ધ્વન્યાલોક · અધ્યાય 2

કૃતે ઽપિ વા પૂર્વમ્ એવાન્યૈર્ ધ્વનિ-લક્ષણે પક્ષ-સંસિદ્ધિર્ એવ નઃ ; યસ્માદ્ ધ્વનિર્ અસ્તીતિ નઃ પક્ષઃ । સ ચ પ્રાગ્ એવ સંસિદ્ધ ઇત્ય્ અયત્ન-સમ્પન્ન-સમીહિતાર્થાઃ સંવૃત્તાઃ સ્મઃ ।
યે ઽપિ સહૃદય-હૃદય-સંવેદ્યમ્ અનાખ્યેયમ્ એવ ધ્વનેર્ આત્માનમ્ આમ્નાસિષુસ્ તે ઽપિ ન પરીક્ષ્ય વાદિનઃ । યત ઉક્તયા નીત્યા વક્ષ્યમાણયા ચ ધ્વનેઃ સામાન્ય-વિશેષ-લક્ષણે પ્રતિપાદિતે ઽપિ યદ્ય્ અનાખ્યેયત્વં તત્ સર્વેષામ્ એવ વસ્તૂનાં તત્-પ્રસક્તમ્ । યદિ પુનર્ ધ્વનેર્ અતિશયોક્ત્યાનયા કાવ્યાન્તરાતિશાયિ તૈઃ સ્વરૂપમ્ આખ્યાયતે તત્ તે ઽપિ યુક્તાભિધાયિન એવ ॥
ઇતિ શ્રી-રાજાનકાનન્દવર્ધનાચાર્ય-વિરચિતે ધ્વન્ય્-આલોકે પ્રથમ ઉદ્દ્યોતઃ ॥
-ઓ)0(ઓ-
(2)
॥ દ્વિતીયોદ્દ્યોતઃ ॥
એવમ્ અવિવક્ષિત-વાચ્ય-વિવક્ષિતાન્ય-પર-વાચ્યત્વેન ધ્વનિર્ દ્વિ-પ્રકારઃ પ્રકાશિતઃ ।
તત્રાવિવક્ષિત-વાચ્યસ્ય પ્રભેદ-પ્રતિપાદનાયેદમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_2.1:
અર્થાન્તરે સઙ્ક્રમિતમ્ અત્યન્તં વા તિરસ્કૃતમ્ ।
અવિવક્ષિત-વાચ્યસ્ય ધ્વનેર્ વાચ્યં દ્વિધા મતમ્

તથાવિધાભ્યાં ચ તાભ્યાં વ્યઞ્ગ્યસ્યૈવ વિશેષઃ । તત્રાર્થાન્તર-સઙ્ક્રમિત-વાચ્યો યથા-
સ્નિગ્ધ-શ્યામલ-કાન્તિ-લિપ્ત-વિયતો વેલ્લદ્-બલાકા ઘના
વાતાઃ શીકરિણઃ પયોદ-સુહૃદામ્ આનન્દ-કેકાઃ કલાઃ ।
કામં સન્તુ દૃઢં કઠોર-હૃદયો રામો ઽસ્મિ સર્વં સહે
વૈદેહી તુ કથમ્ ભવિષ્યતિ હહા હા દેવિ ધીરા ભવ ॥[*9]
[*9] સદ્-ઉક્તિ-કર્ણામૃત 978, સાહ્.દ્. 2.17.
ઇત્ય્ અત્ર રામ-શબ્દઃ । અનેન હિ વ્યઙ્ગ્ય-ધર્માન્તર-પરિણતઃ સંજ્ઞી પ્રત્યાય્યતે, ન સંજ્ઞિ-માત્રમ્ । યથા ચ મમૈવ વિષમ-બાણ-લીલાયામ્-
તાલા જાઅન્તિ ગુણા જાલા દે સહિઅએહિં ઘેપ્પન્તિ ।
ર{ઇ}-કિરણાનુગ્ગહીઆઇં હોન્તિ કમલાઇં કમલાઇં ॥
[તદા જાયન્તે ગુણા યદા તે સહૃદયૈર્ ગૃહ્યન્તે ।
રવિ-કિરણાનુગૃહીતાનિ ભવન્તિ કમલાનિ કમલાનિ ॥]
ઇત્ય્ અત્ર દ્વિતીયઃ કમલ-શબ્દઃ ।
અત્યન્ત-તિરસ્કૃત-વાચ્યો યથાદિ-કવેર્ વાલ્મીકેઃ-
રવિ-સઙ્ક્રાન્ત-સૌભાગ્યસ્ તુષારાવૃત-મણ્ડલઃ ।
નિઃશ્વાસાન્ધ ઇવાદર્શશ્ ચન્દ્રમા ન પ્રકાશતે ॥ઇતિ ।
અત્રાન્ધ-શબ્દઃ । યથા ચ-
ગઅનં ચ મત્ત-મેહં ધારાલુલિ-અજ્જુનાઇં અ બણાઇં ।
ણિરહઙ્કાર-મિઅઙ્કા હરન્તિ ણીલાઓ નિસાઓ ॥
[ગગનં ચ મત્ત-મેઘં ધારા-લુલિતાર્જુનાનિ ચ વનાનિ ।
નિરહઙ્કાર-મૃગાઙ્કા હરન્તિ નીલા અપિ નિશાઃ ॥]
અત્ર મત્ત-નિરહઙ્કાર-શબ્દૌ

ધ્વ્_2.2:
અસંલક્ષ્ય-ક્રમોદ્દ્યોતઃ ક્રમેણ દ્યોતિતઃ પરઃ ।
વિવક્ષિતાભિધેયસ્ય ધ્વનેર્ આત્મા દ્વિધા મતઃ

મુખ્યતયા પ્રકાશમાનો વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થો ધ્વનેર્ આત્મા । સ ચ વાચ્યાર્થાપેક્ષયા કશ્ચિદ્ અલક્ષ્ય-ક્રમતયા પ્રકાશતે, કશ્ચિત્ ક્રમેણેતિ દ્વિધા મતઃ

તત્ર-
ધ્વ્_2.3:
રસ-ભાવ-તદ્-આભાસ-તત્-પ્રશાન્ત્ય્-આદિર્ અક્રમઃ ।
ધ્વનેર્ આત્માઙ્ગિ-ભાવેન ભાસમાનો વ્યવસ્થિતઃ

રસાદિર્ અર્થો હિ સહેવ વાચ્યેનાવભાસતે । સ ચાઙ્ગિત્વેનાવભાસમાનો ધ્વનેર્ આત્મા ।
ઇદાનીં રસવદ્-અલઙ્કારાદ્ અલક્ષ્ય-ક્રમ-દ્યોતનાત્મનો ધ્વનેર્ વિભક્તો વિષય ઇતિ પ્રદર્શ્યતે-
ધ્વ્_2.4:
વાચ્ય-વાચક-ચારુત્વ-હેતૂનાં વિવિધાત્મનામ્ ।
રસાદિ-પરતા યત્ર સ ધ્વનેર્ વિષયો મતઃ

રસ-ભાવતદ્-આભાસ-તત્-પ્રશમ-લક્ષણં મુખ્યમ્ અર્થમ્ અનુવર્તમાના શબ્દાર્થાલઙ્કારા ગુણાશ્ ચ પરસ્પરં ધ્વન્ય્-અપેક્ષયા વિભિન્ન-રૂપા વ્યવસ્થિતાસ્ તત્ર કાવ્યે ધ્વનિર્ ઇતિ વ્યપદેશઃ

ધ્વ્_2.5:
પ્રધાન્યે ઽન્યત્ર વાક્યાર્થે યત્રાઙ્ગં તુ રસાદયઃ ।
કાવ્યે તસ્મિન્ન્ અલઙ્કારો રસાદિર્ ઇતિ મે મતિઃ

