયુર્યુદ્ધાય સાદરાઃ ।
પ્રાકામ્યેન યુયુધિરેઽનેકશસ્ત્રપ્રહારિણઃ

અસંખ્યાતા હતા દેવાઃ પતિતા ભગ્નવૃક્ષવત્ ।
અસૃગ્જલપ્રવાહિન્ય આસન્નદ્યઃ સહસ્રશઃ

ઈશિતા ચ વશિત્વં ચ વિભૂતિશ્ચ યયુસ્તતઃ ।
સાહાય્યં ચક્રિરે તસ્ય પ્રાકામ્યસ્ય તદા યુધિ

ચત્વારઃ પર્વતાસ્તાભિશ્ચતુર્ષ્વપિ નિપાતિતાઃ ।
તૈશ્ચ તે ચૂણિતાઃ સર્વે ગતાઃ સ્વર્ગં સુદુર્લભમ્

અણિમા તુ શિખાં ધૃત્વા કર્દમસ્ય રણે બલાત્ ।
અપાટિ સહસા ભૂમૌ શતધા સ વ્યશીર્યત

અસ્રવદ્રુધિરં વક્ત્રાલ્લુઠન્પ્રાણાં જહૌ તદા।
મહિમા લઘિમા ચૈવ ગરિમા વૃક્ષસંચયાન્

યક્ષ્માસુરે તાલજંઘે દીર્ઘદન્તે ન્યપાતયન્ ।
તતો ઘણ્ટાસુરો રક્તકેશો દૈત્યોઽથ દુર્જયઃ

આયયુઃ સર્વસૈન્યાનિ નિશ્વસન્તો મહાબલાઃ ।
તૈરાહતં બલં દૃષ્ટવા વશિતાસિદ્ધિબુદ્ધયઃ

મુષ્ટિઘાતૈર્નિજઘ્નુસ્તા ભાલદેશે દૃઢં તદા ।
તેઽપિ ભૂમૌ નિપતિતાઃ શતધા ચૂર્ણિતાસ્તદા

તતો જગર્જુઃ સર્વાસ્તા જયં લબ્ધા સ્વશક્તિતઃ ।
વિનાયકો વિજયતે સર્વાસ્તા એવમૂચિરે

અન્યે ક્ષુદ્રતરા દૈત્યાસ્તેઽપિ તાભિર્વિનાશિતાઃ।
પુનઃ સર્વે દૈત્યસિંહાઃ સિદ્ધિસેનાં વ્યનાશયન્

કોલાહલો મહાનાસીત્સેનયોરુભયોરપિ ।
હન્તુ નિઘ્નન્તુ બધ્નન્તુ સાવધાના ભવન્ત્વિતિ

પ્રાદુરાસીત્તતશ્ચાગ્નિઃ શસ્ત્રસંઘદૃસંભવઃ ।
ભગ્ને શસ્ત્રે મલ્લયુદ્ધં ચક્રુર્વીરા રુષાન્વિતાઃ

પુનશ્ચાનિયતં યુદ્ધં પરસ્પરવિનાશનમ્ ।
અભવત્તુમુલં સૂર્યસ્તતશ્ચાસ્તમયં ગતઃ

અન્ધકારેણ મહતા દિશો વ્યાપ્તાઃ સમન્તતઃ ।
તતો દિવ્યૌષધીર્ગૃહ્ય નિજઘ્નુસ્તે પરસ્પરમ્

અહોરાત્રત્રયં ઘોરં યુદ્ધમાસીન્નિરન્તરમ્ ।
અસૃઙ્નદ્યો દશદિશો યાતા વીરવહાસ્તદા

ખેટકૂર્માઃ ખડ્ગઝષાઃ શિરઃકમલશોભિતાઃ ।
ગજગ્રાહાઃ પ્રેતકાષ્ટાઃ કેશશૈવલરાજિતાઃ

ભીરુભીતિકરા વીરમહાહર્ષવિવર્દ્ધનાઃ ।
તતો જયત્સુ દેવેષુ સર્વદા બલશાલિષુ

દેવાન્તકો યયૌ ચિન્તાં તર્કયામાસ ચેતસિ ।
યેન સર્વે દેવગણા જિતાસ્તે સ્વપ્રભાવતઃ

ક્વેયં તત્ર બાલમાયા સામાન્યા જનમોહિની ।
અષ્ટસિદ્ધી: સર્વસૈન્યમિદાનીં નાશયામ્યહમ્

ધૃત્વા વિનાયકં બાલં ગમિષ્યામિ સ્વમાલયમ્ ।
એવમુક્ત્વા ખડ્ગપાણિઃ સ્વનેનાપૂરયન્દિશઃ

આયયૌ પરસૈન્યાનિ નિઘ્નં ખડ્ગેન સર્વશઃ ।
ભયેન મૂર્છિતા દેવા નિપેતુર્ધરણીતલે

સ્મૃત્વા વિનાયકં દેવં જહુઃ પ્રાણાંસ્તુ કેચન ।
અસૃઙ્નદીવહાઃ કેચિત્કચિત્સ્વર્ગં ગતાઃ સુરાઃ

