ધ્વન્યાલોક · અધ્યાય 1

શ્રી-રાજાનકાનન્દવર્ધનાચાર્ય-વિરચિતો
ધ્વન્ય્-આલોકઃ[*2]
[*2] અલ્સો ક્નોwન્ અસ્ સહૃદયાલોકઃ.
(1)
॥ પ્રથમોદ્દ્યોતઃ ॥
સ્વેચ્છા-કેસરિણઃ સ્વચ્છ-સ્વચ્છાયાયાસિતેન્દવઃ ।
ત્રાયન્તાં વો મધુરિપોઃ પ્રપન્નાર્તિ-ચ્છિદો નખાઃ ॥
ધ્વ્_1.1:
કાવ્યસ્યાત્મા ધ્વનિર્ ઇતિ બુધૈર્ યઃ સમામ્નાત-પૂર્વસ્ તસ્યાભાવં જગદુર્ અપરે ભાક્તમ્ આહુસ્ તમ્ અન્યે ।
કેચિદ્ વાચામ્ સ્થિતમ્ અવિષયે તત્ત્વમ્ ઊચુસ્ તદીયં તેન બ્રૂમઃ સહૃદય-મનઃ-પ્રીતયે તત્-સ્વરૂપમ્

બુધૈઃ કાવ્ય-તત્ત્વ-વિદ્ભિઃ કાવ્યસ્યાત્મા ધ્વનિર્ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ, પરમ્પરયા યઃ સમામ્નાત-પૂર્વઃ સમ્યક્ આસમન્તાત્ મ્નાતઃ પ્રકટિતઃ । તસ્ય સહૃદય-જન-મનઃ-પ્રકાશમાનસ્યાપ્ય્ અભાવમ્ અન્યે જગદુઃ । તદ્-અભાવ-વાદિનાં ચામી વિકલ્પાઃ સમ્ભવન્તિ ।
તત્ર કેચિદ્ આચક્ષીરન્-શબ્દાર્થ-શરીરં તાવત્ કાવ્યમ્ । તત્ર ચ શબ્દ-ગતાશ્ ચારુત્વ-હેતવો ઽનુપ્રાસાદયઃ પ્રસિદ્ધા એવ । અર્થ-ગતાશ્ ચોપમાદયઃ । વર્ણ-સઙ્ઘટનાધર્માશ્ ચ યે માધુર્યાદયસ્ તે ઽપિ પ્રતીયન્તે । તદ્-અનતિરિક્ત-વૃત્તયો વૃત્તયો ઽપિ યાઃ કૈશ્ચિદ્ ઉપનાગરિકાદ્યાઃ પ્રકાશિતાઃ, તા અપિ ગતાઃ શ્રવણ-ગોચરમ્ । રીતયશ્ ચ વૈદર્ભી-પ્રભૃતયઃ ।
તદ્-વ્યતિરિક્તઃ કો ઽયમ્ ધ્વનિર્ નામેતિ ।
અન્યે બ્રૂયુઃ-નાસ્ત્ય્ એવ ધ્વનિઃ । પ્રસિદ્ધ-પ્રસ્થાન-વ્યતિરેકિણઃ કાવ્ય-પ્રકારસ્ય કાવ્યત્વ-હાનેઃ સહૃદય-હૃદયાહ્લાદિ-શબ્દાર્થ-મયત્વમ્ એવ કાવ્ય-લક્ષણમ્ । ન ચોક્ત-પ્રસ્થાનાતિરેકિણો માર્ગસ્ય તત્ સમ્ભવતિ । ન ચ તત્-સમતાન્તઃ-પાતિનઃ સહૃદયાન્ કાંશ્ચિત્ પરિકલ્પ્ય તત્-પ્રસિદ્ધ્યા ધ્વનૌ કાવ્ય-વ્યપદેશઃ પ્રવર્તિતો ઽપિ સકલ-વિદ્વન્-મનો-ગ્રાહિતામ્ અવલમ્બતે ।
પુનર્ અપરે તસ્યાભાવમ્ અન્યથા કથયેયુઃ-ન સમ્ભવત્ય્ એવ ધ્વનિર્ નામાપૂર્વઃ કશ્ચિત્ । કામનીયકમ્ અનતિ-વર્તમાનસ્ય તસ્યોક્તેષ્વ્ એવ ચારુત્વ-હેતુષ્વ્ અન્તર્-ભાવાત્ ।