યદ્ય્ અપિ રસવદ્-અલઙ્કારસ્યાન્યૈર્ દર્શિતો વિષયસ્ તથાપિ યસ્મિન્ કાવ્યે પ્રધાનતયાન્યો ઽર્થો વાક્યાર્થી-ભૂતસ્ તસ્ય ચાઙ્ગ-ભૂતા યે રસાદયસ્ તે રસાદેર્ અલઙ્કારસ્ય વિષયા ઇતિ મામકીનઃ પક્ષઃ । તદ્ યથા ચાટુષુ પ્રેયો ઽલઙ્કારસ્ય વાક્યાર્થત્વે ઽપિ રસાદયો ઽઙ્ગભૂતા દૃશ્યન્તે । સ ચ રસાદિર્ અલઙ્કારઃ શુદ્ધઃ સઙ્કીર્ણો વા ।
તત્રાદ્યો યથા-
કિં હાસ્યેન ન મે પ્રયાસ્યસિ પુનઃ પ્રાપ્તશ્ ચિરાદ્ દર્શનં
કેયમ્ નિષ્કરુણ પ્રવાસ-રુચિતા કેનાસિ દૂરિકૃતઃ ।
સ્વપ્નાન્તેષ્વ્ ઇતિ તે વદન્ પ્રિયતમ-વ્યાસક્ત-કણ્ઠ-ગ્રહો
બુદ્ધા રોદિતિ રિક્ત-બાહુ-વલયસ્ તારં રિપુ-સ્ત્રી-જનઃ ॥
ઇત્ય્ અત્ર કરુણ-રસસ્ય શુદ્ધસ્યાઙ્ગ-ભાવાત્ સ્પષ્ટમ્ એવ રસવદ્-અલઙ્કારત્વમ્ । એવમ્ એવં-વિધે વિષયે રસાન્તરાણાં સ્પષ્ટ એવાઙ્ગભાવઃ ।
સઙ્કીર્ણો રસાદિર્ અઙ્ગ-ભૂતો યથ-
ક્ષિપ્તો હસ્તાવલગ્નઃ પ્રસભમ્ અભિહતો ઽપ્ય્ આદદાનો ઽંશુકાન્તં
ગૃહ્ણન્ કેશેષ્વ્ અપાસ્તશ્ ચરણ-નિપતિતો નેક્ષિતઃ સમ્ભ્રમેણ ।
આલિઙ્ગન્ યો ઽવધૂતસ્ ત્રિપુર-યુવતિભિઃ સાશ્રુ-નેત્રોત્પલાભિઃ
કામીવાર્દ્રાપરાધઃ સ દહતુ દુરિતં શામ્ભવો વઃ શરાગ્નિઃ ॥
ઇત્ય્ અત્ર ત્રિપુર-રિપુ-પ્રભાવાતિશયસ્ય વાક્યાર્થત્વે ઈર્ષ્યા-વિપ્રલમ્ભસ્ય શ્લેષ-સહિતસ્યાઙ્ગ-ભાવ ઇતિ, એવં-વિધ એવ રસવદ્-આદ્ય્-અલઙ્કારસ્ય ન્યાય્યો વિષયઃ । અત એવ ચેર્ષ્યા-વિપ્રલમ્ભ-કરુણયોર્ અઙ્ગત્વેન વ્યવસ્થાનાત્ સમાવેશો ન દોષઃ । યત્ર હિ રસસ્ય વાક્યાર્થી-ભાવસ્ તત્ર કથમ્ અલઙ્કારત્વમ્ ? અલઙ્કારો હિ ચારુત્વ-હેતુઃ પ્રસિદ્ધઃ ; ન ત્વ્ અસાવ્ આત્મૈવાત્મનશ્ ચારુત્વ-હેતુઃ ।
તથા ચાયમ્ અત્ર સંક્ષેપઃ-
રસ-ભાવાદિ-તાત્પર્યમ્ આશ્રિત્ય વિનિવેશનમ્ ।
અલઙ્કૃતીનાં સર્વાસામ્ અલઙ્કારત્વ-સાધનમ્ ॥
તસ્માદ્ યત્ર રસાદયો વાક્યાર્થી-ભૂતાઃ સ સર્વો ન રસાદેર્ અલઙ્કારસ્ય વિષયઃ ; સ ધ્વનેઃ પ્રભેદઃ, તસ્યોપમાદયો ઽલઙ્કારાઃ । યત્ર તુ પ્રાધાન્યેનાર્થાન્તરસ્ય વાક્યાર્થી-ભાવે રસાદિભિશ્ ચારુત્વ-નિષ્પત્તિઃ ક્રિયતે, સ રસાદેર્ અલઙ્કારતાયા વિષયઃ ।
એવં ધ્વનેર્ ઉપમાદીનાં રસવદ્-અલઙ્કારસ્ય ચ વિભક્ત-વિષયતા ભવતિ ।
યદિ તુ ચેતનાનાં વાક્યાર્થી-ભાવો રસાદ્ય્-અલઙ્કારસ્ય વિષય ઇત્ય્ ઉચ્યતે તર્હ્ય્ ઉપમાદીનાં પ્રવિરલ-વિષયતા નિર્વિષયતા વાભિહિતા સ્યાત્ । યસ્માદ્ અચેતન-વસ્તુ-વૃત્તે વાક્યાર્થી-ભૂતે પુનશ્ ચેતન-વસ્તુ-વૃત્તાન્ત-યોજનયા યથા-કથઞ્ચિદ્ ભવિતવ્યમ્ ।
અથ સત્યામ્ અપિ તસ્યાં યત્રાચેતનાનાં વાક્યાર્થી-ભાવો નાસૌ રસવદ્-અલઙ્કારસ્ય વિષય ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તન્ મહતઃ કાવ્ય-પ્રબન્ધસ્ય રસનિધાનભૂતસ્ય નીરસત્વમભિહિતં સ્યાત્ ।
યથા-
તરઙ્ગ-ભ્રૂ-ભઙ્ગા ક્ષુભિત-વિહગ-શ્રેણિ-રશના
વિકર્ષન્તી ફેનં વસનમ્ ઇવ સંરમ્ભ-શિથિલમ્ ।
યથા-વિદ્ધં યાતિ સ્ખલિતમ્ અભિસન્ધાય બહુશો
નદી-રૂપેણેયં ધ્રુવમ્ અસહના સા પરિણતા ॥
યથા વા-
તન્વી મેઘ-જલાર્દ્ર-પલ્લવતયા ધૌતાધર્ એવાશ્રુભિઃ
શૂન્યેવાભરણૈઃ સ્વકાલ-વિરહાદ્ વિશ્રાન્ત-પુષ્પોદ્ગમા ।
ચિન્તા મૌનમ્ ઇવાશ્રિતા મધુ-કૃતાં શબ્દૈર્ વિના લક્ષ્યતે
ચણ્ડી મામ્ અવધૂય પાદ-પતિતં જાતાનુતાપેવ સા ॥
યથા વા-
તેષાં ગોપ-વધૂ-વિલાસ-સુહૃદાં રાધા-રહઃ-સાક્ષિણાં
ક્ષેમં ભદ્ર કલિન્દ-શૈલ-તનયા-તીરે લતા-વેશ્મનાં ।
વિચ્છિન્ને સ્મર-તલ્પ-કલ્પન-મૃદ્-ઉચ્છેદોપયોગે ઽધુના
તે જાને જરઠી-ભવન્તિ વિગલન્ નીલ-ત્વિષઃ પલ્લવાઃ ॥[*10]
[*10] સ્ર્ક્ 808 (વિદ્યાયાઃ); સ્વ્મ્ 87.8 (કસ્યાપિ)
ઇત્ય્ એવમ્ આદૌ વિષયે ઽચેતનાનાં વાક્યાર્થી-ભાવે ઽપિ ચેતન-વસ્તુ-વૃત્તાન્ત-યોજનાસ્ત્ય્ એવ । અથ યત્ર ચેતન-વસ્તુ-વૃત્તાન્ત-યોજનાસ્તિ તત્ર રસાદિર્ અલઙ્કારઃ । તદ્ એવં સત્ય્ ઉપમાદયો નિર્વિષયાઃ પ્રવિરલ-વિષયા વા સ્યુઃ । યસ્માન્ નાસ્ત્ય્ એવાસાવ્ અચેતન-વસ્તુ-વૃત્તાન્તો યત્ર ચેતન-વસ્તુ-વૃત્તાન્ત-યોજના નાસ્ત્ય્ અન્તતો વિભાવત્વેન । તસ્માદ્ અઙ્ગત્વેન ચ રસાદીનામ્ અલઙ્કારતા ।
યઃ પુનર્ અઙ્ગી રસો ભાવો વા સર્વાકારમ્ અલઙ્કાર્યઃ સ ધ્વનેર્ આત્મેતિ

કિં ચ-
ધ્વ્_2.6:
તમ્ અર્થમ્ અવલમ્બન્તે યે ઽઙ્ગિનં તે ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ।
અઙ્ગાશ્રિતાસ્ ત્વ્ અલઙ્કારા મન્તવ્યાઃ કટકાદિવત્

યે તમ્ અર્થં રસાદિ-લક્ષણમ્ અઙ્ગિનં સન્તમ્ અવલમ્બતે તે ગુણાઃ શૌર્યાદિવત્ । વાચ્ય-વાચક-લક્ષણાન્ય્ અઙ્ગાનિ યે પુનસ્ તદ્-આશ્રિતાસ્ તે ઽલઙ્કારા મન્તવ્યાઃ કટકાદિવત્

તથા ચ-
ધ્વ્_2.7:
શૃઙ્ગાર એવ મધુરઃ પરઃ પ્રહ્લાદનો રસઃ ।
તન્-મયં કાવ્યમ્ આશ્રિત્ય માધુર્યં પ્રતિતિષ્ઠતિ

શૃઙ્ગાર એવ રસાન્તરાપેક્ષયા મધુરઃ પ્રહ્લાદ-હેતુત્વાત્ । તત્-પ્રકાશન-પર-શબ્દાર્થતયા કાવ્યસ્ય સ માધુર્ય-લક્ષણો ગુણઃ । શ્રવ્યત્વં પુનર્ ઓજસો ઽપિ સાધારણમ્ ઇતિ

ધ્વ્_2.8:
શૃઙ્ગારે વિપ્રલમ્ભાખ્યે કરુણે ચ પ્રકર્ષવત્ ।
માધુર્યમ્ આર્દ્રતાં યાતિ યતસ્ તત્રાધિકં મનઃ

વિપ્રલમ્ભ-શૃઙ્ગાર-કરુણયોસ્ તુ માધુર્યમ્ એવ પ્રકર્ષવત્ । સહૃદય-હૃદયાવર્જનાતિશય-નિમિત્તત્વાદ્ ઇતિ

ધ્વ્_2.9:
રૌદ્રાદયો રસા દીપ્ત્યા લક્ષ્યન્તે કાવ્ય-વર્તિનઃ ।
તદ્-વ્યક્તિ-હેતૂ શબ્દાર્થાવ્ આશ્રિત્યૌજો વ્યવસ્થિતમ્

રૌદ્રાદયો હિ રસાઃ પરાં દીપ્તિમ્ ઉજ્જ્વલતાં જનયન્તીતિ લક્ષણયા ત એવ દીપ્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
તત્-પ્રકાશન-પરઃ શબ્દો દીર્ઘ-સમાસ-રચનાલઙ્કૃતં વાક્યમ્ । યથા-
ચઞ્ચદ્-ભુજ-ભ્રમિત-ચણ્ડ-ગદાભિઘાત-
સઞ્ચૂર્ણિતોરુ-યુગલસ્ય સુયોધનસ્ય ।
સ્ત્યાનાવબદ્ધ-ઘન-શોણિત-શોણ-પાણિર્
ઉત્તંસયિષ્યતિ કચાંસ્ તવ દેવિ ભીમઃ ॥(વેણિ 1.21)
તત્-પ્રકાશન-પરશ્ ચાર્થો ઽનપેક્ષિત-દીર્ઘ-સમાસ-રચનઃ પ્રસન્ન-વાચકાભિધેયઃ । યથા-
યો યઃ શસ્ત્રં બિભર્તિ સ્વ-ભુજ-ગુરુ-મદઃ પાણ્ડવીનાં ચમૂનાં
યો યઃ પાઞ્ચાલ-ગોત્રે શિશુર્ અધિક-વયા ગર્ભ-શય્યાં ગતો વા ।
યો યસ્ તત્-કર્મ-સાક્ષી ચરતિ મયિ રણે યશ્ ચ યશ્ ચ પ્રતીપઃ
ક્રોધાન્ધસ્ તસ્ય તસ્ય સ્વયમ્ અપિ જગતામ્ અન્તકસ્યાન્તકો ઽહમ્ ॥(વેણિ 3.32)
ઇત્ય્ આદૌ દ્વયોર્ ઓજસ્ત્વમ્

ધ્વ્_2.10:
સમર્પકત્વં કાવ્યસ્ય યત્ તુ સર્વ-રસાન્ પ્રતિ ।
સ પ્રસાદો ગુણો જ્ઞેયઃ સર્વ-સાધારણ-ક્રિયઃ

પ્રસાદસ્ તુ સ્વચ્છતા શબ્દાર્થયોઃ । સ ચ સર્વ-રસ-સાધારણો ગુણઃ સર્વ-રચના-સાધારણશ્ ચ વ્યઙ્ગ્યાર્થાપેક્ષયૈવ મુખ્યતયા વ્યવસ્થિતો મન્તવ્યઃ

ધ્વ્_2.11:
શ્રુતિ-દુષ્ટાદયો દોષા અનિત્યા યે ચ દર્શિતાઃ ।
ધ્વન્ય્-આત્મન્ય્ એવ શૃઙ્ગારે તે હેયા ઇત્ય્ ઉદાહૃતાઃ

અનિત્યા દોષાશ્ ચ યે શ્રુતિ-દુષ્ટાદયઃ સૂચિતાસ્ તે ઽપિ ન વાચ્યે અર્થ-માત્રે, ન ચ વ્યઙ્ગ્યે શૃઙ્ગારે વા ધ્વનેર્ અનાત્મ-ભૂતે । કિં તર્હિ ? ધ્વન્યાત્મન્ય્ એવ શૃઙ્ગારે ઽઙ્ગિતયા વ્યઙ્ગ્યે તે હેયા ઇત્ય્ ઉદાહૃતાઃ । અન્યથા હિ તેષામ્ અનિત્ય-દોષતૈવ ન સ્યાત્ । એવમ્ અયમ્ અસંલક્ષ્ય-ક્રમ-દ્યોતો ધ્વનેર્ આત્મા પ્રદર્શિતઃ સામાન્યેન

ધ્વ્_2.12:
તસ્યાઙ્ગાનાં પ્રભેદા યે પ્રભેદાઃ સ્વગતાશ્ ચ યે ।
તેષામાનન્ત્યમન્યોન્યસમ્બન્ધપરિકલ્પને

