દ્વાવિંશત્યવદાનકથા · શ્લોક 18.11-23.4

ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યં લોકે અનુશાસનીયમ્ ॥
ઇતિ દ્વાવિંશત્યવદાનકથાયાં દીપકથા અષ્ટાદશઃ પરિચ્છેદઃ ॥
xઇx. વિહારકથા
અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્ ।
ભગવઞ્ છ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ વિહારદાનસ્ય યત્ ફલમ્ ।
કસ્મૈ ચિદ્ આર્યશ્રેષ્ઠાય ગૃહાદિ સુગતાય ચ

ભગવાન્ આહ ॥
શૃણુ મૈત્રેય વિહારપ્રાસાદિકાસ્ તથાગતસંબુદ્ધવાસાય કારયન્તિ તત્ફલાનુશંસા ં દર્શયિષ્યામિ ॥
અથ તસ્મિન્ સમયે તથાગતાનુભાવેન રાજગૃહનગરજનકાયાઃ સર્વે ભગવતો દર્શનકામા અભૂવન્ ॥ તત્ તથા ભૂત્વા સર્વે માગધા જનકાયા ગૃદ્ધકૂટે સમાયન્તિ । તસ્મિન્ પર્ષદિ યે ચ દેવા નાગા અ સુરા યક્ષા ગન્ધર્વા ઃ કિન્નરા મહોરગા ઃ સંનિપતિતા અભૂવન્ સા ચ પર્ષદા બુદ્ધવૈનેય-ઉદારચિત્તાઃ સાઞ્જલિં બુદ્ધ ં નમસ્કુર્વન્તિ ॥ અદ્ય ભગવતા કીદૃશં પ્રાતિહાર્યં દર્શયિષ્યતીતિ વિચિન્ત્ય સ્થિતાઃ ॥ તતો ભગવત એતદ્ અભવત્ ॥
ઇદાનીં રાજ્ઞાજાતશત્રુણા દેવદત્તવિગ્રાહિતેન પિતા ધાર્મિકો ધર્મરાજો જીવિતાદ્ વ્યપરોપિતઃ । સ્વયમ્ એવ ચ રાજ્યં પ્રતિષ્ઠિતઃ । તદા યે ઽશ્રદ્ધાસ્ તે બલવન્તો જાતાઃ શ્રદ્ધાસ્ તુ દુર્બલાઃ સંવૃત્તા ઃ ॥
યાવદ્ અન્યતમો વૃદ્ધામાત્યો ઽ શ્રદ્ધો ભગવતઃ શાસનવિદ્વેષી । સ અજાતશત્રુર્ બ્રાહ્મણેભ્યો યજ્ઞમ્ આરબ્ધો યષ્ટુમ્ ॥ તત્રાનેકાનિ બ્રાહ્મણશતસહસ્રાણિ સંનિપતિ તાનિ । તૈઃ ક્રિયાકારઃ કૃતઃ ॥ ન કૈશ્ ચિચ્ છ્રમણગૌતમં દર્શનાયોપસંક્રમિતવ્યમ્ । યદીહ ગચ્છતીતિ પૂજાસત્કાર ં મા કુરુત । પિણ્ડપાત્રં મા પ્રયચ્છત ॥
અથ તે બ્રાહ્મણા વૃતા વરેયુઃ સમગ્રા ઃ સંમોદમાના વીથિમધ્યે વેદોક્તેન વિધિના શક્રમ્ આયાચિતું પ્રવૃત્તાઃ । એહ્ય્ એહિ દેવેન્દ્રેતિ ॥
અથાનન્તરે નાસ્તિ કિં ચિત્ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અવિદિતમ્ અદૃષ્ટમ્ અવિજ્ઞાતમ્ । બુદ્ધચક્ષુષા પશ્યતિ ભગવન્ ॥ ઇમે બ્રાહ્મણાઃ પૂર્વારોપિતકુશલ્ અમૂલ્ આ ગૃહીતમોક્ષમાર્ગાશ્ ચરિતૈષિણો ઽભિમુખા નિર્વાણે બહિર્મુખાઃ સંસારાદ્ અકલ્યાણમિત્રસંસર્ગાત્ । ઇદાનીં મચ્છાસને વિદ્વેષન્તિ । યન્ ન્વ્ અહમ્ એષાં વિનયહેતોર્ ઔત્સુક્યમ્ આપદ્યે ય યેનાર્થં, યન્ ન્વ્ અહં શક્રં દેવેન્દ્ર ં મરુદ્ગણપરિવૃતમ્ આહ્વાનયેયમ્, યદ્દર્શનાદ્ એષાં કુશલમૂલવૃદ્ધિઃ સ્યાદ્ ઇતિ ॥ બત ભો શક્ર દેવેન્દ્ર મરુદ્ગણસહાય ગોશીર્ષચન્દનમયં સ્તમ્ભમ્ આદાય ગચ્છેતિ ॥
