દ્વાવિંશત્યવદાનકથા · અધ્યાય 6

અથ સ ભૂપતીન્દ્રેશ સ્ તસ્ય સત્યાશિષં પ્રતિગ્રાહ્યાદૌ પ્રણમ્ય પ્રમોદાદ્ ગમિસ્યામીત્ય્ આરોચ્ય વિમાનમ્ આરુહ્ય ઋદ્ધ્યા લબ્ધલાભ ઇવ વણિક્ સ્વગૃહં પ્રાક્રમત્ શ્રીસ્વમ્ એવ રાજ્યમ્ ॥
ઇતિ દ્વાવિંશત્યવદાનકથાયાં પુણ્યકામ કથા પઞ્ચમ ઃ પરિચ્છેદઃ ॥
વિ. જીર્ણોદ્ધારણબિમ્બકથા
તતઃ કૌતૂહલજાતા ભિક્ષવો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્ ॥
ભગવન્ કેન પુણ્યેન કુશલેન ચ કર્મણા ।
સ રાજાત્યભિરૂપો ઽયં દર્શનીયમનોહરઃ

કસ્યા નગર્યાઃ સરૂપો માનુજસ્યેદૃશં વરમ્ ।
લાવણ્યર્દ્ધિસમાપન્નો દેવસ્યાપિ સુદુર્લભઃ

ભગવન્ આહ ॥
ભિક્ષવો ઽસૌ મહીપાલો મહાપુણ્યપ્રભોજ્જ્વલઃ ।
વૈશાલ્યાશ્ ચ નગર્યાશ્ ચ રત્નવ્યૂહો નૃપોત્તમઃ

નગરી કીદૃશી સ્યાચ્ ચ ઋદ્ધા સ્ફીતમનોરમા ।
સુભિક્ષા રમણીયા ચ સુજનૈઃ કોવિદૈર્ વૃતા

ષોડશયોજનાયામવ્યાયામં ચ તથૈવ ચ ।
નાનોત્સવસમાયુક્તા દૂરાદ્ દૂરગદુર્જના

યથા પૌરજનચિત્તં તથા રાજ્ઞઃ સમં મનઃ ।
વિશાલોદ્યાનસંપન્ના પુષ્કરિણીસુશોભિતા ॥
પાર્શ્વે તુ વાદિતા એવ પક્ષિણો ભૃઙ્ગનિસ્વનૈઃ

મહિષી તસ્ય સંપન્ના શુભવ્યૂહ ઃ સ તત્સુતઃ ।
દર્શનીયો ઽભિરૂપશ્ ચ પુષ્પધન્વેવ રૂપવાન્

સક્રોપચારકં સર્વં રાજલક્ષ્મીં ચ પ્રાપ્તવાન્ ।
ધનુર્વિદ્યાસમાયુક્તઃ શાસ્ત્રવિદ્યાસુપારગઃ

મહર્દ્ધિબલસંપન્નશ્ ચક્રવર્તિસમપ્રભઃ ।
શાસ્ત્રાગમવિધિજ્ઞશ્ ચ કૃતકૃત્યઃ સ વિજ્ઞવાન્

ઈદૃશો રાજરત્નેશઃ સર્વલોકે પ્રતાપવાન્ ।
પૂર્વકુશલકર્મણા પ્રાપ્તવાન્ ઈદૃશં ફલમ્

મૈત્રેય ઉવાચ ॥ ભગવન્ન્ અપરં કેન કુશલમૂલેન સમન્વાગતઃ સ રાજા ઈદૃશો વિભૂતિર્ આસીત્ કેન કર્મણેતિ ॥
ભગવાન્ આહ ॥ મૈત્રેય શૃણુ ।
ભૂતપૂર્વં સ મૈત્રેય પૂર્વજન્મ નિ નાવિકઃ ।
નિત્યં સમુદ્રતીરેષુ વસતિ નાવિકઃ સ ચ

નાગતા વણિજઃ કે ચિત્ તસ્ય દુર્દૈવયોગતઃ ।
તસ્માદ્ દુઃખી મહાકષ્ટી તરપણ્યં ગ્રહણં ન હિ

અથ સ ચિન્તયામ્ આસ હા હા કર્મ મમાધુના ।
કિં કર્તવ્યમ્ ઇદાનીં મે ન પ્રાપ્તમ્ અન્નમ્ આદિકમ્

કસ્યાપિ ઈદૃશં દુઃખં મા ભવતુ કદા ચન ।
ઇત્ય્ એવં મનસા ચિન્ત્ય જિનં સ્મરન્ સ તિષ્ઠતિ

તતઃ સ નાવિકસ્ તત્ર સ્થાતું ન રમતે મનઃ ।
તસ્માત્ સમુદ્રતીરાદ્ અનુચઙ્ક્રમ્યમાને કસ્મિંશ્ ચિત્ સ્થાને
તથાગતધાતુસ્તૂપજીર્ણનાતિવિસ્તરં ચૈત્યમ્ એકં દદર્શ ॥
તં ચૈત્યં ગોપાલકાઃ ક્રીડયા પાષાણેષ્ટકાચર્ચિતભગ્નિતા શ્ ચૈત્યોદરં દૃષ્ટ્વા વિમૃશ્યેત્ય્ ઉવાચ ॥
કેન પાપાત્મના યેન ચૈત્યભઙ્ગં ચ યત્ કૃતમ્ ।
અશોભનમ્ ઇદં ચૈત્યં સંસ્કારં ક્રિયતે મયા