અઙ્ગિતયા વ્યઙ્ગ્યો રસાદિર્ વિવક્ષિતાન્ય્ અપર-વાચ્યસ્ય ધ્વનેર્ એક આત્મા ય ઉક્તસ્ તસ્યાઙ્ગાનાં વાચ્ય વાચકાનુપાતિનામ્ અલઙ્કારાણાં યે પ્રભેદા નિરવધયો યે ચ સ્વગતાસ્ તસ્યાઙ્ગિનો ઽર્થસ્ય રસ-ભાવ-તદ્-આભાસ-તત્-પ્રશમ-લક્ષણા વિભાવાનુભાવ-વ્યભિચારિ-પ્રતિપાદન-સહિતા અનન્તાઃ સ્વાશ્રયાપેક્ષયા નિઃસીમાનો વિશેષાસ્ તેષામ્ અન્યોન્ય-સમ્બન્ધ-પરિકલ્પને ક્રિયમાણે કસ્યચિદ્ અન્યતમસ્યાપિ રસસ્ય પ્રકારાઃ પરિસઙ્ખ્યાતું ન શક્યન્તે કિમ્ ઉત સર્વેષામ્ ।
તથા હિ શૃઙ્ગારસ્યાઙ્ગિનસ્ તાવદ્ આદ્યૌ દ્વૌ ભેદૌ-સમ્ભોગો વિપ્રલમ્ભશ્ ચ । સમ્ભોગસ્ય ચ પરસ્પર-પ્રેમ-દર્શન-સુરત-વિહરણાદિ-લક્ષણાઃ પ્રકારાઃ ।
વિપ્રલમ્ભસ્યાપ્ય્ અભિલાષેર્ષ્યા-વિરહ-પ્રવાસ-વિપ્રલમ્ભાદયઃ । તેષાં ચ પ્રત્યેકં વિભાવાનુભાવ-વ્યભિચારિ-ભેદઃ । તેષાં ચ દેશ-કાલાદ્ય્-આશ્રયાવસ્થા-ભેદ ઇતિ સ્વગત-ભેદાપેક્ષયૈકસ્ય તસ્યાપરિમેયત્વં, કિં પુનર્ અઙ્ગ-પ્રભેદ-કલ્પનાયામ્ । તે હ્ય્ અઙ્ગ-પ્રભેદાઃ પ્રત્યેકમ્ અઙ્ગિ-પ્રભેદ-સમ્બન્ધ-પરિકલ્પને ક્રિયમાણે સત્યાનન્ત્યમ્ એવોપયાન્તિ

ધ્વ્_2.13:
દિઙ્-માત્રં તૂચ્યતે યેન વ્યુત્પન્નાનાં સ-ચેતસામ્ ।
બુદ્ધિર્ આસાદિતાલોકા સર્વત્રૈવ ભવિષ્યતિ

દિઙ્-માત્ર-કથનેન હિ વ્યુત્પન્નાનાં સહૃદયાનામ્ એકત્રાપિ રસ-ભેદે સહાલઙ્કારૈર્ અઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવ-પરિજ્ઞાનાદ્ આસાદિતાલોકા બુદ્ધિઃ સર્વત્રૈવ ભવિષ્યતિ ।
તત્ર-
ધ્વ્_2.14:
શૃઙ્ગારસ્યાઙ્ગિનો યત્નાદ્ એક-રૂપાનુબન્ધવાન્ ।
સર્વેષ્વ્ એવ પ્રભેદેષુ નાનુપ્રાસઃ પ્રકાશકઃ

અઙ્ગિનો હિ શૃઙ્ગારસ્ય યે ઉક્તાઃ પ્રભેદાસ્ તેષુ સર્વેષ્વ્ એક-પ્રકારાનુબન્ધિતયા પ્રબન્ધેન પ્રવૃત્તો ઽનુપ્રાસો ન વ્યઞ્જકઃ । અઙ્ગિન ઇત્ય્ અનેનાઙ્ગ-ભૂતસ્ય શૃઙ્ગારસ્યૈક-રૂપાનુબન્ધ્ય્-અનુપ્રાસ-નિબન્ધને કામ-ચારમ્ આહ ॥2.14 ॥
ધ્વ્_2.15:
ધ્વન્યાત્મ-ભૂતે શૃઙ્ગારે યમકાદિ-નિબન્ધનમ્ ।
શક્તાવ્ અપિ પ્રમાદિત્વં વિપ્રલમ્ભે વિશેષતઃ

ધ્વનેર્ આત્મ-ભૂતઃ શૃઙ્ગારસ્ તાત્પર્યેણ વાચ્ય-વાચકાભ્યાં પ્રકાશ્યમાનસ્ તસ્મિન્ યમકાદીનાં યમક-પ્રકારાણાં નિબન્ધનં દુષ્કર-શબ્દ-ભઙ્ગ-શ્લેષાદીનાં શક્તાવ્ અપિ પ્રમાદિત્વં । "પ્રમાદિત્વમ્" ઇત્ય્ અનેનૈતદ્ દર્શ્યતે-કાક-તાલીયેન કદાચિત્ કસ્યચિદ્ એકસ્ય યમકાદેર્ નિષ્પત્તાવ્ અપિ ભૂમ્નાલઙ્કારાન્તરવદ્ રસાઙ્ગત્વેન નિબન્ધો ન કર્તવ્ય ઇતિ । "વિપ્રલમ્ભે વિશેષત" ઇત્ય્ અનેન વિપ્રલમ્ભે સૌકુમાર્યાતિશયઃ ખ્યાપ્યતે । તસ્મિન્ દ્યોત્યે યમકાદેર્ અઙ્ગસ્ય નિબન્ધો નિયમાન્ ન કર્તવ્ય ઇતિ

અત્ર યુક્તિર્ અભિધીયતે-
ધ્વ્_2.16:
રસાક્ષિપ્તતયા યસ્ય બન્ધઃ શક્ય-ક્રિયો ભવેત્ ।
અપૃથગ્-યત્ન-નિર્વત્યઃ સો ઽલઙ્કારો ધ્વનૌ મતઃ

નિષ્પત્તાવ્ આશ્ચર્ય-ભૂતો ઽપિ યસ્યાલઙ્કારસ્ય રસાક્ષિપ્તતયૈવ બન્ધઃ શક્ય-ક્રિયો ભવેત્ સો ઽસ્મિન્ન્ અલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યે ધ્વનાવ્ અલઙ્કારો મતઃ । તસ્યૈવ રસાઙ્ગત્વં મુખ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યથા-
કપોલે પત્ત્રાલી કરતલ-નિરોધેન મૃદિતા
નિપીતો નિઃશ્વાસૈર્ અયમ્ અમૃત-હૃદ્યો ઽધર-રસઃ ।
મુહુઃ કણ્ઠે લગ્નસ્ તરલયતિ બાષ્પ-સ્તન-તટીં
પ્રિયો મન્યુર્ જાતસ્ તવ નિરનુરોધે ન તુ વયમ્ ॥[*11]
[*11] અમરુ 67; સ્ર્ક્ 664, સ્ક્મ્ 720, સ્ક્વ્ 489, સ્વ્ 1627
રસાઙ્ગત્વે ચ તસ્ય લક્ષણમ્ અપૃથગ્-યત્ન-નિર્વર્ત્યત્વમ્ ઇતિ યો રસં બન્ધુ-મધ્ય-વસિતસ્ય કવેર્ અલઙ્કારસ્ તાં વાસનામ્ અત્યૂહ્ય યત્નાન્તરમ્ આસ્થિતસ્ય નિષ્પદ્યતે સ ન રસાઙ્ગમ્ ઇતિ । યમકે ચ પ્રબન્ધેન બુદ્ધિ-પૂર્વકં ક્રિયમાણે નિયમેનૈવ યત્નાન્તર-પરિગ્રહ આપતતિ શબ્દ-વિશેષાન્વેષણ-રૂપઃ । અલઙ્કારાન્તરેષ્વ્ અપિ તત્-તુલ્યમ્ ઇતિ ચેત્-નૈવમ્; અલઙ્કારાન્તરાણિ હિ નિરૂપ્યમાણ-દુર્ઘટનાન્ય્ અપિ રસ-સમાહિત-ચેતસઃ પ્રતિભાનવતઃ કવેર્ અહમ્-પૂર્વિકયા પરાપતન્તિ । યથા કાદમ્બર્યાં કાદમ્બરી-દર્શનાવસરે । યથા ચ માયા-રામ-શિરો-દર્શનેન વિહ્વલાયાં સીત-દેવ્યાં સેતૌ । યુક્તં ચૈતત્, યતો રસા વાચ્ય-વિશેષૈર્ એવાક્ષેપ્તવ્યાઃ ।
અસ્યૈવાર્થસ્ય સઙ્ગ્રહ-શ્લોકાઃ-
રસવન્તિ હિ વસ્તૂનિ સાલઙ્કારાણિ કાનિચિત્ ।
એકેનૈવ પ્રયત્નેન નિર્વર્ત્યન્તે મહા-કવેઃ ॥
યમકાદિ-નિબન્ધે તુ પૃથગ્-યત્નો ઽસ્ય જાયતે ।
શક્તસ્યાપિ રસે ઽઙ્ગત્વં તસ્માદ્ એષાં ન વિદ્યતે ॥
રસાભાસાઙ્ગ-ભાવસ્ તુ યમકાદેર્ ન વાર્યતે ।
ધ્વન્ય્-આત્મ-ભૂતે શૃઙ્ગારે ત્વ્ અઙ્ગતા નોપપદ્યતે

ઇદાનીં ધ્વન્ય્-આત્મ-ભૂતસ્ય શૃઙ્ગારસ્ય વ્યઞ્જકો ઽલઙ્કાર-વર્ગ આખ્યાયતે-
ધ્વ્_2.17:
ધ્વન્ય્-આત્મ-ભૂતે શૃઙ્ગારે સમીક્ષ્ય વિનિવેશિતઃ ।
રૂપકાદિર્ અલઙ્કાર-વર્ગ એતિ યથાર્થતામ્

અલઙ્કારો હિ બાહ્યાલઙ્કારસામ્યાદઙ્ગિનશ્ચારુત્વ-હેતુરુચ્યતે ।
વાચ્યાલઙ્કારવર્ગશ્ ચ રૂપકાદિર્યાવાનુક્તો વક્ષ્યતે ચ કૈશ્ચિત્, અલઙ્કારાણામનન્તત્વાત્ ॥।
સ સર્વો ઽપિ યદિ સમીક્ષ્ય વિનિવેશ્યતે તદ-લક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેર્ અઙ્ગિનઃ સર્વસ્યૈવ ચારુત્વહેતુર્નિષ્પદ્યતે

એષા ચાસ્ય વિનિવેશને સમીક્ષા-
ધ્વ્_2.18-19:
વિવક્ષા તત્પરત્વેન નાઙ્ગિત્વેન કદાચન ।
કાલે ચ ગ્રહણ-ત્યાગૌ નાતિનિર્વહણૈષિતા

નિર્વ્યૂઢાવ્ અપિ ચાઙ્ગત્વે યત્નેન પ્રત્યવેક્ષણમ્ ।
રૂપકાદિર્ અલઙ્કાર-વર્ગસ્યાઙ્ગત્વ-સાધનમ્