કેચિદ્દૈત્યં વિલોક્યૈવ જહુર્જીવિતમાત્મનઃ ।
તતો ભગ્ના દેવસેના પપાલ ચ દિશો દશ

સોઽપિ દૈત્યઃ ખડ્ગપાણિર્નિઘ્નન્પૃષ્ઠે જઘાન તામ્ ।
ગરિમા તન્નિરીક્ષ્યાથ પર્વતં વૃક્ષસઙકુલમ્

તત્યાજ દૈત્યાહે સ ખડગેન શતધાઽચ્છિનત્ ।
તતોઽષ્ટસિદ્ધયઃ ક્ષુબ્ધાસ્તત્યજુઃ પર્વતાન્બહૂન્

ચિચ્છેદ ત્વરયા તાન્સ ખડ્ગાઘાતેન લાઘવાત્ ।
ઉડ્ડીય મહિમા તસ્ય સ્કન્ધે સ્થિત્વા તમાદદે

ખડ્ગં દૈત્યકરાચ્છીઘ્રમન્તર્ધાનં યયૌ તદા ।
બલાચ્ચિક્ષેપ તં ખડ્ગં તસ્ય દૈત્યસ્ય મસ્તકે

સ એવ શતધા જાતો ન તુ મૂર્દ્ધાં તદદ્ભુતમ્ ।
શરવૃષ્ટિં તદા દૈત્યો ભગ્નપૃષ્ઠશ્ચકાર હ

એકૈકસ્યાં દશદશપંચસપ્તશરાનસૌ ।
ક્ષિપ્ત્વા વ્યાકુલયાંચક્રે તતસ્તા ભુવિ પેતિરે

તતો દેવા યુયુધિરે પતિતાસ્વષ્ટસિદ્ધિષુ ।
મુહૂર્તાત્સાવધાનાસ્તા યયુર્દેવં વિનાયકમ્

તમુદન્તં પરિજ્ઞાય બુદ્ધિ પ્રોચે વિનાયકમ્ ।
કથં વિચારસ્તસ્ય સ્યાદ્યત્ર બુદ્ધિર્ન દૃશ્યતે

પરાજિતાઃ સિદ્ધયસ્તે દેહ્યનુજ્ઞાં વ્રજામ્યહમ્ ।
યોદ્ધું દૈત્યેન તેનાથ પૌરુષં ચાસ્ય લક્ષયે

ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે બાલચરિતે ચતુઃષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

(૨૮૯૧)
ક ઉવાચ ।
શ્રુત્વા બુદ્ધિવચો દેવો હર્ષં પ્રાપ્ય જગાદ તામ્ ।
દેવ ઉવાચ ।
ગચ્છ યુધ્યસ્વ દૈત્યેન જહિ તં યશ આપ્નુહિ

એવમુક્ત્વા સુવાસાંસિ દદૌ તસ્યૈ વિનાયકઃ ।
સા ચ નત્વા તદા દેવં યયૌ દૈત્યં રણં પ્રતિ

તસ્યાઃ ક્ષ્વેડિતશબ્દેન કમ્પિતં ભુવનત્રયમ્ ।
વદનાન્નિર્યયૌ તસ્યા એકા શક્તિર્ગરીયસી

જટિલા વિકૃતાસ્યા ચ જગદ્ભક્ષણલાલસા ।
વિશાલાભ્યાં તુ નેત્રાભ્યાં ત્યજન્તી જ્વાલસંચયાન્

દહન્તી દૈત્યસેનાં સા યયૌ સા ચ પપાલ હ ।
દર્શને પતિતા દૈત્યાસ્તસ્યાઃ કેચિદ્ગતાસવઃ

અન્યે ત્વતર્કયન્ક્વાદ્ય ગન્તવ્યં ક્વ સુખં ભવેત્ ।
કેચિદાહુર્ધાવ ધાવ દેવાન્તક મૃતા વયમ્

એવં કોલાહલં શ્રુત્વા યયૌ દેવાન્તકઃ પુરઃ ।
સજ્યં કૃત્વા ધનુઃ શીઘ્રં શરાનાશીવિષોપમાન્

