ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.5

॥ અથ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ॥
તતો માતરમભ્યેત્ય સ્નેહકાતરયાધિયા ।
તાં જગાદ કથં માતસ્ત્યજસેઽનપરાધિનમ્

પુત્ર ઉવાચ ॥
સહૈવયાતુ પુત્રોયમિતિ વાચ્યસ્ત્વયા પિતા ।
તવવાક્યાનુરોધેન યદિમાંસહનેષ્યતિ

તદાવાં સેવનં કુર્યાં ન મે રાજ્યે મતિસ્તથા ।
કિં તદ્રાજ્યં સુખં તદ્યાદ્ભવદ્ભ્યાંરહિતસ્યમે

સુધર્મોવાચ ॥
એતાવદ્દુઃખશોકાભ્યાં યુક્તોરાજાનમેવ ચ ।
કરિષ્યતિ મહાબાહો તસ્માદ્ગચ્છ મમાજ્ઞયા

પાતિવ્રત્યેન ધર્મેણ પરવત્યસ્મિ બાલક ।
ભર્તુરન્યો ન દેવોસ્તિ યોષિતાં માન્યએવ ચ

સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય નમશ્ચક્રે માતરં સસુહૃત્સુતઃ ।
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તતોનુજ્ઞાંપ્રાપ્ય પુરં યયૌ

અલઙ્કૃતૈર્નાગરિકૈઃ પતાકાધ્વજપલ્લવૈઃ ।
સિક્તમાર્ગં સુગન્ધાઢ્યં યથેન્દ્રનગરં તથા

દત્ત્વાતામ્બૂલવાસાંસિ વિસૃજ્ય સ્વજનાન્નૃપઃ ।
પ્રવિવેશ ગૃહં શ્રીમદ્ધર્ષશોકસમન્વિતઃ

ચકારરાજ્યં ધર્મેણ સુતવત્પાલયન્પ્રજાઃ ।
ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ યથા શિક્ષં મનોદધે

ઋષય ઊચુઃ ॥
કથં રાજા સોમકાન્તઃ કિં વનં સમુપાગતઃ ।
કિં સહાયશ્ચ કિં ચક્રે કર્મનો વદવિસ્તરાત્

સૂત ઉવાચ ॥
હંતવઃ કથયિષ્યામિ સોમકાન્તો યથા વનમ્ ।
ગત્વા ચકારયત્કાર્યં સાદરં શ્રૃણુતાનઘાઃ

સુબલ જ્ઞાનગમ્યામમાત્યાભ્યાં સુધર્મયા ।
ધર્મપ ! યાયુતોરણ્યં પ્રવિવેશદુરાસદમ્

અગ્રતઃ પ્રકૃતિયાતો મધ્યેરાજાથપૃષ્ઠતઃ ।
ધર્મપત્ની સુધર્માગાત્સીતેવરામપૃષ્ઠતઃ

એકાશનાશ્ચ ચત્વાર એકચિત્તાસનાલયાઃ ।
સમદુઃખસુખાશ્ચાપિ વનાદ્વનમુપાયયુઃ

ક્ષુધાતૃષાશ્રમૈર્વાપિ નિમ્નોન્નતગતાધ્વભિઃ ।
અત્યન્તકર્ષિતશ્છાયામાશ્રિત્યોપાવિશન્ક્વચિત્

પુનર્વનાન્તરં ગત્વા દદૃશુસ્તે સરોમહત્ ।
યત્ર માતઙ્ગસદૃશા નક્રાભાન્તિસકચ્છપાઃ

તાલાસ્તમાલાઃ સરલાઃ પ્રિયાલાબકુલાઃ શુભાઃ ।
સરલાઃ પનસાજમ્બુનિમ્બાશ્વત્થવટાદયઃ

વૃક્ષાનાનાલતાજાલૈર્વેષ્ટિતાઃ પરિતોબભુઃ ।
યત્રાસ્તે તિમિરં ગાઢં ગિરિદર્યુદરે યથા

યત્રવાયુઃ સુખસ્પર્શઃ કુમુદોત્પલ ગન્ધવાન્ ।
યસ્માન્નયન્તિ મુનયો વિસાસન ચ ફલાનિ ચ

યત્ર હંસા બકાઃ શ્યેનાઃ સુકાઃ કાકાશ્ચકોકિલાઃ ।
સારિકાશ્ચક્રવાકાશ્ચ નાનારાવાન્વિકુર્વતે

નયત્રશીતોષ્ણકરાંશુ સંધિર્નાનાલતાપુષ્પકુજાશ્રિતાનામ્ ।
ક્ષુત્તૃડ્ભયં યત્ર ન ચૈવ મૃત્યુઃ સ્વર્ગે યથા પુણ્યવતાં દ્વિજેન્દ્રાઃ

તત્રગત્વા જલં સર્વે પપુઃ શીતં શ્રમાપહમ્ ।
સ્નાત્વા નિત્યક્રિયાં કૃત્વા ફલાનિ બુભુજુશ્ચ તે

સુષ્વાપચક્ષણંરાજાકચ્છેકોમલવાલુકે ।
ધર્મપત્ની સુધર્મા ચ પાદસંવાહનેસ્થિતા

તસ્યાનુમતમાજ્ઞાય દ્વાવમાત્યાવગચ્છતામ્ ।
આદ્રતું કન્દમૂલાનિ ફલાનિ ચ વિસાનિ ચ

દદર્શ તત્રાદ્ભુતરૂપમુગ્રં બાલં સુધર્મા પ્રભયાજ્વલન્તમ્ ।
ઉત્કૃષ્ટરૂપસ્યકૃતેસ્મરન્તં જાતં પુરા બાલમિતિસ્મમેને