રસ-બન્ધેષ્વ્ અત્યાદૃત-મનાઃ કવિર્ યમ્ અલઙ્કારં તદ્ અઙ્ગતયા વિવક્ષતિ । યથા [શકુ. 1.20]-
ચલાપાઙ્ગાં દૃષ્ટિં સ્પૃશસિ નવ-ગોપ-સુદૃશાં
રહસ્યાખ્યાયીવ મૃશસિ મૃદુ કર્ણાન્તિક-ચરઃ ।
કરં વ્યાધુન્વત્યાઃ પિબસિ રતિ-સર્વસ્વમ્ અધરં
વયં તત્ત્વાન્વેષાન્ મધુકર હતાસ્ ત્વં ખલુ કૃતી ॥[*12]
[*12] સ્ર્ક્ 515
અત્ર હિ ભ્રમર-સ્વભાવોક્તિર્ અલઙ્કારો રસાનુગુણઃ । "નાઙ્ગિત્વેન" ઇતિ ન પ્રાધાન્યેન ।
કદાચિદ્ રસાદિ-તાત્પર્યેણ વિવક્ષિતો ઽપિ હ્ય્ અલઙ્કારઃ કશ્ચિદ્ અઙ્ગિત્વેન વિવક્ષિતો દૃશ્યતે । યથા-
ચક્રાભિઘાત-પ્રસભાજ્ઞયૈવ ચકાર યો રાહુ-વધૂ-જનસ્ય ।
આલિઙ્ગનોદ્દામ-વિલાસ-વન્ધ્યં રતોત્સવં ચુમ્બન-માત્ર-શેષમ્ ॥
અત્ર હિ પર્યાયોક્તસ્યાઙ્ગિત્વેન વિવક્ષા રસાદિ-તાત્પર્યે સત્ય્ અપીતિ । અઙ્ગત્વેન વિવક્ષિતમ્ અપિ યમ્ અવસરે ગૃહ્ણાતિ નાનવસરે ।
અવસરે ગૃહીતિર્, યથા (રત્નાવલ્યાં 2.4)-
ઉદ્દામોત્કલિકાં વિપાણ્ડુર-રુચં પ્રારબ્ધ-જૃમ્ભાં ક્ષણાદ્ આયાસં શ્વસનોદ્ગમૈર્ અવિરતૈર્ આતન્વતીમ્ આત્મનઃ ।
અદ્યોદ્યાનલતામ્ ઇમાં સમદનાં નારીમ્ ઇવાન્યાં ધ્રુવં પશ્યન્ કોપ-વિપાટલ-દ્યુતિ મુખં દેવ્યાઃ કરિષ્યામ્ય્ અહમ્ ॥[*13]
[*13] રસાર્ણવ-સુધાકર 2.26.
ઇત્ય્ અત્ર ઉપમા શ્લેષસ્ય । ગૃહીતમ્ અપિ ચ યમ્ અવસરે ત્યજતિ તદ્-રસાનુગુણ-તયાલઙ્કારાન્તરાપેક્ષયા । યથા-
રક્તસ્ ત્વં નવ-પલ્લવૈર્ અહમ્ અપિ શ્લાઘ્યૈઃ પ્રિયાયા ગુણૈસ્
ત્વામ્ આયાન્તિ શિલીમુખાઃ સ્મર-ધનુર્-મુક્તાસ્ તથા મામ્ અપિ ।
કાન્તાપાદ-તલાહતિસ્ તવ મુદે તદ્વન્ મમાપ્ય્ આવયોઃ
સર્વં તુલ્યમ્ અશોક કેવલમ્ અહં ધાત્રા સ-શોકઃ કૃતઃ ॥[*14]
[*14] સ્ર્ક્ 770.
અત્ર હિ પ્રબન્ધ-પ્રવૃત્તો ઽપિ શ્લેષો વ્યતિરેક-વિવક્ષયા ત્યજ્યમાનો રસ-વિશેષમ્ પુષ્ણાતિ ।
નાત્રાલઙ્કાર-દ્વય-સન્નિપાતઃ, કિં તર્હિ ? અલઙ્કારાન્તરમ્ એવ શ્લેષ-વ્યતિરેક-લક્ષણં નરસિંહવદ્ ઇતિ ચેત્-ન, તસ્ય પ્રકારાન્તરેણ વ્યવસ્થાપનાત્ । યત્ર હિ શ્લેષ-વિષય એવ શબ્દે પ્રકારાન્તરેણ વ્યતિરેક-પ્રતીતિર્ જાયતે સ તસ્ય વિષયઃ । યથા-"સ હરિર્ નામ્ના દેવઃ સ-હરિર્ વર-તુરગ-નિવહેન" ઇત્ય્ આદૌ ।
અત્ર હ્ય્ અન્ય એવ શબ્દઃ શ્લેષસ્ય વિષયો ઽન્યશ્ ચ વ્યતિરેકસ્ય । યદિ ચૈવં-વિધે વિષયે ઽલઙ્કારાન્તરત્વ-કલ્પના ક્રિયતે તત્-સંસૃષ્ટેર્ વિષયાપહાર એવ સ્યાત્ । શ્લેષ-મુખેનૈવાત્ર વ્યતિરેકસ્યાત્મ-લાભ ઇતિ નાયં સંસૃષ્ટેર્ વિષય ઇતિ ચેત્-ન ; વ્યતિરેકસ્ય પ્રકારાન્તરેણાપિ દર્શનાત્ । યથા-
નો કલ્પાપાય-વાયોર્ અદય-રય-દલત્-ક્ષ્માધરસ્યાપિ શમ્યા
ગાઢોદ્ગીર્ણોજ્જ્વલ-શ્રીર્ અહનિ ન રહિતા નો તમઃ-કજ્જલેન ।
પ્રાપ્તોત્પત્તિઃ પતઙ્ગાન્ ન પુનર્ ઉપગતા મોષ-મુષ્ણ-ત્વિષો વો
વર્તિઃ સૈવાન્ય-રૂપા સુખયતુ નિખિલ-દ્વીપ-દીપસ્ય દીપ્તિઃ ॥
અત્ર હિ સામ્ય-પ્રપઞ્ચ-પ્રતિપાદનં વિનૈવ વ્યતિરેકો દર્શિતઃ । નાત્ર શ્લેષ-માત્રાચ્ ચારુત્વ-પ્રતીતિર્ અસ્તીતિ શ્લેષસ્ય વ્યતિરેકાઙ્ગત્વેનૈવ વિવક્ષિતત્વાત્ ન સ્વતો ઽલઙ્કારતેત્ય્ અપિ ન વાચ્યમ્ ।
યત એવં-વિધે વિષયે સામ્ય-માત્રાદ્ અપિ સુપ્રતિપાદિતાચ્ ચારુત્વં દૃશ્યત એવ । યથા-
આક્રન્દાઃ સ્તનિતૈર્ વિલોચન-જલાન્ય-શ્રાન્ત-ધારામ્બુધિસ્
તદ્-વિચ્છેદ-ભુવશ્ ચ શોક-શિખિનસ્ તુલ્યાસ્ તડિદ્-વિભ્રમૈઃ ।
અન્તર્ મે દયિતા-મુખં તવ શશી વૃત્તિઃ સમૈવાવયોસ્
તત્ કિં મામ્ અનિશં સખે જલ-ધર ત્વં દગ્ધુમ્ એવોદ્યતઃ ॥[*15] ઇત્ય્ આદૌ ।
[*15] સ્ર્ક્ 240, સ્ક્મ્ 993, યશોધર્મણઃ, સ્મ્વ્ 43.33.
રસ-નિર્વહણૈક-તાન-હૃદયો યં ચ નાત્યન્તં નિર્વોઢુમ્ ઇચ્છતિ । યથા-
કોપાત્ કોમલ-લોલ-બાહુ-લતિકા-પાશેન બદ્ધા દૃઢં
નીત્વા વાસ-નિકેતનં દયિતયા સાયં સખીનાં પુરઃ ।
ભૂયો નૈવમ્ ઇતિ સ્ખલત્-કલ-ગિરા સંસૂચ્ય દુશ્ચેષ્ટિતં
ધન્યો હન્યત એવ નિહ્નુતિ-પરઃ પ્રેયાન્ રુદત્યા હસન્ ॥
અત્ર હિ રૂપકમ્ આક્ષિપ્તમ્ અનિર્વ્યૂઢં ચ પરં રસ-પુષ્ટયે । નિર્વોઢુમ્ ઇષ્ટમ્ અપિ યં યત્નાદ્ અઙ્ગત્વેન પ્રત્યવેક્ષતે યથા-
શ્યામાસ્વઙ્ગં ચકિત-હરિણી-પ્રેક્ષણે દૃષ્ટિ-પાતં
ગણ્ડ-ચ્છાયાં શશિનિ શિખિનાં બર્હ-ભારેષુ કેશાન્ ।
ઉત્પશ્યામિ પ્રતનુષુ નદી-વીચિષુ ભ્રૂ-વિલાસાન્
હન્તૈક-સ્થં ક્વચિદ્ અપિ ન તે ભીરુ સાદૃશ્યમ્ અસ્તિ ॥ઇત્ય્ આદૌ ।
સ એવમ્ ઉપનિબધ્યમાનો ઽલઙ્કારો રસાભિવ્યક્તિ-હેતુઃ કવેર્ ભવતિ । ઉક્ત-પ્રકારાતિક્રમે તુ નિયમેનૈવ રસ-ભઙ્ગ-હેતુઃ સંપદ્યતે । લક્ષ્યં ચ તથાવિધં મહા-કવિ-પ્રબન્ધેષ્વ્ અપિ દૃશ્યતે બહુશઃ । તત્ તુ સૂક્તિ-સહસ્ર-દ્યોતિતાત્મનાં મહાત્મનાં દોષોદ્ઘોષણમ્ આત્મન એવ દૂષણં ભવતીતિ ન વિભજ્ય દર્શિતમ્ । કિં તુ રૂપકાદેર્ અલઙ્કાર-વર્ગસ્ય યેયં વ્યઞ્જકત્વે રસાદિ-વિષયે લક્ષણ-દિગ્-દર્શિતા તામ્ અનુસરન્ સ્વયં ચાન્યલ્ લક્ષણમ્ ઉત્પ્રેક્ષમાણો યદ્ય્ અલક્ષ્ય-ક્રમ-પ્રતિભમ્ અનન્તરોક્તમ્ એનં ધ્વનેર્ આત્માનમ્ ઉપનિબધ્નાતિ સુકવિઃ સમાહિત-ચેતાસ્ તદા તસ્યાત્મ-લાભો ભવતિ મહીયાન્ ઇતિ ॥ ધ્વ_2.18-19 ॥
ધ્વ્_2.20:
ક્રમેણ પ્રતિભાત્ય્ આત્મા યો ઽસ્યાનુસ્વાન-સન્નિભઃ ।
શબ્દાર્થ-શક્તિ-મૂલત્વાત્ સો ઽપિ દ્વેધા વ્યવસ્થિતઃ

અસ્ય વિવક્ષિતાન્ય્ અપર-વાચ્યસ્ય ધ્વનેઃ સંલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યત્વાદ્ અનુરણન-પ્રખ્યો ય આત્મા સો ઽપિ શબ્દ-શક્તિ-મૂલો ઽર્થ-શક્તિ-મૂલશ્ ચેતિ દ્વિ-પ્રકારઃ