સહચિત્તોત્પાદાચ્ છક્રો દેવેન્દ્રો મરુદ્ગણપરિવૃત આગતો યત્ર વિશ્વકર્મા ચત્વારશ્ ચ મહારાજા અનેકદેવનાગયક્ષકુમ્ભાણ્ડપરિવૃતા ગોશીર્ષચન્દનમયસ્તમ્ભમ્ આદાય હાહાકારકિલકિલાપ્રક્ષ્ વ્ એડોચ્ચૈર્ નાદં કુર્વણાઃ । ભગવતો ઽર્થે ગોશીર્ષચન્દનમયં વિહારમ્ અભિસંસ્કૃતવન્તઃ । તતસ્ તસ્મિન્ વિહારે શક્રેણ દેવેન્દ્રેણ ભગવાન્ સશ્રાવકસંઘો દિવ્યેનાહારેણ શયનાસનેન દિવ્યગન્ધમાલ્યવિલેપનપુષ્પધૂપૈઃ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતઃ ॥ અથ એષ શબ્દો રાજગૃહે નગરે સમન્તતો વિસૃતઃ ॥ ગૃદ્ધકૂટે શક્રો દેવેન્દ્રો મરુદ્ગણેન સહ ભગવતો વિહારમ્ અભિસંસ્કૃત્ય સર્વદેવગણૈર્ માનિતઃ પૂજિત ઇતિ ॥ યં શ્રુત્વાનેકાનિ પ્રાણિસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ ॥ તતો ભગવાન્ આવર્જિતા બ્રાહ્મણા ઇતિ વિદિત્વા - - સર્વે ક્રિયા કાર ં ભિત્ત્વા યેન ગૃદ્ધકૂટપર્વતે ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તા ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય, એકાન્તે નિષણ્ણાઃ ॥ અથ તે બ્રાહ્મણા ભગવતસ્ તાં દિવ્યાં વિભૂતિં દૃષ્ટ્વા પરં વિસ્મયમ્ આપન્ના ઇમાં ચિન્તામ્ આપેદે ॥ નૂનં બુદ્ધો ભગવાંલ્ લોકે ઽગ્ર્યો યન્ નુ નામ સેન્દ્રૈર્ દેવૈઃ પૂજ્યત ઇત્ય્ આવર્જિતમના પુનર્ ભગવતઃ પુરતો નિષણ્ણા અભૂવન્ ॥
તતો ભગવન્ તાદૃશી ં ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકી ં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્ । યાં શ્રુત્વા ષષ્ટ્યા ચ બ્રાહ્મણસહસ્રાણિ વિંશતિશિખરસમુદ્ગત ં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્ત્વા શ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્ । અનેકૈશ્ ચ પ્રાણિશતસહસ્રૈર્ ભગવતિ શ્રદ્ધા પ્રતિ લબ્ધા ॥ તતો ભિક્ષવો યે ચ મનુષ્યા દેવગણાસ્ તસ્મિન્ વિહારે ઽત્યર્થં પ્રસાદમ્ ઉત્પાદિતાસ્ તે તં વિહારં ત્યક્ત્વાન્યત્રાભિગમનમનો નોત્સહન્તે ॥
તતો ભગવાંસ્ તં પ્રાસાદમ્ {અન્તર્ધાપિતં} અન્તર્ધાપ્ય અનિત્યતાપ્રતિસંયુક્તાં તાદૃશી ં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્ ॥ સંસાર એવમ્ અનિત્યતા તસ્માત્ સંસાર ઃ શૂન્યં પઞ્ચસ્કન્ધમ્ એવ શૂન્યં સર્વમ્ અનિત્યતા ॥ યાં શ્રુત્વાનેકૈર્ બ્રાહ્મણૈર્ ભગવન્તંમ્ આર્યસત્યદર્શનં કૃતમ્ ॥ અનેકૈશ્ ચ પ્રાણિશતસહસ્રૈર્ મનુષ્યૈઃ શ્રોતાપત્તિફલાન્ય્ અનુપ્રાપ્તાનિ । કૈશ્ ચિત્ સકૃદાગામિફલાનિ । કૈશ્ ચિદ્ અનાગામિફલાનિ । કૈશ્ ચિત્ પ્રવ્રજ્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્ત્વં સાક્ષાત્કૃતં । કૈશ્ ચિચ્ છ્રાવકબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતમ્ । કૈશ્ચિત્ પ્રત્યેકબોધૌ । કૈશ્ ચિદ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । સર્વા ચ સા પર્ષદ્ બુદ્ધનિમ્ના ધર્મશ્રવણા સંઘપ્રાગ્ભારા વ્યવસ્થિતા ॥
તતસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતે દિવ્યપૂજાદર્શનાદ્ આવર્જિતમનસો ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ ॥ કુત્રેમાનિ ભગવતા કુશલમૂલાનિ કૃતાનીતિ ॥ ભગવન્ આહ ॥
તથાગતેનૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાન્ય્ ઓઘવત્પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યભાવીનિ યેન તથાગતસ્યૈવ ં વિધા પૂજા ॥ ઇચ્છથ ભિક્ષવઃ શ્રોતુમ્ ॥ એવં ભદન્તેતિ તેન હિ ભિક્ષવઃ શૃણુત સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુત ભાષિષ્યે ઽહમ્ ॥
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ સુરેન્દ્રદમનો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । સ જનપદચારિકાં ચરન્ન્ અન્યતમરાજધાનીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ ॥ સા રાજધાની તીર્થિકાવષ્ટબ્ધા ॥
અ શ્રૌષીદ્ અન્યતમો રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધ્નાભિષિક્તઃ સુરેન્દ્રદમનઃ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽસ્માકં વિજિતમ્ અનુપ્રાપ્ત ઇતિ ॥ શ્રુત્વા ચ પુનર્ માહત્ય રાજર્દ્ધ્યા મહતા રાજાનુભાવેન સમન્વાગતો યેન સુરેન્દ્રદમન ઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તેનોપસંક્રાન્ત ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ સુરેન્દ્રદમનસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પાદૌ ( દક્: 199 ) શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણ ઃ । એકાન્તે નિષણ્ણ ં રાજાનં ક્ષત્રિયં મૂર્ધ્નાભિષિક્તં સુરેન્દ્રદમન ઃ સમ્યક્સંબુદ્ધો બોધિકરકૈર્ ધર્મૈઃ સમાદાપયતિ ॥