દૃષ્ટ્વૈવ સોતં જહૃષે સુધર્મા મેને ચ તં સાહિતકારિણં ચ ।
ક્ષુબ્ધં પ્રસન્નં હૃદયં સમીક્ષ્યાપકારિણં ચોપકરં હિ વક્તિ

પપ્રચ્છ તં કશ્ચ કુતશ્ચયાતઃ કસ્યાસિ પુત્રો જનની ચ કા તે ।
વદસ્વ શબ્દામૃતધારયામે સખેવકર્ણૌ પરતોષયાશુ

સૂત ઉવાચ ॥
ઇતિસ્મપૃષ્ટઃ સ જગાદ બાલસ્તાં રાજપુત્રીં સુધયાગિરામે ।
પિતા ભૃગુર્ભામિનિ મે પુલોમા માતા જલાર્થી સ્વગૃહાદિહાગામ્

ચ્યવનઃ ખલુ નામ્નાહં પિતુરાજ્ઞાકરઃ શુભે ।
ત્વં ચ કા કતમોયંતે કથં વનમિદં ગતઃ

સ્રવન્તિ કથમંગાનિ વર્ષાકાલેગિરેરિવ ।
અતિ દુર્ગન્ધતા ચાસ્ય કેન વા વદ કર્મણા

કૃમિભાર સમાકીર્ણમમુંવાસેવસે કથમ્ ।
સ્વયંચારુતરાભૂત્વા સુકુમારી સુલોચના

ચારુ પ્રસન્નવદના ચારુસર્વાંગશોભિની ।
કચ્ચિત્પૂર્વં ન પિત્રા તે સુહૃદ્ભિર્ભ્રાતૃભિર્દ્વિજૈઃ

વિજ્ઞાતોયં વરઃ કુષ્ઠીકૃમિભારાકુલોપિ ચ ।
કથમેનં વૃતવતી દુર્ગમં ચાગતા વનમ્

સૂત ઉવાચ ॥
ઇતિ પૃષ્ટા સુધર્મા સા મુનિપુત્રેણ ધીમતા ।
વ્યાચષ્ટે સકલં તસ્મૈ શોકહર્ષસમન્વિતા

સુધર્મોવાચ ॥
સૌરાષ્ટ્રદેશે વિખ્યાતં દેવતાખ્યં પુરં મહત્ ।
તત્રાયં સોમકાન્તો મે ભર્ત્તારાજ્યં ચકાર હ

અતિમાનીવદાન્યશ્ચ શૂરોદૃઢપરાક્રમઃ ।
અસંખ્યાતબલોપેતો રિપુરાષ્ટ્રવિમર્દ્દનઃ

યજ્વાતિ સુન્દરઃ શ્રીમાન્સુહૃદાનંદકારકઃ ।
વિવેક્તાસર્વકાર્યાણાં નીતિશાસ્ત્રવિશારદઃ

રાજ્યં સ્વં બુભુજે રાજા બહુકાલં દ્વિજોત્તમ ।
ઇમામવસ્થાં સંપ્રાપ્તઃ પૂર્વકર્મ વિપાકતઃ

અમાત્યદ્વયસંયુક્તો વનમેતત્સમાગતઃ ।
ભ્રમન્તીપૃષ્ઠલગ્નાસ્ય પુત્રેરાજ્યં પ્રયચ્છતઃ

સુબલજ્ઞાનગમ્યાભ્યાં પ્રકૃતિભ્યામિહાગતા ।
રાજ્ઞોનુજ્ઞાં સમાદાય ફલાર્થં તૌ વને ગતૌ

ઇહાસ્માન્ રાક્ષસાઃ પ્રેતાભૂતાનિમૃગપક્ષિણઃ ।
નાનાવિધાભીષયન્તિ કથં નોભક્ષયન્તિન

નજાને દુઃખભોગાય સ્થાપયન્ત્યગ્રતોપિ ચ ।
દુઃખસ્યાન્તં નપશ્યામિ કર્મણો દુષ્કૃતસ્ય ચ

કટુતિક્તામ્લલવણમધુરસ્નિગ્ધભોજને ।
ન તથા રુચિરસ્યાભૂત્પરીતસ્ય દ્વિજાતિભિઃ

યથેદાનીં કન્દમૂલ કષાયામ્લફલાદિષુ ।
દરિદ્રાણાં મહાહારઃપાકોપિ ભક્ષિતસ્ય ચ

ન તથા શ્રીમતાં શક્તિ રશને પાક એવ ચ ।
યઃ શેતે કોમલે દિવ્યે શયનેસ્મ મનોરમે

ઇદાનીં યત્રકુત્રાપિ પશ્યકાલ વિપર્યયમ્ ।
યસ્યદિગ્વ્યાપિનશ્ચાસન્નાનાપરિમલાઃ શુભાઃ

ય આનન્દમયે સિન્ધૌ મગ્નોભૂત્પણ્ડિતૈર્વૃતઃ ।
પૂયશોણિતદિગ્ધસ્ય પૂતિગન્ધોપિસાંપ્રતમ્ ।૪૭॥
સ ઇદાનીં દુઃખમયે કૃમિભિઃ પરિવારિતઃ ।
કથન્તરેમ દુઃખાબ્ધિં નજાને ભૃગુનન્દન

ભવપોતૈવાગાધે મજ્જન્તં નૌરિવાર્ણવે

॥ ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ઉપાસનાખણ્ડે સુધર્માચ્યવનસંવાદો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