નનુ શબ્દ-શક્ત્યા યત્રાર્થાન્તરં પ્રકાશતે સ યદિ ધ્વનેઃ પ્રકાર ઉચ્યતે તદ્ ઇદાનીં શ્લેષસ્ય વિષય એવાપહૃતઃ સ્યાત્, નાપહૃત ઇત્ય્ આહ-
ધ્વ્_2.21:
આક્ષિપ્ત એવાલઙ્કારઃ શબ્દ-શક્ત્યા પ્રકાશતે ।
યસ્મિન્ન્ અનુક્તઃ શબ્દેન શબ્દ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવો હિ સઃ

યસ્માદ્ અલઙ્કારો ન વસ્તુ-માત્રં યસ્મિન્ કાવ્યે શબ્દ-શક્ત્યા પ્રકાશતે સ શબ્દ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવો ધ્વનિર્ ઇત્ય્ અસ્માકં વિવક્ષિતમ્ । વસ્તુ-દ્વયે ચ શબ્દ-શક્ત્યા પ્રકાશમાને શ્લેષઃ । યથા-
યેન ધ્વસ્ત-મનોભવેન બલિજિત્-કાયઃ પુરાસ્ત્રી-કૃતો
યશ્ ચોદ્વૃત્ત-ભુજઙ્ગ-હાર-વલયો ગઙ્ગાં ચ યો ઽધારયત્ ।
યસ્યાહુઃ શશિમચ્ છિરો હર ઇતિ સ્તુત્યં ચ નામામરાઃ
પાયાત્ સ સ્વયમ્ અન્ધક-ક્ષય-કરસ્ ત્વાં સર્વદો માધવઃ ॥
નન્વ્ અલઙ્કારાન્તર-પ્રતિભાયામ્ અપિ શ્લેષ-વ્યપદેશો ભવતીતિ દર્શિતં ભટ્ટોદ્ભટેન, તત્ પુનર્ અપિ શબ્દ-શક્તિ-મૂલો ધ્વનિર્ નિરવકાશ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યેદમ્ ઉક્તમ્ "આક્ષિપ્ત" ઇતિ । તદ્ અયમ્ અર્થઃ-યત્ર શબ્દ-શક્ત્યા સાક્ષાદ્ અલઙ્કારાન્તરં વાચ્યં સત્ પ્રતિભાસતે સ સર્વઃ શ્લેષ-વિષયઃ । યત્ર તુ શબ્દ-શક્ત્યા સામર્થ્યાક્ષિપ્તં વાચ્ય-વ્યતિરિક્તં વ્યઙ્ગ્યમ્ એવાલઙ્કારાન્તરં પ્રકાશતે સ ધ્વનેર્ વિષયઃ । શબ્દ-શક્ત્યા સાક્ષાદ્-અલઙ્કારાન્તર-પ્રતિભા યથા-
તસ્યા વિનાપિ હારેણ નિસર્ગાદ્ એવ હારિણૌ ।
જનયામાસતુઃ કસ્ય વિસ્મયં ન પયોધરૌ ॥
અત્ર શૃઙ્ગાર-વ્યભિચારી વિસ્મયાખ્યો ભાવઃ સાક્ષાદ્-વિરોધાલઙ્કારશ્ ચ પ્રતિભાસત ઇતિ વિરોધ-ચ્છાયાનુગ્રાહિણઃ શ્લેષસ્યાયં વિષયઃ । ન ત્વ્ અનુસ્વાનોપમ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેઃ । અલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય તુ ધ્વનેર્ વાચ્યેન શ્લેષેણ વિરોધેર્ ન વા વ્યઞ્જિતસ્ય વિષય એવ ।
તસ્યા વિનાપિ હારેણ નિસર્ગાદ્ એવ હારિણૌ ।
જનયામાસતુઃ કસ્ય વિસ્મયં ન પયોધરૌ ॥
અત્ર શૃઙ્ગાર-વ્યભિચારી વિસ્મયાખ્યો ભાવઃ સાક્ષાદ્-વિરોધાલઙ્કારશ્ ચ પ્રતિભાસત ઇતિ વિરોધ-ચ્છાયાનુગ્રાહિણઃ શ્લેષસ્યાયં વિષયઃ । ન ત્વ્ અનુસ્વાનોપમ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેઃ । અલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય તુ ધ્વનેર્ વાચ્યેન શ્લેષેણ વિરોધેર્ ન વા વ્યઞ્જિતસ્ય વિષય એવ ।
યથા મમૈવ-
શ્લાઘ્યાશેષ-તનું સુદર્શન-કરઃ સર્વાઙ્ગ-લીલાજિત-
ત્રૈલોક્યાં ચરણારવિન્દ-લલિતેનાક્રાન્ત-લોકો હરિઃ ।
બિભ્રાણાં મુખમ્ ઇન્દુ-સુન્દર-રુચં ચન્દ્રાત્મ-ચક્ષુર્ દધત્
સ્થાને યાં સ્વતનોર્ અપશ્યદ્ અધિકાં સા રુક્મિણી વો ઽવતાત્ ॥
અત્ર વાચ્યતયૈવ વ્યતિરેક-ચ્છાયાનુગ્રાહી શ્લેષઃ પ્રતીયતે । યથા ચ-
ભ્રમિમ્ અરતિમ્ અલસ-હૃદયતાં
પ્રલયં મૂર્ચ્છાં તમઃ શરીર-સાર્દમ્ ।
મરણં ચ જલદ-ભુજ-ગજં
પ્રસહ્ય કુરુતે વિષં વિયોગિનીનામ્ ॥
યથા વા-
ચમહિઅ-માણસ-કઞ્ચણ-પઙ્ક-અણિ મ્મહિઅ-પરિમલા જસ્સ ।
અખણ્ડિઅ-દાણ-પસારા બાહુ-પ્પલિહા ચ્ચિઅ ગ{ઇ}ન્દા ॥
[ખણ્ડિત-માનસ-કાઞ્ચન-પઙ્કજનિર્ મથિત-પરિમલા યસ્ય ।
અખણ્ડિત-દાન-પ્રસરા બાહુ-પરિઘા ઇવ ગજેન્દ્રાઃ ॥]
અત્ર રૂપક-ચ્છાયાનુગ્રાહી શ્લેષો વાચ્યતયૈવાવભાસતે । સ ચાક્ષિપ્તો ઽલઙ્કારો યત્ર પુનઃ શબ્દાન્તરેણાભિહિત-સ્વરૂપસ્ તત્ર ન શબ્દ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્ય-ધ્વનિ-વ્યવહારઃ । તત્ર વક્રોક્ત્ય્-આદિ-વાચ્યાલઙ્કાર-વ્યવહાર એવ । યથા-
દૃષ્ટ્યા કેશવ ગોપ-રાગ-હૃતયા કિંચિન્ ન દૃષ્ટં મયા
તેનૈવ સ્ખલિતાસ્મિ નાથ પતિતાં કિં નામ નાલમ્બસે ।
એકસ્ ત્વં વિષમેષુ ખિન્ન-મનસાં સર્વાબલાનાં ગતિર્
ગોપ્યૈવં ગદિતઃ સ-લેશમ્ અવતાદ્ ગોષ્ઠે હરિર્ વશ્ ચિરમ્ ॥
એવં-જાતીયકઃ સર્વ એવ ભવતુ કામં વાચ્ય-શ્લેષસ્ય વિષયઃ । યત્ર તુ સામર્થ્યાક્ષિપ્તં સદ્-અલઙ્કારાન્તરં શબ્દ-શક્ત્યા પ્રકાશતે સ સર્વ એવ ધ્વનેર્ વિષયઃ । યથા-"અત્રાન્તરે કુસુમ-સમય-યુગમ્ ઉપસંહરન્ન્ અજૃમ્ભત ગ્રીષ્માભિધાનઃ ફુલ્લ-મલ્લિકા-ધવલાટ્ટ-હાસો મહા-કાલઃ" ।
યથા ચ-
ઉન્નતઃ પ્રોલ્લસદ્-ધારઃ કાલાગરુમલીમસઃ ।
પયોધરભરસ્તન્વ્યાઃ કં ન ચક્રે ઽભિલાષિણમ્ ॥
યથા વા-
દત્તાનન્દાઃ પ્રજાનાં સમુચિત-સમયાકૃષ્ટ-સૃષ્ટૈઃ પયોભિઃ
પૂર્વાહ્ણે વિપ્રકીર્ણા દિશિ દિશિ વિરમત્ય્ અહ્નિ સંહાર-ભાજઃ ।
દીપ્તાંશોર્ દીર્ઘ-દુઃખ-પ્રભવ-ભવ-ભયોદન્વદ્-ઉત્તાર-નાવો
ગાવો વઃ પાવનાનાં પરમ-પરિમિતાં પ્રીતિમ્ ઉત્પાદયન્તુ ॥
એષૂદાહરણેષુ શબ્દ-શક્ત્યા પ્રકાશમાને સત્ય-પ્રાકરણિકે ઽર્થાન્તરે વાક્યસ્યાસમ્બદ્ધાર્થાભિધાયિત્વં મા પ્રસાઙ્ક્ષીદ્ ઇત્ય્ અપ્રાકરણિક-પ્રાકરણિકાર્થયોર્ ઉપમાનોપમેય-ભાવઃ કલ્પયિતવ્યઃ સામર્થ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થાક્ષિપ્તો ઽયં શ્લેષો ન શબ્દોપારૂઢ ઇતિ વિભિન્ન એવ શ્લેષાદ્ અનુસ્વાનોપમ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેર્ વિષયઃ । અન્યે ઽપિ ચાલઙ્કારાઃ શબ્દ-શક્તિ-મૂલાનુસ્વાન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યે ધ્વનૌ સમ્ભવન્ત્ય્ એવ । તથા હિ વિરોધો ઽપિ શબ્દ-શક્તિ-મૂલાનુસ્વાન-રૂપો દૃશ્યતે ।
યથા સ્થાણ્વીશ્વરાખ્ય-જનપદ-વર્ણને ભટ્ટ-બાણસ્ય-
યત્ર ચ માતઙ્ગ-ગામિન્યઃ શીલવત્યશ્ ચ ગૌર્યો વિભવ-રતાશ્ ચ શ્યામાઃ પદ્મ-રાગિણ્યશ્ ચ ધવલ-દ્વિજ-શુચિ-વદના મદિરામોદિશ્વસનાશ્ ચ પ્રમદાઃ ।
અત્ર હિ વાચ્યો વિરોધસ્ તચ્-છાયાનુગ્રાહી વા શ્લેષો ઽયમ્ ઇતિ ન શક્યં વક્તુમ્ । સાક્ષાચ્-છબ્દેન વિરોધાલઙ્કારસ્યાપ્રકાશિતત્વાત્ । યત્ર હિ સાક્ષાચ્-છબ્દાવેદિતો વિરોધાલઙ્કારસ્ તત્ર હિ શ્લિષ્ટોક્તૌ વાચ્યાલઙ્કારસ્ય વિરોધસ્ય શ્લેષસ્ય વા વિષયત્વમ્ । યથા તત્રૈવ-
"સમવાય ઇવ વિરોધિનાં પદાર્થાનામ્ । તથા હિ-સન્નિહિત-બાલાન્ધકારાપિ ભાસ્વન્-મૂર્તિઃ" ઇત્ય્ આદૌ ।
યથા વા મમૈવ-
સર્વૈક-શરણમ્ અક્ષયમ્ અધીશમ્ ઈશં ધિયાં હરિં કૃષ્ણમ્ ।
ચતુરાત્માનં નિષ્ક્રિયમ્ અરિ-મથનં નમત ચક્ર-ધરમ્ ॥
અત્ર હિ શબ્દ-શક્તિ-મૂલાનુસ્વાન-રૂપો વિરોધઃ સ્ફુટમ્ એવ પ્રતીયતે । એવં-વિધો વ્યતિરેકો ઽપિ દૃશ્યતે । યથા મમૈવ-
ખં યે ઽત્યુજ્જ્વલયન્તિ લૂન-તમસો યે વા નખોદ્ભાસિનો
યે પુષ્ણન્તિ સરોરુહ-શ્રિયમ્ અપિ ક્ષિપ્તાબ્જ-ભાસશ્ ચ યે ।
યે મૂર્ધસ્વ્ અવભાસિનઃ ક્ષિતિ-ભૃતાં યે ચામરાણાં શિરાં-
સ્યાક્રામન્ત્ય્ ઉભયે ઽપિ તે દિન-પતેઃ પાદાઃ શ્રિયે સન્તુ વઃ ॥
એવમ્ અન્યે ઽપિ શબ્દ-શક્તિ-મૂલાનુસ્વાન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્ય-ધ્વનિ-પ્રકારાઃ સન્તિ તે સહૃદયૈઃ સ્વયમ્ અનુસર્તવ્યાઃ । ઇહ તુ ગ્રન્થ-વિસ્તર-ભયાન્ ન તત્-પ્રપઞ્ચઃ કૃતઃ ।
ધ્વ્_2.22:
અર્થ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવસ્ ત્વ્ અન્યો યત્રાર્થઃ સ પ્રકાશતે ।
યસ્ તાત્પર્યેણ વસ્ત્વ્ અન્યદ્ વ્યનક્ત્ય્ ઉક્તિં વિના સ્વતઃ