તત્ સંસ્કારં કૃતં તેન યત્ર ભગ્નાદિ તત્ર ચ ।
શીર્ણચર્ચિતસ્થાનેષુ શિલયેષ્ટાકયાપિ ચ ॥
નાવિક ઇતિ કૃત્વા ચ પૂર્વવચ્ છોભનં કૃતમ્

અથ બુદ્ધપ્રભાવેન તસ્મિન્ કાલે ચ તત્ર યે ।
ત્રયઃશતવણિક્પણ્યાશ્ ચાયાન્તિ તસ્ય સંસદિ

સાર્થવાહસમાયુક્તા નદીશોત્તરણાય ચ ।
વણિજસ્ તે તમ્ આહૂય ચૈનમ્ ઊચુર્ વણિગ્જનાઃ

ભો નાવિક વયં રત્નદ્વીપં ગચ્છામઃ સર્વથા ।
ભવાન્ નેતાત્ર સંવીક્ષ્ય સમુદ્રાત્ પાલયત્વ્ અતઃ

ઇત્ય્ આકર્ણ્ય સ ધીવરો ધીર આયવ્યયં ચાભિવીક્ષ્ય વહનં તેષાં પુરતઃ સમારોપ્યાહ ॥
ભવન્તો ઽત્ર વહનેષુ સ્થાતુમ્ અર્હથ સંપ્રતિ ।
સ્વદેવતાં સ્મૃત્વા ધૈર્યમ્ આલમ્બ્ય દૃધં નિવાસત

તે તથેતિ કૃત્વા ત્રયઃશત વાણિજા વહનં પ્રણમ્ય ચ સમુદ્રં સંપ્રાર્થ્ય વહનમ્ આરુહ્ય ક્રમેણ સંતર્તુમ્ આરબ્ધાઃ ॥
તદા પ્રમુદિતમાનસાઃ સર્વે ચ તે વણિજો મહોત્સાહં પ્રમોદવન્ત ઃ ।
નિયતમ્ અસ્માકમ્ ઉત્તમયાત્રાસિદ્ધિર્ ઇતિ બભૂવુઃ ॥
તતઃ ક્રમેણ ચાવ જ ગાહિરે વિવિધમીનકુલવિચરિતતરઙ્ગફેનાવલીઅગાઢતરં સમુદ્રં નીલં વિમલખડ્ગાભિનીલમ્ ઇવ વિગતમેઘં સૂર્યાંશુતાપાદ્ ઇવ ખં વિલીનં સમન્તતો ઽન્તર્હિતતીરલેખમ્ અગાધમ્ અમ્ભોનિધિમધ્યં ક્રમેણ પ્રાપ્તાઃ ॥ તદા સાયાહ્નસમયમ્ અભૂત્, તીરં પ્રાપ્તું સુદુર્લભમ્ ।
મૃદુકિરણસવિતરિ કાલે, મહોત્પાતં પરમભીષણં ગરુત્મદાશીવિષભીમમ્ ઉલ્લોલમ્ અભૂત્ ॥
વિ ભિદ્યમાનોર્મિવિકીર્ણફેનશ્ ચણ્ડાનિલાસ્ફાલનભીમનાદઃ ।
ઉત્પાતવાતાકલિતૈર્ મહદ્ભિર્ યુગાન્તકાલમ્ ઇવ સંકટો ઽભૂત્

વિદ્યુલ્લતોદ્ભાસુરલોલજિહ્વા નીલા ભુજંગા ઇવ નૈકશીર્ષા ઃ
આવવ્રુર્ આદિત્યપથં પયોદાઃ પ્રસક્તભીમસ્તનિતાનુનાદાઃ