તેષામ્ અન્યતમસ્યૈવ વા અપૂર્વ-સમાખ્યા-માત્ર-કરણે યત્ કિંચન કથનં સ્યાત્ ।
કિં ચ વાગ્-વિકલ્પાનામ્ આનન્ત્યાત્ સમ્ભવત્ય્ અપિ વા કસ્મિંશ્ચિત્ કાવ્ય-લક્ષણ-વિધાયિભિઃ પ્રસિદ્ધૈર્ અપ્રદર્શિતે પ્રકાર-લેશે ધ્વનિર્ ધ્વનિર્ ઇતિ યદ્ એતદ્ અલીક-સહૃદયત્વ-ભાવના-મુકુલિત-લોચનૈર્ નૃત્યતે, તત્ર હેતું ન વિદ્મઃ । સહસ્રશો હિ મહાત્મભિર્ અન્યૈર્ અલઙ્કાર-પ્રકારાઃ પ્રકાશિતાઃ પ્રકાશ્યન્તે ચ । ન ચ તેષામ્ એષા દશા શ્રૂયતે । તસ્માત્ પ્રવાદ-માત્રં ધ્વનિઃ । ન ત્વ્ અસ્ય ક્ષોદ-ક્ષમમ્ તત્ત્વમ્ કિંચિદ્ અપિ પ્રકાશયિતું શક્યમ્ ।
તથા ચાન્યેન કૃત એવાત્ર શ્લોકઃ-
યસ્મિન્ન્ અસ્તિ ન વસ્તુ કિંચન મનઃ-પ્રહ્લાદિ સાલંકૃતિ
વ્યુત્પન્નૈ રચિતં ચ નૈવ વચનૈર્ વક્રોક્તિ-શૂન્યં ચ યત્ ।
કાવ્યં તદ્-ધ્વનિના સમન્વિતમ્ ઇતિ પ્રીત્યા પ્રશંસઞ્ જડો
નો વિદ્મો ઽભિદધાતિ કિં સુમતિના પૃષ્ટઃ સ્વરૂપં ધ્વનેઃ ॥
ભાક્તમ્ આહુસ્ તમ્ અન્યે । અન્યે તં ધ્વનિ-સંજ્ઞિતમ્ કાવ્યાત્માનં ગુણ-વૃત્તિર્ ઇત્ય્ આહુઃ । યદ્ય્ અપિ ચ ધ્વનિ-શબ્દ-સંકીર્તનેન કાવ્ય-લક્ષણ-વિધાયિભિર્ ગુણ-વૃત્તિર્ અન્યો વા ન કશ્ચિત્ પ્રકારઃ પ્રકાશિતઃ, તથાપિ અમુખ્ય-વૃત્ત્યા કાવ્યેષુ વ્યવહારં દર્શયતા ધ્વનિ-માર્ગો મનાક્ સ્પૃષ્ટો ઽપિ ન લક્ષિત ઇતિ પરિકલ્પ્યૈવમ્ ઉક્તમ્-"ભાક્તમ્ આહુસ્ તમ્ અન્યે" ઇતિ ।
કેચિત્ પુનર્ લક્ષણ-કરણ-શાલીન-બુદ્ધયો ધ્વનેસ્ તત્ત્વં ગિરામ્ અગોચરમ્ સહૃદય-હૃદય-સંવેદ્યમ્ એવ સમાખ્યાતવન્તઃ । તેનૈવં-વિધાસુ વિમતિષુ સ્થિતાસુ સહૃદય-મનઃ-પ્રીતયે તત્-સ્વરૂપં બ્રૂમઃ ।
તસ્ય હિ ધ્વનેઃ સ્વરૂપં સકલ-સત્-કવિ-કાવ્યોપનિષદ્-ભૂતમ્ અતિરમણીયમ્ અણીયસીભિર્ અપિ ચિરન્તન-કાવ્ય-લક્ષણ-વિધાયિનાં બુદ્ધિભિર્ અનુન્મીલિત-પૂર્વમ્, અથ ચ રામાયણ-મહાભારત-પ્રભૃતિનિ લક્ષ્યે સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ-વ્યવહારં લક્ષયતાં સહૃદયાનામ્ આનન્દો મનસિ લભતાં પ્રતિષ્ઠામ્ ઇતિ પ્રકાશ્યતે