યત્રાર્થઃ સ્વ-સામર્થ્યાદ્ અર્થાન્તરમ્ અભિવ્યનક્તિ શબ્દ-વ્યાપારં વિનૈવ સો ઽર્થ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવો નામાનુસ્વાનોપમ-વ્યઙ્ગ્યો ધ્વનિઃ ।
યથા [કુ.સં. 6.84]-
એવં વાદિનિ દેવર્ષૌ પાર્શ્વે પિતુર્ અધોમુખી ।
લીલા-કમલ-પત્રાણિ ગણયામાસ પાર્વતી ॥
અત્ર હિ લીલા-કમલ-પત્ર-ગણનમ્ ઉપસર્જનીકૃત-સ્વરૂપં શબ્દ-વ્યાપારં વિનૈવાર્થાન્તરં વ્યભિચારિ-ભાવ-લક્ષણં પ્રકાશયતિ । ન ચાયમ્ અલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યસ્યૈવ ધ્વનેર્ વિષયઃ । યતો યત્ર સાક્ષચ્-છબ્દ-નિવેદિતેભ્યો વિભાવાનુભાવ-વ્યભિચારિભ્યો રસાદીનાં પ્રતીતિઃ, સ તસ્ય કેવલસ્ય માર્ગઃ । યથા કુમાર-સમ્ભવે મધુ-પ્રસઙ્ગે વસન્ત-પુષ્પાભરણં વહન્ત્યા દેવ્યા આગમનાદિ-વર્ણનં મનોભવ-શર-સન્ધાન-પર્યન્તં શમ્ભોશ્ ચ પરિવૃત્ત-ધૈર્યસ્ય ચેષ્ટા-વિશેષ-વર્ણનાદિ સાક્ષચ્-છબ્દ-નિવેદિતમ્ । તસ્માદ્ અયમ્ અન્યો ધ્વનેઃ પ્રકારઃ ।
યત્ર ચ શબ્દ-વ્યાપાર-સહાયો ઽર્થો ઽર્થાન્તરસ્ય વ્યઞ્જકત્વેનોપાદીયતે સ નાસ્ય ધ્વનેર્ વિષયઃ । યથા-
સઙ્કેત-કાલ-મનસં વિટં જ્ઞાત્વા વિદગ્ધયા ।
હસન્-નેત્રાર્પિતાકૂતં લીલા-પદ્મં નિમીલિતમ્ ॥
અત્ર લીલા-કમલ-નિમીલનસ્ય વ્યઞ્જકત્વમ્ ઉક્ત્યૈવ નિવેદિતમ્

તથા ચ-
ધ્વ્_2.23:
શબ્દાર્થ-શક્ત્યા ક્ષિપ્તો ઽપિ વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થઃ કવિના પુનઃ ।
યત્રાવિષ્ક્રિયતે સ્વોક્ત્યા સાન્યૈવાલઙ્કૃતિર્ ધ્વનેઃ

શબ્દ-શક્ત્યાર્થ-શક્ત્યા શબ્દાર્થ-શક્ત્યા વાક્ષિપ્તો ઽપિ વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થઃ કવિના પુનર્યત્ર સ્વોક્ત્યા પ્રકાશી-ક્રિયતે સો ઽસ્માદ્ અનુસ્વાનોપમ-વ્યઙ્ગ્યાદ્ ધ્વનેર્ અન્ય એવાલઙ્કારઃ ।
અલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય વા ધ્વનેઃ સતિ સમ્ભવે સ તાદૃગ્ અન્યો ઽલઙ્કારઃ ।
તત્ર શબ્દ-શક્ત્યા યથા-
વત્સે મા ગા વિષાદં શ્વસનમ્ ઉરુજવં સન્ત્યજોર્ધ્વ-પ્રવૃત્તં
કમ્પઃ કો વા ગુરુસ્ તે ભવતુ બલભિદા જૃમ્ભિતેનાત્ર યાહિ ।
પ્રત્યાખ્યાનં સુરાણામ્ ઇતિ ભય-શમન-ચ્છદ્મના કારયિત્વા
યસ્મૈ લક્ષ્મી-મદાદ્ વઃ સ દહતુ દુરિતં મન્થ-મૂઢાં પયોધિઃ ॥
અર્થ-શક્ત્યા યથા-
અમ્બા શેતે ઽત્ર વૃદ્ધા પરિણત-વયસામ્ અગ્રણીર્ અત્ર તાતો
નિઃશેષાગાર-કર્મ-શ્રમ-શિથિલ-તનુઃ કુમ્ભ-દાસી તથાત્ર ।
અસ્મિન્ પાપાહમ્ એકા કતિપય-દિવસ-પ્રોષિત-પ્રાણનાથા
પાન્થાયેત્થં તરુણ્યા કથિતમ્ અવસર-વ્યાહૃતિ-વ્યાજ-પૂર્વમ્ ॥
ઉભય-શક્ત્યા, યથા-"દૃષ્ટ્યા કેશવ-ગોપ-રાગ-હૃતયા" ઇત્ય્ આદૌ

ધ્વ્_2.24:
પ્રૌઢોક્તિ-માત્ર-નિષ્પન્ન-શરીરઃ સમ્ભવી સ્વતઃ ।
અર્થો ઽપિ દ્વિવિધો જ્ઞેયો વસ્તુનો ઽન્યસ્ય દીપકઃ

અર્થ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યે ધ્વનૌ યો વ્યઞ્જકો ઽર્થ ઉક્તસ્ તસ્યાપિ દ્વૌ પ્રકારૌ-કવેઃ કવિ-નિબદ્ધસ્ય વા વક્તુઃ પ્રૌઢોક્તિ-માત્ર-નિષ્પન્ન-શરીર એકઃ, સ્વતઃ-સમ્ભવી ચ દ્વિતીયઃ ।
કવિ-પ્રૌઢોક્તિ-માત્ર-નિષ્પન્ન-શરીરો યથા-
સજ્જેહિ સુરહિ-માસો ણ દાવ
અપ્પેઇ જુવ{ઇ}-જણ-લક્ખ-સુહે ।
અહિણવ-સહઆર-મુહે
ણવ-પત્તલે અણઙ્ગસ્સ સરે ॥
(સજ્જયતિ સુરભિ-માસો ન તાવદ્
અર્પયતિ યુવતિ-જન-લક્ષ્ય-સહાન્ ।
અભિનવ-સહકાર-મુખાન્
નવ-પત્રલાન્ અનઙ્ગસ્ય શરાન્ ॥)
કવિ-નિબદ્ધ-વક્તૃ-પ્રૌઢોક્તિ-માત્ર-નિષ્પન્ન-શરીરો યથોદાહૃતમ્ એવ-"શિખરિણિ" ઇત્ય્ આદિ । યથા વા-
સાદર-વિતીર્ણ-યૌવન-હસ્તાલમ્બં સમુન્નમદ્ભ્યામ્ ।
અભ્યુત્થાનમ્ ઇવ મન્મથસ્ય દત્તં તવ સ્તનાભ્યામ્ ॥
સ્વતઃ સમ્ભવી ય ઔચિત્યેન બહિર્ અપિ સમ્ભાવ્યમાન-સદ્-ભાવો ન કેવલં ભણિતિ-વશેનૈવાભિનિષ્પન્ન-શરીરઃ । યથોદાહૃતમ્ "એવં-વાદિનિ" ઇત્ય્ આદિ । યથા વા-
શિખિ-પિચ્છ-કર્ણ-પૂરા જાયા વ્યાધસ્ય ગર્વિણી ભ્રમતિ ।
મુક્તા-ફલ-રચિત-પ્રસાધનાનાં મધ્યે સપત્નીનામ્

ધ્વ્_2.25:
અર્થ-શક્તેર્ અલઙ્કારો યત્રાપ્ય્ અન્યઃ પ્રતીયતે ।
અનુસ્વાનોપમ-વ્યઙ્ગ્યઃ સ પ્રકારો ઽપરો ધ્વનેઃ

વાચ્યાલઙ્કાર-વ્યતિરિક્તો યત્રાન્યો ઽલઙ્કારો ઽર્થ-સામર્થ્યાત્ પ્રતીયમાનો ઽવભાસતે સો ઽર્થ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવો નામાનુસ્વાન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યો ઽન્યો ધ્વનિઃ

તસ્ય પ્રવિરલ-વિષયત્વમ્ આશઙ્ક્યેદમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_2.26:
રૂપકાદિર્ અલઙ્કાર-વર્ગો યો વાચ્યતાં શ્રિતઃ ।
સ સર્વો ગમ્યમાનત્વં બિભ્રદ્ ભૂમ્ના પ્રદર્શિતઃ

અન્યત્ર વાચ્યત્વેન પ્રસિદ્ધો યો રૂપકાદિર્ અલઙ્કારઃ સો ઽન્યત્ર પ્રતીયમાનતયા બાહુલ્યેન પ્રદર્શિતસ્ તત્રભવદ્ભિર્ ભટ્ટોદ્ભટાદિભિઃ । તથા ચ સ-સન્દેહાદિષૂપમા-રૂપકાતિશયોક્તીનાં પ્રકાશમાનત્વં પ્રદર્શિતમ્ ઇત્ય્ અલઙ્કારાન્તરસ્યાલઙ્કારાન્તરે વ્યઙ્ગ્યત્વં ન યત્ન-પ્રતિપાદ્યમ્