તતઃ સ નાવિકઃ તે વાણિજા ન્ સ્વજીવે નિરાશિનો ભયવિહ્વલાંશ્ ચાભિવીક્ષ્ય ધૈર્યમ્ અવલમ્બ્ય તાન્ ઉવાચ ॥ અવધીર્ અ યથ મા સાહસં મા ભૈષી મા ભૈષી બુદ્ધં સ્મરથ બુદ્ધં સ્મરથ, ઇતિ વાણિજાગ્રે નિવેદયતિ ॥ તચ્ છ્રુત્વા તે વાણિજા બૌદ્ધેતિ નામસ્મરણં નમસ્કારં કૃતવન્તઃ ॥
ઇત્ય્ ઉક્તે સતિ બુદ્ધાનુભાવેન મહોત્પાતઃ ક્ષણાદ્ વિલયં ગતો ઽભૂત્ ॥ તદ્ દૃષ્ટ્વા તાન્ સાનન્દેન તીરં તારયતિ સ્મ ॥
અથ તે વાણિજાસ્ તમ્ આહુઃ ॥ ભો નાવિક સાધુ તવ પ્રસાદાત્ તીરમ્ અનુપ્રાપ્તમ્ ॥ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મહતા સત્કારેણ બહુમાનપુરઃસરમ્ અતિશયેન તરપણ્યં દત્ત્વા, ગચ્છામેત્ય્ આરોચ્ય તતઃ સંક્રામન્તિ સ્મ ॥ નાવિકસ્ તાન્ સમાદાય ( દક્: 34 ) વહનમ્ આરોપ્ય પ્રતિનિવૃત્ય સ્થિતઃ ॥ તદા નાવિકસ્ તરપણ્યકાર્ષાપણં સંપ્રાપ્ય વસ્ત્રાન્નપાનસુસમૃદ્ધઃ સુખેન તિષ્ઠતિ ॥
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવઃ સ રત્નવ્યૂહો નાવિકજન્મનિ તથાગતધાતુસ્તૂપજીર્ણોદ્ધારણકુશલમૂલેન તસ્ય રાજ્ઞ ઈદૃશં રૂપમ્ મનુષ્યાતિક્રાન્તમ્ ઋદ્ધિપ્રતિભાનં પ્રાપ્તમ્ ॥
અથ ભિક્ષવ ઊચુઃ ॥ ભગવન્ સાધુ સુગત પ્રબોધા વયં સ રાજા શ્લાઘનીયઃ, પુનસ્ તસ્ય કીદૃશં પ્રતિભાનં વદ ॥
ભગવાન્ આહ ॥ ભિક્ષવઃ સ રાજા ધર્મેણ રાજ્યં કારયતિ । સર્વપૌરાન્ પરિપાલયતિ પિતેવ પુત્રં સર્વલોકાઃ કીર્તિયશઃશબ્દં શૃણ્વન્તિ ॥ યથાન્યાયં કૃતં કાર્યં દાનં અર્થિભ્યો દત્તવાન્ અન્નમ્ અન્નાર્થિકેભ્યઃ પાનં પાનાર્થિકેભ્યો વસ્ત્રં વસ્ત્રાર્થિકેભ્ય ઇત્થં ભિક્ષવઃ સ રાજા સ્વરાજ્યવિષયે સહસ્રાક્ષ ઇવ સ્વસ્ત્યયનં કૃતવાન્ ॥
તતઃ સ રાજા એકસ્મિન્ સમયે સર્વં સંનિપાત્ય સભાં કારિતવાન્ ॥
સદસિ તસ્ય નૃપતેર્ ભિક્ષુર્ એકઃ સમાગતઃ ।
દુઃશીલદુષ્કૃતેનૈવ કુષ્ઠાવિષ્ટેન ખઞ્જકઃ

બીભત્સરૂપદુર્ગન્ધમલિનવસ્ત્રપ્રાવૃતઃ ।
નિન્દાયાઃ સર્વલોકેષુ વાક્સિદ્ધિશ્ ચ ન વિદ્યતે

તં દૃષ્ટ્વાથ સ રાજાપિ વિચાર્યૈનં પ્રપૃચ્છતિ ।
કસ્માદ્ અત્રાગતો ભિક્ષો કથં તે પાદખઞ્જકઃ

ભિક્ષુર્ ઉવાચ ॥
અનેન કિં મહારાજ મમ દુષ્કૃતકર્મણા ।
બાલ્યે સપાદખઞ્જો મે કુષ્ઠાવિષ્ટશરીરકઃ

રાજોવાચ ॥
પ્રવ્રજ્યાગ્રહણેનાપિ કથમ્ ઇત્થં શરીરકઃ ।
ન દણ્ડપાત્રં ન ચ ચીવરં તે
નામ્નૈવ _ ભિક્ષુર્ ઇહાગતસ્ ત્વમ્

ભિક્ષુર્ ઉવાચ ॥
કથં હિ વેદ્મિ નરરાજરાજ ન દણ્ડપાત્રં ન ચ ચીવરં મે ।
અભાગ્ય એવં કુશલૈર્ વિહીનઃ કૃપાં કુરુ ત્વં નરદેવદેવ

રાજોવાચ ॥ ભિક્ષો દક્ષિણીયો યશસા સુશીલો ભવ શીલયુક્તેનાનુચર । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ રાજા દણ્ડપાત્રચીવરાદિકં દત્ત્વા મહતા સત્કારેણ ભોજયતિ સ્મ ॥ તતો ભિક્ષો રાજસંદર્શનમાત્રેણ ખઞ્જપાદસ્નાયુ નઃ કોમલાઙ્ગો જાતો ઽભૂત્ ॥
ક્રમતઃ કુષ્ઠાદિ વિલયં ગતમ્ । કિંચિચ્છેષમાત્રો ના સ્તિ ॥ તતઃ સ ભિક્ષુસ્ તસ્માત્ સ્થાનાદ્ અન્યપ્રદેશં ગતવાન્ ॥
તતઃ સર્વે જનાશ્ ચાશ્ચર્યપ્રાપ્તા એવમ્ આહુઃ ॥ અહો મહારાજઃ પુણ્યવાન્ ધર્મનિધાનભૂતઃ, તેન દર્શનમાત્રેણ તસ્ય ભિક્ષોઃ કુષ્ઠાદિપાદખઞ્જપ્રશ્રબ્ધો ઽભૂત્ ॥ તદા રાજાનુવિચિન્તયતિ ॥ કિંહેતુર્ માયા ભૂતો વા તસ્ય ભિક્ષોઃ, મમ વિસ્મયઃ પ્રાપ્તવાન્ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ ॥ ભગવન્ કથં હેતુભૂતઃ સ ભિક્ષુસ્ તસ્મિન્ માયયાવાગતાઃ ॥
ભગવાન્ આહ ॥
શૃણુ મૈત્રેય તસ્યેદૃગ્ નિમિત્તં કથયામિ તે ।
ન માયયા સ્વભાવિકૈઃ સ ભિક્ષુર્ યાચિતું ગતઃ

કિં તુ ભિક્ષવ એતેન ભિક્ષુર્ દર્શનમાત્રકૈઃ ।
પાદખઞ્જવિનિર્મુક્ત ઇત્થં ધર્મતનુર્ નૃપઃ