તત્ર ધ્વનેર્ એવ લક્ષયિતુમ્ આરબ્ધસ્ય ભૂમિકાં રચયિતુમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_1.2:
યો ઽર્થઃ સહૃદય-શ્લાઘ્યઃ કાવ્યાત્મેતિ વ્યવસ્થિતઃ ।
વાચ્ય-પ્રતીયમાનાખ્યૌ તસ્ય ભેદાવ્ ઉભૌ સ્મૃતૌ

કાવ્યસ્ય હિ લલિતોચિત-સન્નિવેશ-ચારુણઃ શરીરસ્યેવાત્મા સાર-રૂપતયા સ્થિતઃ સહૃદય-શ્લાઘ્યો યો ઽર્થસ્ તસ્ય વાચ્યઃ પ્રતીયમાનશ્ ચેતિ દ્વૌ ભેદૌ ।
ધ્વ્_1.3:
તત્ર વાચ્યઃ પ્રસિદ્ધો યઃ પ્રકારૈર્ ઉપમાદિભિઃ ।
બહુધા વ્યાકૃતઃ સો ઽન્યૈઃ કાવ્યલક્ષ્મ-વિધાયિભિઃ

તતો નેહ પ્રતન્યતે કેવલમ્ અનૂદ્યતે પુનર્ યથોપયોગમ્ ઇતિ

ધ્વ્_1.4:
પ્રતીયમાનં પુનર્ અન્યદ્ એવ વસ્ત્વ્ અસ્તિ વાણીષુ મહા-કવીનામ્ ।
યત્ તત્ પ્રસિદ્ધાવયવાતિરિક્તં વિભાતિ લાવણ્યમ્ ઇવાઙ્ગનાસુ