અથ સ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધ્નાભિષિક્ત ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસંગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથ્વ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન સુરેન્દ્રદમનઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય સુરેન્દ્રદમનસમ્યક્સંબુદ્ધમ્ ઇદમ્ અવોચત્ ॥ અધિવાસયતુ મે ભગવંસ્ ત્રૈમાસ્યવાસાય । અ હં ભગવન્તમ્ ઉપસ્થાસ્યામિ ચીવરપિણ્ડપાત્રશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈર્ ઇતિ ॥
ભગવાન્ આહ ॥ અસ્તિ તે મહારાજ વિજિતે કશ્ચિદ્ વિહારો યત્રાગન્તુકા ગમિકાશ્ ચ ભિક્ષવો વાસં કલ્પયિષ્યન્તીતિ ॥ રાજોવાચ ॥ નાસ્તિ ભગવન્ । કિં તર્હિ તિષ્ઠતુ ભગવન્ । અહં વિહારં કરિષ્યામિ યત્રાગન્તુકા ગમિકાશ્ ચ ભિક્ષવો
વાસં કલ્પયિષ્યન્તિ ॥ તતો રાજ્ઞા તથાગતસ્યાર્થે વિહારઃ કારિતો ઽભૂત્ ।
આવિદ્ધપ્રાકારતોરણો ગવાક્ષનિર્યૂહજાલાર્ધચન્દ્રવેદિકાપ્રતિમણ્ડિત આસ્તરણોપેતો જલાધારસંપૂર્ણસ્ તરુગણપરિવૃતો નાનાપુષ્પફલોપેતઃ । તથા કૃત્વા ચ ભગવતઃ સશ્રાવકસંઘસ્ય નિર્યાતિતો ઽધીષ્ટશ્ ચ ભગવાન્ મહાપ્રાતિહાર્યં પ્રતિ ॥

તતો ભગવતા સુરેન્દ્રદમનસમ્યક્સંબુદ્ધેન રાજ્ઞો ઽધ્યેષણં વિદર્શિતં નાનાપ્રાતિહાર્યં કૃતં બુદ્ધાવતંસવિક્રીડિતમ્ । યદ્દર્શનાદ્ રાજા સામાત્યનૈગમજનપદઃ સર્વે ચ નાગરાઃ સુપ્રસન્નાઃ શાસને સંરક્તપરાઃ સંવૃત્તાઃ ॥ કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન રાજા બભૂવાહં સઃ । મયાસ્ય સુરેન્દ્રદમનસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યૈવંવિધા પૂજા કૃતા । તસ્ય મે કર્મણો વિપાકેન સંસારે ઽનન્તસુખમ્ અનુભૂતમ્ । ઇદાનીં મે તથાગતસ્ય સત ઇયં શાસનશોભા ॥ તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્ ॥
તથાગતં સત્કરિષ્યામઃ ॥
મહાનુશંસા તથાગતસ્ય વિહારપ્રાસાદગૃહાણિ દાનસ્ય મહાફલાનુશંસા ॥
પુનઃ શૃણુત ॥
સર્વર્તુરમ્યવરહર્મ્યતલે નરેન્દ્રાઃ સંગીતિગર્ભજયગીતિગિરા રમન્તે ।
શુદ્ધાન્તપાલવનિતાભિર્ અશીતતાયાશ્ ચાતુર્દિશાર્યયતિસંઘવિહારદાનાત્

પ્રજ્ઞાવજ્રપ્રહારપ્રવિદલિતકલિક્ષ્માધરસ્ય પ્રસાદાત્
સંઘસ્યોદ્દિશ્ય સર્વોપકરણસુભગં યો વિહારં કરોતિ ।
પ્રાસાદે વૈજયન્તે પ્રવરમણિમયસ્તમ્ભભિત્તૌ પ્રિયાભિઃ
સાર્ધં સર્વર્તુરમ્યે ચિરમ્ અભિરમતે દેવલોકે સ એવ

શ્રીમદ્વિતાનવરપઙ્ક જ ચિત્રવસ્ત્રં નીલાદિસંસ્થગિતભિત્તિગૃહ ં પ્રધાનમ્ । દત્ત્વા ગણાય ગુણિને પ્રવરાય શાક્રં પ્રાસાદરત્નમ્ અધિગચ્છતિ વૈજયન્તમ્