તતો હિ ભિક્ષવો ઽવોચન્ પરમાશ્ચર્યમ્ અદ્ભુતમ્ ।
ભિક્ષુભાવે સ્થિતો વાપિ પાદખઞ્જમ્ અભૂત્ કથમ્

રાજાપિ ન દેવભૂતો ન ચ ઋષિસિદ્ધરાક્ષસઃ ।
મનુષ્યભૂતો રાજાપિ કથં પ્રતિભાનામ્ ઈદૃશમ્

ભગવાન્ ઉવાચ ॥
માત્રપકારિઃ સ ભિક્ષુઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છસિ તત્કથામ્ ।
કથયામ્ય્ અસ્ય વૃત્તાન્તં શૃણુથ ભિક્ષુપુઙ્ગવાઃ

યે માનવાઃ પ્રમાદેન માત્રપકારમ્ આચરન્ ।
બ્રહ્મભૂતો હિ પિતરૌ દેવદેવસ્ તથા પુનઃ ॥
તસ્માત્ કારણાન્ મા ખેદં કારાયેત્ પિતરાવ્ અપિ

યે કુલેષુ માતાપિતરૌ સમ્યક્ માન્યતે સમ્યક્ પૂજ્યતે સમ્યક્ સુખેન પરિહ્રિયતે ॥ અથવાન્નેન પાનેન વસ્ત્રશય્યાસનેન ચ તયા સપરિચર્યયા માતાપિત્રોશ્ ચાનિન્દિતેન સત્કારં કર્તવ્યમ્ ॥ તત્ કસ્ય હેતોઃ ॥
ચન્દ્રાનના ઃ પ્રવરદેહવિશાલનેત્રા બાલાર્કતુલ્યવપુષઃ શુભકીર્તિયુક્તાઃ ।
રાજ્યં નરા વિગતશત્રુભયં લભન્તે સર્વં હિ તત્ સ્વગુરુમાતૃજનેષુ દાનાત્

ભિક્ષોસ્ તસ્ય પૂર્વચરિતાનિ શ્રૂયતાં કથ્ અય્ આમ્ ઇ ॥
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવઃ કાવેરી નામ નગરમ્ આસીત્ । તસ્મિન્ નગરે સ પૂર્વકુશલદાનહીનાત્ પરમદારિદ્ર ઃ કુશીદો નામ શ્રેષ્ઠી પ્રતિવસતિ સ્મ ॥
તસ્ય દ્વૌ પુત્રાવ્ અસ્તિ । એકો બાલશ્ ચૈકો દહરઃ । તદા પિતરિ કાલગતે, દહરપુત્રેણ માતરં વિદ્વેષિતઃ । નિત્યં ક્રોધેન પરુષવચનેન વાચયતિ ॥
ચાન્નપાન ં પરીતમાત્રં દત્ત્વાત્મના ભક્ષિતં સદા ॥ તદા માતા મનસિ વ્યથયા તયા પુત્રમ્ ઉવાચ ॥ પુત્ર તે કિં કૃતં તવાનુજબાલો ઽજાનકઃ સ્તન્યં પિબત્ય્ અલ્પાન્નેન કથં વર્તયિષ્યે ॥ તચ્ છ્રુત્વા તેન માતુર્ ઈર્ષ્યયા ક્રોધેન માતરં પાદેન પૃષ્ટ્વા નિર્ગત ં વચન મ્ આઃ કિમ્ ॥ તથાપિ માતુર્ હૃદયે દુઃખશલ્યો ઽપિ સ્વયં પ્રશાન્ત્ય ચોક્તા । મા મે પુત્રકાસ્ય કર્મણો વિપાકમ્ અનુભવેથા ઇતિ ચિન્ત્ય સ્થિતા ॥
અથ સ શ્રેષ્ઠિપુત્રો રોષણપ્રશ્રબ્ધાભૂતત્વાત્ સરોષેણ તાં માતરમ્ ઉવાચ ॥ રે રે માત મા તિષ્ઠ અત્ર મે ગૃહે, યત્રેપ્સિતં તત્ર ગચ્છેતિ ॥ માતા ઉવાચ ॥
કુત્ર ગન્તવ્ય મે પુત્ર કો ઽપરાધો ઽસ્તિ મે સુત ।
મા વદસીદૃશં વાચં મા ક્રોધં સહસા વ્રજ

તતઃ સ દહરપુત્રેણ માતુર્ વચનમ્ અવચનં કૃત્વા સ્વાધીનેનાવસ્થિતઃ ॥ અથ સ તસ્ય માતા કનિષ્ઠપુત્રં પ્રતિપાલ્ય તિષ્ઠતિ ॥
તદનન્તરં તસ્ય દહરપુત્રસ્ય ગૃહાચારકાવિપ્રહીનભૂતત્વાત્ મહત્ કષ્ટતરં દુઃખમ્ અભૂત્ ॥ તસ્ય પાદે વિકારો ભૂત્વા કુષ્ઠાવિષ્ટખઞ્જપાદો ભવતિ ॥ કિં ચિત્ કાર્યકર્માણિ ન સુકરા ણિ કર્તુમ્ ॥ અશક્તત્વાત્ ક્રમેણ સ્વદુષ્કૃતાનિ કર્માણિ પરિવેષ્ટ્ય દરિદ્રો ભવતિ ॥
તતો વિષયહીનત્વાત્ સન્મતિહીનમ્ એવ ચ ।
આસ્વસ્થ્યમ્ અગ્નિદાહેનેવ દુઃખમ્ એવ પ્રાપ્તવાન્