ઇયત્ પુનર્ ઉચ્યત એવ-
ધ્વ્_2.27:
અલઙ્કારાન્તરસ્યાપિ પ્રતીતૌ યત્ર ભાસતે ।
તત્-પરત્વં ન વાચ્યસ્ય નાસૌ માર્ગો ધ્વનેર્ મતઃ

અલઙ્કારાન્તરેષુ ત્વ્ અનુરણન-રૂપાલઙ્કાર-પ્રતીતૌ સત્યામ્ અપિ યત્ર વાચ્યસ્ય વ્યઙ્ગ્ય-પ્રતિપાદનૌન્મુખ્યેન ચારુત્વં ન પ્રકાશતે નાસૌ ધ્વનેર્ માર્ગઃ । તથા ચ દીપકાદાવ્ અલઙ્કારે ઉપમાયા ગમ્યમાનત્વે ઽપિ તત્પરત્વેન ચારુત્વસ્યાવ્યવસ્થાનાન્ ન ધ્વનિ-વ્યપદેશઃ । યથા-
ચન્દ-મઊએહિં ણિમા ણલિની કમલેહિં કુસુમ-ગુચ્છેહિં લઆ ।
હંસેહિં સરઅ-સોહા કવ્વ-કહા સજ્જનેહિં કર{ઇ} ગરુઈ ॥
[ચન્દ્ર-મયૂખૈર્ નિશા નલિની કમલૈઃ કુસુમ-ગુચ્છૈર્ લતા ।
હંસૈઃ શારદ-શોભા કાવ્ય-કથા સજ્જનૈઃ ક્રિયતે ગુર્વી ॥]
ઇત્ય્ આદિષૂપમા-ગર્ભત્વે ઽપિ સતિ વાચ્યાલઙ્કાર-મુખેનૈવ ચારુત્વં વ્યવતિષ્ઠતે ન વ્યઙ્ગ્યાલઙ્કાર-તાત્પર્યેણ । તસ્માત્ તત્ર વાચ્યાલઙ્કાર-મુખેનૈવ કાવ્ય-વ્યપદેશો ન્યાય્યઃ । યત્ર તુ વ્યઙ્ગ્ય-પરત્વેનૈવ વાચ્યસ્ય વ્યવસ્થાનં તત્ર વ્યઙ્ગ્ય-મુખેનૈવ વ્યપદેશો યુક્તઃ । યથા-
પ્રાપ્ત-શ્રીર્ એષ કસ્માત્ પુનર્ અપિ મયિ તં મન્થ-ખેદં વિદધ્યાન્
નિદ્રામ્ અપ્ય્ અસ્ય પૂર્વામ્ અનલ-મનસો નૈવ સમ્ભાવયામિ ।
સેતું બધ્નાતિ ભૂયઃ કિમ્ ઇતિ ચ સકલ-દ્વીપ-નાથાનુયાતસ્
ત્વય્ય્ આયાતે વિતર્કાનિતિ દધત ઇવાભાતિ કમ્પઃ પયોધેઃ ॥
યથા વા મમૈવ-
લાવણ્ય-કાન્તિ-પરિપૂરિત-દિઙ્-મુખે ઽસ્મિન્
સ્મેરે ઽધુના તવ મુખે તરલાયતાક્ષિ ।
ક્ષોભં યદેતિ ન મનાગ્ અપિ તેન મન્યે
સુવ્યક્તમ્ એવ જલ-રાશિર્ અયં પયોધિઃ ॥
ઇત્ય્ એવં-વિધે વિષયે ઽનુરણન-રૂપ-રૂપકાશ્રયેણ કાવ્ય-ચારુત્વ-વ્યવસ્થાનાદ્ રૂપક-ધ્વનિર્ ઇતિ વ્યપદેશો ન્યાય્યઃ ।
ઉપમા-ધ્વનિર્, યથા-
વીરાણં રમ{ઇ} ઘુસિણારુણમ્મિ ણ તહા પિઆ-થણુચ્છઙ્ગે ।
દિટ્ઠી રિઉ-ગઅ-કુમ્ભ-ત્થલમ્મિ જહ બહલ-સિન્દૂરે ॥
[વીરાણાં રમતે ઘુસૃણારુણે ન તથા પ્રિયા-સ્તનોત્સઙ્ગે ।
દૃષ્ટી રિપુ-ગજ-કુમ્ભ-સ્થલે યથા બહલ-સિન્દૂરે ॥]
યથા વા મમૈવ વિષમ-બાણ-લીલાયામ્ અસુર-પરાક્રમણે કામદેવસ્ય-
તં તાણં સિરિ-સહોઅર-રઅણાહરણમ્મિ હિઅઅમ્ એક્ક-રસમ્ ।
બિમ્બાહરે પિઆણં નિવેસિઅં કુસુમ-બાણેન ॥[*16]
[*16] સુપ્પ્લેમેન્ત્ 982 તો ગાહા-સત્તસાઇ.
[તત્ તેષાં શ્રી-સહોદર-રત્નાહરણે હૃદયમ્ એક-રસમ્ ।
બિમ્બાધરે પ્રિયાણાં નિવેશિતં કુસુમ-બાણેન ॥]
આક્ષેપ-ધ્વનિર્, યથા-
સ વક્તુમ્ અખિલાઞ્ શક્તો હયગ્રીવાશ્રિતાન્ ગુણાન્ ।
યો ઽમ્બુ-કુમ્ભૈઃ પરિચ્છેદં જ્ઞાતું શક્તો મહોદધેઃ ॥
અત્રાતિશયોક્ત્યા હયગ્રીવ-ગુણાનામ્ અવર્ણનીયતા-પ્રતિપાદન-રૂપસ્યાસાધારણ-તદ્-વિશેષ-પ્રકાશન-પરસ્યાક્ષેપસ્ય પ્રકાશનમ્ ।
અર્થાન્તરન્યાસ-ધ્વનિઃ શબ્દ-શક્તિ-મૂલાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થ-શક્તિ-મૂલાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યશ્ ચ સમ્ભવતિ । તત્રાદ્યસ્યોદાહરણમ્-
દેવાએત્તમ્મિ ફલે કિં કીર{ઇ} એત્તિઅં પુણા ભણિમો ।
કઙ્કિલ્લ-પલ્લવાઃ પલ્લવાણં અણ્ણાણં ણ સરિચ્છા ॥
[દૈવાયત્તે ફલે કિં ક્રિયતામ્ એતાવત્ પુનર્ ભણામઃ ।
રક્તાશોક-પલ્લવાઃ પલ્લવાનામ્ અન્યેષાં ન સદૃશાઃ ॥]
પદ-પ્રકાશશ્ ચાયં ધ્વનિર્ ઇતિ વાક્યસ્યાર્થાન્તર-તાત્પર્યે ઽપિ સતિ ન વિરોધઃ । દ્વિતીયસ્યોદાહરણં યથા-
હિઅઅ-ટ્ઠાબિઅ-મણ્ણું અબરુણ્ણ-મુહં હિ મં પસાઅન્ત ।
અબરદ્ધસ્સ બિ ણ હુ દે બહુ-જાણઅ રોસિઉં સક્કં ॥
[હૃદય-સ્થાપિત-મન્યુમ્ અપરોષ-મુખીમ્ અપિ માં પ્રસાદયન્ ।
અપરાદ્ધસ્યાપિ ન ખલુ તે બહુજ્ઞ રોષિતુમ્ શક્યમ્ ॥]
અત્ર હિ વાચ્ય-વિશેષેણ સાપરાધસ્યાપિ બહુજ્ઞસ્ય કોપઃ કર્તુમ્ અશક્ય ઇતિ સમર્થકં સામાન્યમ્ અન્વિતમ્ અન્યત્ તાત્પર્યેણ પ્રકાશતે ।
વ્યતિરેક-ધ્વનિર્ અપ્ય્ ઉભય-રૂપઃ સમ્ભવતિ । તત્રાદ્યસ્યોદાહરણં પ્રાક્-પ્રદર્શિતમ્ એવ । દ્વિતીયસ્યોદાહરણં યથા-
જાએજ્જ વનુદ્દેસે ખુજ્જ બ્બિઅ પાઅબો ગડિઅ-બત્તો ।
મા માનુસમ્મિ લોએ તાએક્ક-રસો દરિદ્દો અ ॥
[જાયેય વનોદ્દેશે કુબ્જ એવ પાદપો ગલિત-પત્રઃ ।
મા માનુષે લોકે ત્યાગૈક-રસો દરિદ્રશ્ ચ ॥]
અત્ર હિ ત્યાગૈક-રસસ્ય દરિદ્રસ્ય જન્માનભિનન્દનં ત્રુટિત-પત્ર-કુબ્જ-પાદપ-જન્માભિનન્દનં ચ સાક્ષાચ્-છબ્દ-વાચ્યમ્ । તથાવિધાદ્ અપિ પાદપાત્ તાદૃશસ્ય પુંસ ઉપમાનોપમેયત્વ-પ્રતીતિ-પૂર્વકં શોચ્યતાયામ્ આધિક્યં તાત્પર્યેણ પ્રકાશયતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષા-ધ્વનિર્ યથા-
ચન્દનાસક્ત-ભુજગ-નિઃશ્વાસાનિલ-મૂર્ચ્છિતઃ ।
મૂર્ચ્છયત્ય્ એષ પથિકાન્ મધૌ મલય-મારુતઃ ॥
અત્ર હિ મધૌ મલય-મારુતસ્ય પથિક-મૂર્ચ્છાકારિત્વં મન્મથોન્માથ-દાયિત્વેનૈવ ।
તત્ તુ ચન્દનાસક્ત-ભુજગ-નિઃશ્વાસાનિલ-મૂર્ચ્છિતત્વેનોત્પ્રેક્ષિતમ્ ઇત્ય્ ઉત્પ્રેક્ષા સાક્ષાદ્ અનુક્તાપિ વાક્યાર્થ-સામર્થ્યાદ્ અનુરણન-રૂપા લક્ષ્યતે । ન ચૈવં-વિધે વિષયે ઇવાદિ-શબ્દ-પ્રયોગમ્ અન્તરેણાસંબદ્ધતૈવેતિ શક્યતે વક્તુમ્ । ગમકત્વાદ્ અન્યત્રાપિ તદ્-અપ્રયોગે તદ્-અર્થાવગતિ-દર્શનાત્ । યથા-
ઈસા-કલુસસ્સ બિ તુહ મુહસ્સ ણં એસ પુણ્ણિમા-ચન્દો ।
અજ્જ સરિસત્તણં પાબિઊણ અઙ્ગે બિઅ ણ માઇ ॥
ઈર્ષ્યા-કલુષસ્યાપિ તવ મુખસ્ય નન્વ્ એષ પૂર્ણિમા-ચન્દ્રઃ ।
અદ્ય સદૃશત્વં પ્રાપ્યાઙ્ગ એવ ન માતિ ॥
યથા વા-
ત્રાસાકુલઃ પરિપતન્ પરિતો નિકેતાન્
પુંભિર્ ન કૈશ્ચિદ્ અપિ ધન્વિભિર્ અન્વબન્ધિ ।
તસ્થૌ તથાપિ ન મૃગઃ ક્વચિદ્ અઙ્ગ-નાભિર્
આકર્ણ-પૂર્ણ-નયનેષુ-હતેક્ષણ-શ્રીઃ ॥
શબ્દાર્થ-વ્યવહારે ચ પ્રસિદ્ધિર્ એવ પ્રમાણમ્ ।
શ્લેષ-ધ્વનિર્ યથા-
રમ્યા ઇતિ પ્રાપ્તવતીઃ પતાકાઃ રાગં વિવિક્તા ઇતિ વર્ધયન્તીઃ ।
યસ્યામ્ અસેવન્ત નમદ્-વલીકાઃ સમં વધૂભિર્ વલભીર્ યુવાનઃ ॥
અત્ર વધૂભિઃ સહ વલભીરસેવન્તેતિ વાક્યાર્થ-પ્રતીતેર્ અનન્તરં વધ્વ ઇવ વલભ્ય ઇતિ શ્લેષ-પ્રતીતિર્ અશબ્દાપ્ય્ અર્થ-સામર્થ્યાન્ મુખ્યત્વેન વર્તતે ।
યથા-સઙ્ખ્ય-ધ્વનિર્ યથા-
અઙ્કુરિતઃ પલ્લવિતઃ કોરકિતઃ પુષ્પિતશ્ ચ સહકારઃ ।
અઙ્કુરિતઃ પલ્લવિતઃ કોરકિતઃ પુષ્પિતશ્ ચ હૃદિ મદનઃ ॥
અત્ર હિ યથોદ્દેશમ્ અનૂદ્દેશે યચ્ ચારુત્વમ્ અનુરણન-રૂપં મદન-વિશેષણ-ભૂતાઙ્કુરિતાદિ-શબ્દ-ગતં તન્-મદન-સહકારયોસ્ તુલ્ય-યોગિતા-સમુચ્ચય-લક્ષણાદ્ વાચ્યાદ્ અતિરિચ્યમાનમ્ આલક્ષ્યતે । એવમ્ અન્યે ઽપ્ય્ અલઙ્કારા યથાયોગં યોજનીયાઃ