પ્રતીયમાનં પુનર્ અન્યદ્ એવ વાચ્યાદ્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ વાણીષુ મહા-કવીનામ્ । યત્ તત્ સહૃદય-સુપ્રસિદ્ધં પ્રસિદ્ધેભ્યો ઽલઙ્કૃતેભ્યઃ પ્રતીતેભ્યો વાવયવેભ્યો વ્યતિરિક્તત્વેન પ્રકાશતે લાવણ્યમ્ ઇવાઙ્ગનાસુ । યથા હ્ય્ અઙ્ગનાસુ લાવણ્યં પૃથઙ્-નિર્વર્ણ્યમાનં નિખિલાવયવ-વ્યતિરેકિ કિમ્ અપ્ય્ અન્યદ્ એવ સહૃદય-લોચનામૃતં તત્ત્વાન્તરં તદ્વદ્ એવ સો ઽર્થઃ । સ હ્ય્ અર્થો વાચ્ય-સામર્થ્યાક્ષિપ્તમ્ વસ્તુ-માત્રમ્ અલઙ્કાર-રસાદયશ્ ચેત્ય્ અનેક પ્રભેદ-પ્રભિન્નૌ દર્શયિષ્યતે । સર્વેષુ ચ તેષુ પ્રકારેષુ તસ્ય વાચ્યાદ્ અન્યત્વમ્ । તથા હ્ય્ આદ્યસ્ તાવત્ પ્રભેદો વાચ્યાદ્ દૂરમ્ વિભેદવાન્ । સ હિ કદાચિદ્ વાચ્યે વિધિ-રૂપે પ્રતિષેધ-રૂપઃ । યથા-
ભમ ધમ્મિઅ વીસત્થો સો સુણઓ અજ્જ મારિઓ દેણ ।
ગોલા-ણઈ-કચ્છ-કુડઙ્ગ-બાસિણા દરિઅ-સીહેણ ॥[*3]
[*3] ગાથા 2.75, ચિતેદ્, કાવ્ય-પ્રકાશ 138.
[ભ્રમ ધાર્મિક વિસ્રબ્ધઃ સ શુનકો ઽદ્ય મારિતસ્ તેન ।
ગોદા-નદી-કૂલ-લતા-કુઞ્જ-વાસિના દૃપ્ત-સિંહેન ॥]
ક્વચિદ્ વાચ્યે પ્રતિષેધ-રૂપે વિધિ-રૂપો યથા-
અત્તા એત્થ ણિમજ્જૈ એત્થ અહં દિઅસઅં પલોએહિ ।
મા પહિઅ રત્તિઅન્ધિઅ સેજ્જાએ મહ ણિમજ્જહિસિ ॥[*4]
[*4] ગાથા 1.4. ચિતેદ્, કાવ્ય-પ્રકાશ 136, સાહિત્ય-દર્પણ 1.2.
(શ્વશ્રૂર્ અત્ર નિમજ્જતિ, અત્રાહં દિવસ એવ પ્રલોકય ।
મા પથિક રાત્ર્યન્ધ શય્યાયાં મમ નિમઙ્ક્ષ્યસિ ॥)
ક્વચિદ્ વાચ્યે વિધિ-રૂપે ઽનુભય-રૂપો યથા-
વચ્ચ મહ બ્બિઅ એક્કેઇ હોન્તુ ણીસાસરોઇઅબ્બાઇં ।
મા તુજ્જ બિ તીઅ બિણા દક્ખિણ-હઅસ્સ જાઅન્તુ ॥[*5]
[*5] ગાથા 938.
[વ્રજ મમૈવૈકસ્યા ભવન્તુ નિઃશ્વાસ-રોદિતવ્યાનિ ।
મા તવાપિ તયા વિના દાક્ષિણ્ય-હતસ્ય જનિષત ॥]
ક્વચિદ્ વાચ્યે પ્રતિષેધ-રૂપે ઽનુભય-રૂપો યથા-
દેઆ પસિઅ ણિવત્તસ્સુ મુહ-સસિ-જોહ્ણા-વિલુત્ત-તમ-ણિવહે ।
અહિસારિઆણં વિગ્ઘં કરોસિ અણ્ણાણં બિ હઆસે ॥[*6]
[*6] ગાથા 962.
[દૈવાદ્ દૃષ્ટ્વા નિતાન્ત-સુ મુખ-શશિ-જ્યોત્સ્ના-વિલુપ્ત-તમો-નિવહે ।
અભિસારિકાણાં વિઘ્નં કરોષ્ય્ અન્યાસામ્ અપિ હતાશે ॥]
ક્વચિદ્ વાચ્યાદ્ વિભિન્ન-વિષયત્વેન વ્યવસ્થાપિતો યથા-
કસ્સ બ ણ હોઇ રોસો દટ્ઠૂણ પિયાએ સ-બ્બણં અહરં ।
સ-ભમર-પ{ઉ}મ-ગ્ઘાઇણિ વારિઅ-વામે સહસુ એહ્ણિં ॥[*7]
[*7] ગાથા 880. ચિતેદ્ કાવ્ય-પ્રકાશ 135.
[કસ્ય વા ન ભવતિ રોષો દૃષ્ટ્વા પ્રિયાયાઃ સ-વ્રણમ્ અધરમ્ ।
સ-ભ્રમર-પદ્માઘ્રાણ-શીલે વારિત-વામે સહસ્વેદાનીમ્ ॥]
અન્યે ચૈવં-પ્રકારા વાચ્યાદ્ વિભેદિનઃ પ્રતીયમાન-ભેદાઃ સંભવન્તિ । તેષાં દિઙ્-માત્રમ્ એતત્ પ્રદર્શિતમ્ ।
દ્વિતીયો ઽપિ પ્રભેદો વાચ્યાદ્ વિભિન્નઃ સ-પ્રપઞ્ચમ્ અગ્રે દર્શયિષ્યતે ।
તૃતીયસ્ તુ રસાદિ-લક્ષણઃ પ્રભેદો વાચ્ય-સામર્થ્યાક્ષિપ્તઃ પ્રકાશતે, ન તુ સાક્ષાચ્-છબ્દ-વ્યાપાર-વિષય ઇતિ વાચ્યાદ્ વિભિન્ન એવ । તથા હિ વાચ્યત્વં તસ્ય સ્વ-શબ્દ-નિવેદિતત્વેન વા સ્યાત્ । વિભાવાદિ-પ્રતિપાદન-મુખેન વા । પુર્વસ્મિન્ પક્ષે સ્વ-શબ્દ-નિવેદિતત્વાભાવે રસાદીનામ્ અપ્રતીતિ-પ્રસઙ્ગઃ । ન ચ સર્વત્ર તેષાં સ્વ-શબ્દ-નિવેદિતત્વમ્ । યત્રાપ્ય્ અસ્તિ તત્, તત્રાપિ વિશિશ્ટ-વિભાવાદિ-પ્રતિપાદન-મુખેનૈવૈષાં પ્રતીતિઃ ।
સ્વશબ્દેન સા કેવલમનૂદ્યતે, ન તુ તત્કૃતા વિષયાન્તરે તથા તસ્યા અદર્શનાત્ । ન હિ કેવલ-શૃઙ્ગારાદિ-શબ્દ-માત્ર-ભાજિ વિભાવાદિ-પ્રતિપાદન-રહિતે કાવ્યે મનાગ્ અપિ રસવત્ત્વ-પ્રતીતિર્ અસ્તિ । યતશ્ ચ સ્વાભિધાનમ્ અન્તરેણ કેવલેભ્યો ઽપિ વિભાવાદિભ્યો વિશિશ્ટેભ્યો રસાદીનાં પ્રતીતિઃ । કેવલાચ્ ચ સ્વાભિધાનાદ્ અપ્રતીતિઃ । તસ્માદ્ અન્વય-વ્યતિરેકાભ્યામ્ અભિધેય-સામર્થ્યાક્ષિપ્તત્વમ્ એવ રસાદીનામ્ । ન ત્વ્ અભિધેયત્વં કથંચિત્, ઇતિ તૃતીયો ઽપિ પ્રભેદો વાચ્યાદ્ વિભિન્ન એવેતિ સ્થિતમ્ । વાચ્યેન ત્વ્ અસ્ય સહેવ પ્રતીતિર્ ઇત્ય્ અગ્રે દર્શયિષ્યતે