અથ સ ચિન્તયામ્ આસ, હા હા કષ્ટતરં મમ ।
અધુના કિં કરિષ્યામિ કુત્ર ગચ્છામ્ય્ અહં નુ ભો

કિં ચિદ્ અપિ ભિક્ષુર્ અહં ભવેયમ્ ઇતિ વક્ષ્યામિ, ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વ્રીડયા તેન માતરં ન સંભાષ્ય સ્વગૃહાત્ પ્રક્રાન્તઃ ॥ તતો પક્ષત્રયાત્યયેન સ કાલગતો ઽભૂત્ ॥
તતો માતર્ય્ અપકારકૃતેન કર્મણો વિપાકેન નરકેષૂપપન્નઃ ॥ તતો યમદૂતાઃ પરિગૃહ્યાન્યનરકેષુ ક્ષિપન્તિ ॥ તસ્માદ્ ઉત્ક્ષિપ્ય અયોગૃહસમીપે નીયન્તે પરમવિસ્તરમહોચ્છ્રય સ માતુર્ અપકારી દ્વારાત્ પ્રેષ્યતે ॥
તતો ઽભ્યન્તરં પ્રવિષ્ટઃ । તત્રાસ્ય દ્વારં પિહિતમ્ । તતો ઽભ્યન્તરં પ્રવિષ્ટઃ પ્રવિષ્ટમાત્રેણ તસ્ય મસ્તકે ઽયોમયમ્ ચક્રં મહાપ્રમાણં તસ્ય મૂર્ધ્નિ પ્રાદુર્ભૂતમ્ ॥ દ્વારકપાટ ં પિહિતમ્ । તસ્માત્ પાપાદ્ આદીપ્તં ચક્રં ભ્રમતિ સંપ્રજ્વલિતમ્ એકજ્વાલીભૂતમ્ । તસ્ય શિરસિ યત્ પૂયશોણિતં પ્રસરતિ, સો ઽસ્યાહારઃ ॥ તતઃ સ કથયતિ ॥
અહો હિ વેદના કષ્ટં કેનૈવ દુષ્કૃતેન ચ ।
મે રક્ષકજન ઃ કશ્ ચિદ્ આગચ્છતિ ત્વ્ ઉદીરિતઃ

દૂરં હિ કર્ષતે કર્મ દૂરાત્ કર્મ પ્રવર્તતે ।
તત્ર પ્રકર્ષતે કર્મ યત્ર કર્મ વિપચ્યતે

ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્

તેન કર્મવિપાકેન ચક્રં વહતિ મસ્તકે ।
આદીપ્તં સંપ્રજ્વલિતં મમ પ્રાણોપરોધકમ્

ઇતિ ॥
અથ તસ્મિન્ ગૃહે આકાશાચ્ છબ્દો નિર્ગતઃ ॥
કસ્ ત્વાં રક્ષતિ દુષ્ટત્વં પાપિનં માતૃદૂષિણમ્ ।
ત્વદ્વિધ આગતે ચાત્ર તસ્માદ્ દુઃખાત્ પ્રમુચ્યતે

તદનન્તરં શતવર્ષપર્યન્તે તથાવિધપુરુષસ્ તસ્મિન્ન્ અયોમયગૃહં સમાગતઃ, પ્રવિષ્ટમાત્રેણ તસ્માચ્ ચ્યુત્વા તસ્ય નવાગતપુરુષસ્ય મૂર્ધ્નિ ચક્રં પ્રાદુર્ભૂતમ્ ॥
સ કુશીદસ્ય પુત્રસ્ તસ્માન્ નરકાન્ મુક્ત્વા પુનર્ એવ દરિદ્રકુલે જાતઃ । તત્રૈવ માતાપિતરૌ કાલગતૌ, કાલગતે સતિ એકાકીભૂતઃ પુનર્ એવ પાપશેષં ન નશ્યતિ પાદખઞ્જકુષ્ઠાવિષ્ટો ભવતિ ॥ ઇહૈવ જન્મનિ યાચકો ભૂત્વા ભિક્ષુર્ અહમ્ ઇતિ વક્ષ્યામીતિ ચિન્તયિત્વા સ્વગૃહાત્ પ્રક્રાન્તઃ ॥
એવં ભિક્ષવઃ સ દુઃશીલભિક્ષુસ્ તેન માતૃદોષેણ પાતકેન કુષ્ઠાવિષ્ટપાદખઞ્જો ભવતિ । માયયા નૈવ તસ્ય કર્મવિપાકેન ભવતિ ॥
અથ તસ્ય ભ્રાતા દહરાનુજો ભૂત્વા માતરં સમ્યગ્ માનિતઃ પૂજિતઃ સમ્યક્ પરિહ્રિયતે સ્મ ॥ તેન પિણ્ડપ્રદાનકૃતેન પિતૃલોકાન્ સંતર્પિતઃ ॥ તસ્ય પુણ્યાનુભાવેન મહતિ રાજવંશે રત્નવ્યૂહસ્ય નૃપતેઃ પુત્રો ભૂત્વા સ શુભવ્યૂહરાજકુમાર આસીત્ ॥ તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવો યેષાં માતાપિતૃષ્વ્ અપકારં મનસાપિ મા ચિન્તયેદ્ ઇતિ ॥ એવમ્ ઉક્તે સ મૈત્રેયઃ સંહર્ષિતરોમકૂપજાતો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્ ॥ પ્રબ્ ધો ઽહં ભગવન્ પ્રબોધો ઽહં સુગત । ઈદૃક્પાપરતેન, ઇત્થમ્ અનુભૂતમ્ । કેનોપાયેન યત્નેન તસ્ય ભિક્ષોઃ પાતકક્ષયો ભવતિ ॥
ભગવાન્ આહ ॥ યેષાં મનુષ્યાણામ્ ઇહૈવ સંસારે યતશ્ ચ્યુત્વા માતુઃ કુક્ષાવ્ ઉપપન્ન ઃ સા માતા દશમાસપર્યન્તં ધૃત્વા કષ્ટેન પ્રસૂતા સ્તન્યપાનેન પ્રતિપાલયતિ । ઈદૃશીમાતરિ અપકારકૃતે દુષ્કરકૃતૈર્ ન ચ મુચ્યતે ॥
અથ પુનર્ અપિ ભગવાન્ આહ ॥ મૈત્રેય રત્નવ્યૂહો નામ ભૂપાલ ઃ પરમપુણ્યવાન્ સ પુનર્ અપિ કસ્મિંશ્ ચિદ્ દિને ચિન્તયામ્ આસ ॥
અહં વૃદ્ધો ઽતિજીર્ણાઙ્ગઃ સ્થાસ્યામ્ય્ એવ કિયચ્ ચિરમ્ ।
અવશ્યં દૈવયોગેન યાસ્યામિ મરણં ધ્રુવમ્