એવમ્ અલઙ્કાર-ધ્વનિ-માર્ગં વ્યુત્પાદ્ય તસ્ય પ્રયોજનવત્તાં ખ્યાપયિતુમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_2.28:
શરીરીકરણં યેષાં વાચ્યત્વે ન વ્યવસ્થિતમ્ ।
તે ઽલઙ્કારાઃ પરાં છાયાં યાન્તિ ધ્વન્યઙ્ગતાં ગતઃ

ધ્વન્ય્-અઙ્ગતા ચોભાભ્યાં પ્રકારાભ્યાં વ્યઞ્જકત્વેન વ્યઙ્ગ્યત્વેન ચ । તત્રેહ પ્રકરણાદ્ વ્યઙ્ગ્યત્વેનેત્ય્ અવગન્તવ્યમ્ । વ્યઙ્ગ્યત્વે ઽપ્ય્ અલઙ્કારાણાં પ્રાધાન્ય-વિવક્ષાયામ્ એવ સત્યાં ધ્વનાવ્ અન્તઃ-પાતઃ । ઇતરથા તુ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યત્વં પ્રતિપાદયિષ્યતે

અઙ્ગિત્વેન વ્યઙ્ગ્યતાયામ્ અપિ । અલઙ્કારાણાં દ્વયી ગતિઃ-કદાચિદ્ વસ્તુ-માત્રેણ વ્યજ્યન્તે, કદાચિદ્ અલઙ્કારેણ । તત્ર-
ધ્વ્_2.29:
વ્યજ્યન્તે વસ્તુમાત્રેણ યદાલઙ્કૃતયસ્તયા ।
ધ્રુવં ધ્વન્યઙ્ગતા તાસાં . . . . . . . .
અત્ર હેતુઃ-
. . . . . . . . કાવ્ય-વૃત્તિસ્ તદ્-આશ્રયા

યસ્માત્ તત્ર તથાવિધ-વ્યઙ્ગ્યાલઙ્કાર-પરત્વેનૈવ કાવ્યં પ્રવૃત્તમ્ । અન્યથા તુ તદ્-વાક્ય-માત્રમ્ એવ સ્યાત્

તાસામ્ એવાલઙ્કૃતીનામ્-
ધ્વ્_2.30:
અલઙ્કારાન્તર-વ્યઙ્ગ્ય-ભાવે . . . . . . . .
પુનઃ,
. . . . . . . . ધ્વન્ય્-અઙ્ગતા ભવેત્ ।
ચારુત્વોત્કર્ષતો વ્યઙ્ગ્ય-પ્રાધાન્યં યદિ લક્ષ્યતે

ઉક્તં હ્ય્ એતત્-"ચારુત્વોત્કર્ષ-નિબન્ધના વાચ્ય-વ્યઙ્ગ્યયોઃ પ્રાધાન્ય-વિવક્ષા" ઇતિ ।
વસ્તુ માત્ર-વ્યઙ્ગ્યત્વે ચાલઙ્કારાણામ્ અનન્તરોપદર્શિતેભ્ય એવોદાહરણેભ્યો વિષય ઉન્નેયઃ । તદ્ એવમ્ અર્થ-માત્રેણાલઙ્કાર-વિશેષ-રૂપેણ વાર્થેનાર્થાન્તરસ્યાલઙ્કારસ્ય વા પ્રકાશને ચારુત્વોત્કર્ષ-નિબન્ધને સતિ પ્રાધાન્યે ઽર્થ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યો નિરવગન્તવ્યઃ

એવં ધ્વનેઃ પ્રભેદાન્ પ્રતિપાદ્ય તદ્-આભાસ-વિવેકં કર્તુમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_2.31:
યત્ર પ્રતીયમાનો ઽર્થઃ પ્રમ્લિષ્ટત્વેન ભાસતે ।
વાચ્યસ્યાઙ્ગતયા વાપિ નાસ્યાસૌ ગોચરો ધ્વનેઃ

દ્વિવિધો ઽપિ પ્રતીયમાનઃ સ્ફુટો ઽસ્ફુટશ્ ચ । તત્ર ય એવ સ્ફુટઃ શબ્દ-શક્ત્યાર્થ-શક્ત્યા વા પ્રકાશતે સ એવ ધ્વનેર્ માર્ગો નેતરઃ । સ્ફુટો ઽપિ યો ઽભિધેયસ્યાઙ્ગત્વેન પ્રતીયમાનો ઽવભાસતે સો ઽસ્યાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેર્ અગોચરઃ । યથા-
કમલાઅરા ણ મલિઆ હંસા ઉડ્ડાબિઆ ણ અ પિઉચ્છા ।
કેણ બિ ગામ-તડાએ અબ્ભં ઉત્તાણઅં ફલિહમ્ ॥
[કમલાકરા ન મલિતા હંસા ઉડ્ડાયિતા ન ચ પિતૃ-શ્વસઃ ।
કેનાપિ ગ્રામ-તટાકે ઽભ્રમ્ ઉત્તાનિતં ક્ષિપ્તમ્ ॥]
અત્ર હિ પ્રતીયમાનસ્ય મુગ્ધ-વધ્વા જલધર-પ્રતિબિમ્બ-દર્શનસ્ય વાચ્યાઙ્ગત્વમ્ એવ ।
એવં-વિધે વિષયે ઽન્યત્રાપિ યત્ર વ્યઙ્ગ્યાપેક્ષયા વાચ્યસ્ય ચારુત્વોત્કર્ષ-પ્રતીત્યા પ્રાધાન્યમ્ અવસીયતે, તત્ર વ્યઙ્ગ્યસ્યાઙ્ગત્વેન પ્રતીતેર્ ધ્વનેર્ અવિષયત્વમ્ । યથા-
વાણરિ-કુડઙ્ગોડ્ડીણ-સ{ઉ}નિ-કોલાહલં સુણન્તીએ ।
ઘર-કમ્મ-વાવડાએ બહુએ સીઅન્તિ અઙ્ગાઇં ॥[*17]
[*17] સુપ્પ્લેમેન્ત્ 868 તો ગાહા-સત્તસાઇ.
[વેતસ-લતા-ગહનોડ્ડીન-શકુનિ-કોલાહલં શૃણ્વત્યાઃ ।
ગૃહ-કર્મ-વ્યાપૃતાયા વધ્વાઃ સીદન્ત્ય્ અઙ્ગાનિ ॥]
એવં-વિધો હિ વિષયઃ પ્રાયેણ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યસ્યોદાહરણત્વેન નિર્દેક્ષ્યતે । યત્ર તુ પ્રકરણાદિ-પ્રતિપત્ત્યા નિર્ધારિત-વિશેષો વાચ્યો ઽર્થઃ પુનઃ પ્રતીયમાનાઙ્ગ-ત્વેનૈવાવભાસતે સો ઽસ્યૈવાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેર્ માર્ગઃ । યથા-
ઉચ્ચિનસુ પડિઅં કુસુમં મા ધુણ સેહાલિઅં હલિઅ-સુહ્ણે ।
અહ દે વિસમ-વિરાવો સસુરેણ સુઓ વલઅ-સદ્દો ॥
[ઉચ્ચિનુ પતિતં કુસુમં મા ધુનીહિ શેફાલિકાં હાલિક-સ્નુષે ।
એષ તે વિષમ-વિપાકઃ શ્વસુરેણ શ્રુતો વલય-શબ્દઃ ॥]
અત્ર હ્ય્ અવિનય-પતિના સહ રમમાણા સખી બહિઃ-શ્રુત-વલય-કલ-કલયા સખ્યા પ્રતિબોધ્યતે । એતદ્ અપેક્ષણીયં વાચ્યાર્થ-પ્રતિપત્તયે । પ્રતિપન્ને ચ વાચ્યે ઽર્થે તસ્યાવિનય-પ્રચ્છાદન-તાત્પર્યેણાભિધીયમાનત્વાત્ પુનર્ વ્યઙ્ગ્યાઙ્ગત્વમ્ એવેત્ય્ અસ્મિન્ન્ અનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્ય-ધ્વનાવન્તર્-ભાવઃ

એવં વિવક્ષિત-વાચ્યસ્ય ધ્વનેસ્ તદ્-આભાસ-વિવેકે પ્રસ્તુતે સત્ય-વિવક્ષિત-વાચ્યસ્યાપિ તં કર્તુમ્ આહ-
ધ્વ્_2.32:
અવ્યુત્પત્તેર્ અશક્તેર્ વા નિબન્ધો યઃ સ્ખલદ્-ગતેઃ ।
શબ્દસ્ય સ ચ ન જ્ઞેયઃ સૂરિભિર્ વિષયો ધ્વનેઃ

સ્ખલદ્-ગતેર્ ઉપચરિતસ્ય શબ્દસ્યાવ્યુત્પત્તેર્ અશક્તેર્ વા નિબન્ધો યઃ સ ચ ન ધ્વનેર્ વિષયઃ । યતઃ-
ધ્વ્_2.33:
સર્વેષ્વ્ એવ પ્રભેદેષુ સ્ફુટત્વેનાવભાસનમ્ ।
યદ્ વ્યઙ્ગ્યસ્યાઙ્ગિ-ભૂતસ્ય તત્ પૂર્ણં ધ્વનિ-લક્ષણમ્

તચ્ ચોદાહૃત-વિષયમ્ એવ