સસર્જ તસ્યા ગાત્રેષુ દર્શયન્પાણિલાઘવમ્ ।
આચ્છાદ્ય ભાનું તન્મૂર્ધ્નાં બાણજાલૈસ્તથાવિધૈઃ

સા પ્રસાર્ય મહદ્વક્ત્રં બિસવદ્ગિલતે શરાન્ ।
તૂણીરાસ્તસ્ય દૈત્યસ્ય સર્વે રિક્તાસ્તદાઽભવન્

ન તસ્યાસ્તૃપ્તિરભવદ્રાક્ષસસ્યેવ માનુષૈઃ ।
દેવાન્તકં ક્ષીણશક્તિં દૃષ્ટ્વા સા સૈન્યમાયયૌ

ભક્ષયામાસ તાન્દૈત્યાન્કાં શ્ચિદ્ધસ્તાદપાતયત્ ।
કાંશ્ચિદ્ગલે વિનિક્ષિપ્ય ચૂર્ણયામાસ ચાપરાન્

અસંખ્યકોટીર્દૈત્યાનાં ભક્ષિતાશ્ચૂર્ણિતા હતાઃ ।
ચૂર્ણયન્તી પદાઘાતૈઃ કાંશ્ચિદ્દેવાન્તકં યયૌ

તમુવાચ તદા સા તુ વિશ મે ભગગહ્વરમ્ ।
યત્ર તે શેરતે દૈત્યા માતુર્ગર્ભં ગતા ઇવ

યે ભક્ષિતા મૃતાસ્તે મે જઠરે જીર્ણતાં ગતાઃ ।
તદ્ભિત્યા સ પપાલાશુ મૂત્રવિડ્ગન્ધવિહ્વલઃ

યત્ર યત્ર પ્રલીનોઽભૂત્તત્ર તત્રાપિ સા યયૌ ।
બભ્રામ સ્વર્ગલોકાન્સ પાતાલાનિ દિશો દશ

તતઃ શિખાં સમાક્રમ્ય ધૃત્વા તં પ્રાક્ષિપદ્ભગે ।
તયા સહ તતો બુદ્ધિર્વિનાયકમુપાયયૌ

નનામ તાં પુરસ્કૃત્ય મદઘૂર્ણિતલોચનામ્ ।
પાતયન્તીમુભયતઃ સ્તનાઘાતાદ્વનસ્પતીન્

શરધારાશ્ચ ઘનવત્સ્રવન્તી મન્દગામિની ।
નિરાકરોત્કરાલાં તાં દૃષ્ટ્વા દેવો વિનાયકઃ

નિરાકૃતાયાં તસ્યાં તદ્ભગાદ્દૈત્યોઽપતદ્ભુવિ ।
સોઽપિ દુર્ગન્ધિરિત્યેવ દૂતૈઃ સંત્યાજિતો બહિઃ

સ તુ સંજ્ઞાં સમાસાદ્ય સ્નાત્વા તૂષ્ણીં ગૃહં યયૌ ।
વ્રીડિતોઽધોમુખશ્ચિન્તાં યાતો મ્લાનોઽસિદુઃખિતઃ

બુદ્ધ્યા નિવેદિતા સા તુ નનામ તં વિનાયકમ્ ।
તાં દૃષ્ટ્વા જહસુર્બિભ્યુર્મમ્લુઃ પેતુશ્ચ કેચન

તતા સૈનં જગાદાશુ ભક્ષિતા દૈત્યવાહિની ।
સોઽપિ દેવાન્તકઃ પાયૌ નિક્ષિપ્ય સ્થાપિતો ભયા

ઇદાનીં વસતિસ્થાનં દેહિ દેવ દયાનિધે ।
દેવ ઉવાચ ।
વઞ્ચયિત્વા ગતો દૈત્યો ગૃહં સ્વં દૈત્યનાશિનિ

તવાપિ પૌરુષં જ્ઞાતં શક્રાદિભ્યોઽધિકં મયા ।
વિશ વક્ત્રં મમૈવ ત્વં વિશ્રાન્તિં તત્ર ગચ્છ ચ

અહં તં સાધયિષ્યામિ મા ચિન્તાં કર્તુમર્હસિ ।
ક ઉવાચ ।
એવમાકર્ણ્ય તદ્વાક્યં દૃષ્ટ્વા વક્ત્રં વિવેશ સા

સુષ્વાપ પરમપ્રીતા માતુરઙ્કે યથાઽર્ભકઃ ।
ઉદરે દેવદેવસ્ય સર્વલોકનિવાસિનિ

(૨૯૧૭)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે બુદ્ધિવિજયો નામ પંચષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