સર્વમ્ અનર્થં રાજ્યં વિષયોપભોગ્યં મહાઘોરભયકરં મૃત્યુસર્પભયાકુલમ્ અનિત્યમ્ અસારકમ્ ઇતિ વિચિન્ત્યાગાર અધ્યાવસિતું મનો ન રમતે ॥ તદા સ રાજપુત્રં શુભવ્યૂહં ચ મન્ત્રિણં સમામન્ત્ર્યૈવમ્ આહ ॥
પુત્ર શુભવ્યૂહ
અત્રાહં જરસાક્રાન્તો નૂનં સ્યાજ્ જીર્ણિતેન્દ્રિયઃ ।
તદા રોગાભિભૂતો ઽપિ વ્રજેયં મરણં ધ્રુવમ્

તત્ પ્રવ્રજિતુમ્ ઇચ્છામિ શ્રેયઃ શ્લાઘ્યેન વર્ત્મના ।
પુરા મૃત્યૂ રિપું હન્તિ ગૃહસંરક્તમ્ એવ વા

તસ્માત્ સંસારભીતાન્ મે બહુધા ભયશઙ્કયા ।
નાત્ર સ્થાતું મનો રમ્ય ગચ્છામિ બુદ્ધમ્ આશ્રયમ્

ભો પુત્ર શુભવ્યૂહ મમ પૂર્વપુણ્યાનુભાવેન ગૌતમેન શૌદ્ધોદનેન મહ્યં વ્યાકરોતિ । અચિરેણ તથાગતો ભવિષ્યસિ તેન પ્રબોધિતઃ । અહમ્ એવ બુદ્ધો ભવેયમ્મ્, પશ્ચિમાયાં ચમ્પકવર્ણાયાં લોકધાતૌ બુદ્ધક્ષેત્રમ્ એકમ્ અસ્તિ , તત્ર ગચ્છામીતિ ॥
તસ્માન્ મયા યથા પ્રોક્તં તથા ચરિતુમ્ અર્હસિ ।
પ્રજાનાં પાલનં કૃત્વા ધર્મનીત્યા ં સમાચર

લોકાન્ મા ખેદયેત્ તાપૈઃ કુલધર્મે સમાચર ।
પરેષ્વ્ અપિ દયાયુક્તૈર્ દાનં હિ શ્રદ્ધયા કુરુ

પ્રાણાતિપાતાદત્તાદાનકામમિથ્યાદિ મા કુરુ ।
મા મૃષાવાદપૈશુન્યં પારુષ્યં ભિન્નમ્ એવ ચ

માભિધ્યાવ્યાપાદદોષૈર્ મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદિ સંત્યજ ।
એતાનિ તાનિ સર્વાનિ ધારય દૃઢચેતસા

પાપાનાં મૂલ એષો હિ સુગતેનેતિ દેશિતઃ ।
ઇત્થં કૃતે ઽપિ નૃપતેર્ ઈતિર્ ન ચ ભવિષ્યતિ

અદ્યારભ્યાસિ સર્વેષાં લોકાનામ્ અધિપઃ પ્રભુઃ ।
સર્વધર્માનુશાસ્તા ચ સર્વસત્ત્વહિતાર્થભૃત્

તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ ॥
ધર્મેણ વર્ધતે રાજ્ ય્ અં ધર્મેણ વર્ધતે ધનમ્ ।
ધર્મેણ ધન સાધ્યન્તે ધર્મેણ કામસિદ્ધયઃ ।
કામસિદ્ધેન મોક્ષં ચ પ્રાપ્યતે નાત્ર સંશયઃ

અનેન જ્ઞાનમાર્ગેણ શશાસ નૃપતિઃ સુતમ્ ।
જ્ઞાનાઙ્કુશભયેનૈવ કુઞ્ચિતઃ સ ગજો યથા

નનામ પિતરં તેન શ્રુત્વા વાક્યં વચોઽમૃતમ્ ।
ધૃત્વાજ્ઞાતે યથા તાત પ્રજાનાં પ્રતિપાલને

ઇતિ પ્રશાસ્ય તતો ભૂપો રત્નવ્યૂહો મહામતિઃ ।
પ્રબોધ્ય પુત્રપત્ન્યાદીન્ બુદ્ધક્ષેત્રં યયૌ મુદા

શૃણુ મૈત્રેય પુનર્ ભૂપમાર્ગાણાં ગમનકથામ્ ।
દદર્શ ભૂપતિર્ જીર્ણપ્રણાલી ં માર્ગકો ઽથ સઃ

પ્રવાહિતં ન પાનીયં તદ્દર્શનેન વાહિતમ્ ।
પ્રાક્ ન પ્રવાહિતં કેન, ઇદાનીં તુ પ્રવાહિતમ્

આશ્ચર્યેતિ સ્થિતે ભૂપ આકાશાદ્ એનમ્ ઊચિવાન્ ।
પુણ્યવાંસ્ ત્વં મહારાજ ત્વત્પ્રભાવાત્ પ્રવાહિતમ્

ભગ્નભૂતા પ્રણાલીયં નૂનમ્ અભ્યન્તરે યતઃ ।
ત્વં તુ ધર્મતનુર્ એવં જાનીહિ કિલ ભૂપતે

રાજોવાચ ॥ ન જ્ઞાતો ઽહમ્ એવ ચ ॥
તસ્માત્ પ્રચરિતો રાજા વનખણ્ડં મહત્તરમ્ ।
તત્રાનુપ્રાપ્તવાન્ દૃષ્ટં ફલપુષ્પમહિરુહાન્

તદન્યવૃક્ષ એક સ્ તુ મૂલોત્પાત્યૈવ સ્થિતો યદા ।
ભૂપતિદૃષ્ટમાત્રેણ પૂર્વવદ્ ઉત્થિતાગતઃ

તદાકાશાદ્ ઉવાચૈનં શ્લાઘનીયો હિ ભૂપતે ।
પાદપો ઽયમ્ અચૈતન્ય ઉત્થિતઃ સન્ હિ ચાગતઃ

રાજોવાચ ॥ ન જ્ઞાતો ઽહમ્ એવ તુ ॥
તદનન્તરમાર્ગેષુ બ્રાહ્મણાસ્ ત્રય આગતાઃ ।
કુષ્ઠાવિષ્ટવિહીનાક્ષી, આસ્વાસ્થ્યવપુષુઃ સદા

તાન્ દૃષ્ટ્વા સ ચ ભૂપાલો વિચાર્યૈનાન્ અપૃચ્છત ।
બ્રાહ્મણાઃ કુત્ર ગન્તારઃ કતમભૂમ્યા ઇહાગતાઃ

બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥
કુશલં તે મહારાજરત્નવ્યૂહેતિ વિશ્રુતઃ ।
નાન્યત્ તુ કાર્યમ્ અસ્માકં ગચ્છામસ્ તત્ર રાજનિ

સ રાજદૃષ્ટમાત્રેણ હીનાક્ષિઃ પ્રાપ્તચક્ષુષઃ ।
શુભાઙ્ગા ભવન્તિ પુષ્ટાઙ્ગા મુઞ્ચન્તિ પાપરાશયઃ

તતઃ સખા બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
અહો ઽત્યાશ્ચર્યપ્રાપ્તો ઽહં સખે કિં કેન હેતુના ।
ચક્ષુર્વિહીનેન પુનશ્ ચક્ષુઃ પ્રાપ્તં ત્વયાધુના

પ્રત્યઙ્ગકુષ્ઠસઙ્ગસ્ ત્વં શુભાઙ્ગો ભવતે પુનઃ ।
અનેન પુરુષેનૈવ દૃષ્ટમાત્રેણ મુઞ્ચતિ ।
સખે તથા વિકારાઙ્ગઃ શુભાઙ્ગો ભૂયતે ઽદ્ય હિ

સાંનિધ્યં કુરુતેદાનીં પૃચ્છામૈનં વયં સખે ।
હેતુભૂતમ્ અયં સ ત્વં ન ચ પ્રાદેશિકઃ પુમાન્

કસ્માદ્ આગતસ્ ત્વં ભો ભવન્ કિં પુરુષર્ષભઃ ।
પુણ્યેનોપચિતાત્મા તે શ્રિયાભિઃ પ્રભવોજ્જ્વલઃ

રાજોવાચ ॥
બ્રાહ્મણા ઃ કિં ન જાનીથ રત્નવ્યૂહેતિ વિશ્રુતઃ ।
કથમ્ ઇત્થામ્ અહં ભદ્ર તત્ર ગચ્છામિ સાંપ્રતમ્

તદા બ્રાહ્મણાઃ પ્રીતિપ્રમોદ્યસૌમનસ્યજાતાસ્ તસ્મૈ રાજ્ઞે આશીર્વાણીમ્ અબ્રુવન્ ॥
જયો ભવતુ ભૂપેન્દ્ર ત્વયા યન્ મનસેપ્સિતમ્ ।
તત્ સર્વં પ્રાપ્તમ્ અસ્ત્વ્ ઈતિ પુણ્યશ્રિયાસુશોભન

બ્રાહ્મણાસ્ તથાસ્તુ મે, ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ સત્કારવિશેષૈઃ પૂજયિત્વા વિસર્જયતિ સ્મ ॥ તતો બ્રાહ્મણાઃ પ્રસાદપ્રતિલબ્ધાઃ સ્વમ્ આશ્રમં પ્રક્રાન્તા અભૂવન્ ॥ મૈત્રેય આહ ॥
કેન પાપૈર્ ભવેત્ કાણઃ કુષ્ઠાવિષ્ટઃ કથં ભવેત્ ।
ઇત્થંભૂતદ્વિજાપ્યૈવ, અહો કષ્ટં નરસ્ય ચ

મૈત્રેયેણ તથા પૃષ્ટો ભગવાન્ આહ તં પુનઃ ॥
દૃષ્ટમ્ અદૃષ્ટમ્ ઉક્તં તે મિથ્યયા શપથં કૃતમ્ ।
ચક્ષુહીનો ઽભવત્ તેન સ્વાર્થી ન પરકાર્યકૃત્

રાજકાર્યે ધનં હૃત્વા ભાણ્ડાગારીકૃતો દ્વિજઃ ।
કિં ચિદ્ દત્ત્વા પરસ્યૈવ સ્વગૃહે નીયતે પુનઃ

તેન કર્મવિપાકેન કુષ્ઠાવિષ્ટતનુર્ દ્વિજઃ ।
યત્ કૃતં કર્મ પાકેન તત્ફલમ્ અશ્નુતે તથા

મૈત્રેય ઉવાચ ॥ પ્રબુદ્ધો ઽહં ભગવન્ પ્રબુદ્ધો ઽહં સુગત ॥
અથ સ રાજા ચમ્પકવર્ણાયાં લોકધાતૌ બુદ્ધક્ષેત્રં પ્રાપ્તવાન્ । તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે વિમલપ્રભા નામ ચૈત્ય ં મનોરમદર્શનીયપ્રાસાદિકં દૃષ્ટ્વા પરમપ્રીતમનાસ્ તસ્યાશ્રમમ્ ઉપાશ્રિતવાન્ ॥ પર્યઙ્કમ્ આભુ જ્ ય, ઋજુકાયં પ્રણિધાય ધ્યાનારામે સ્થિતઃ । તતસ્ તત્ક્ષણં પઞ્ચાભિજ્ઞત્વં પ્રાપ્તહ્, ક્રમેણ રત્નાકરો નામ તથાગતો ઽર્હન્ પ્રાપ્તો ઽભૂત્ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ ॥ ભગવમ્ષ્ તથાગતધાતુસ્તૂપજીર્ણોદ્ધારણાનાં કીદૃશં ફલમ્ ॥
તથાગતસ્તૂપબિંબાનાં સ્થાપનાનાં યતઃ કથમ્ ।
કીદૃશં સ્યાત્ ફલં તેષાં તત્ સર્વં દેશય પ્રભો

ભગવાન્ આહ ॥
આઢ્યો નિર્નષ્ટશોકઃ ક્ષતસકલકલિ ર્ લોચનાનન્દપાત્રં
સૌભાગ્યશ્રીનિધાનં સમુપચિતબલો કાન્તગાત્રો યશસ્વી ।
તેજસ્વી કાન્તરૂપઃ પ્રવચનચતુરો દાન્તસર્વેન્દ્રિયાઙ્ગો
ઽવ્યગ્રો ધીમાન્ પ્રદાતા ભવતિ ભગવતો બુદ્ધબિમ્બં વિધાય

યાવન્તઃ પરમાણવો ભગવતઃ સ્તૂપેષુ બિમ્બેષુ વા
તત્કર્તુર્ દિવિ ભૂતલે ચ નિયતં તાવન્તિ રાજ્યાન્ય્ અપિ ।
રૂપારૂપ્યસમાધિસંપદ્ અખિલં ભુક્ત્વા ચ સર્વં સુખમ્
અન્તે જન્મજરાવિપત્તિરહિતં પ્રાપ્નોતિ બૌદ્ધં પદમ્

દ્વાત્રિંશતા ભૂષિતચારુગાત્રઃ સલ્લક્ષણૈર્ લક્ષિતચક્રવર્તી ।
ભવેજ્ જિનો ઽ ન્તે જિતદોષશત્રુસ્ તાથાગતીં યઃ પ્રતિમાં વિધત્તે

ઇન્દ્રિયાણામ્ અવૈકલ્યં સ્ત્રીત્વદુર્ગતિદૂરતા ।
જન્મ માનુષ્યકં વંશ ઉચ્ચૈર્ આદેયવાક્યતા

જાતિ ઃ શ્રુતિઃ સ્મૃતિર્ ધૈર્યમ્ અભિવાઞ્ચિતસંપદઃ ।
સ્થાનેષ્વ્ અભિનિવેશશ્ ચ રાગાદિભિર્ અબાધના

સંબોધિર્ ઇતિ જાયન્તે વિશેષાઃ સાધુસંમતાઃ ।
વિધાય બુદ્ધપ્રતિમાં સ્તૂપં વા પ્રાણિનાં મુદા

ન યાતિ દાસ્યં ન દરિદ્રભાવં ન પ્રેષ્યતાં નાપિ ચ હીનજન્મ ।
ન ચાપિ વૈકલ્યમ્ ઇહેન્દ્રિયાણાં યો લોકનાથપ્રતિમાં કરોતિ

એતત્ સંક્ષેપતઃ પુણ્યં જ્ઞાતવ્યં ચૈત્યકર્મસુ ।
ન શક્યતે જિનૈઃ સર્વૈર્ વક્તું સર્વં મયા કથમ્