ધ્વ્_1.5:
કાવ્યસ્યાત્મા સ એવાર્થસ્ તથા ચાદિકવેઃ પુરા ।
ક્રૌઞ્ચ-દ્વન્દ્વ-વિયોગોત્થઃ શોકઃ શ્લોકત્વમ્ આગતઃ

વિવિધ-વાચ્ય-વાચક-રચના-પ્રપઞ્ચ-ચારુણઃ કાવ્યસ્ય સ એવાર્થઃ સાર-ભૂતઃ ।
ચાદિકવેર્ વાલ્મીકેઃ નિહત-સહચરી-વિરહ-કાતર-ક્રૌઞ્ચાક્રન્દ-જનિતઃ શોક એવ શ્લોકતયા પરિણતઃ । શોકો હિ કરુણ-સ્થાયિ-ભાવઃ । પ્રતીયમાનસ્ય ચાન્ય-ભેદ-દર્શને ઽપિ રસ-ભાવ-મુખેનૈવોપલક્ષણં પ્રાધાન્યાત્

ધ્વ્_1.6:
સરસ્વતી સ્વાદુ તદ્-અર્થ-વસ્તુ નિઃષ્યન્દમાના મહતાં કવીનામ્ ।
અલોક-સામાન્યમ્ અભિવ્યનક્તિ પરિસ્ફુરન્તમ્ પ્રતિભા-વિશેષમ્

તત્ વસ્તુ-તત્ત્વં નિઃષ્યન્દમાના મહતાં કવીનાં ભારતી અલોક-સામાન્યં પ્રતિભા-વિશેષં પરિસ્ફુરન્તમ્ અભિવ્યનક્તિ । યેનાસ્મિન્ન્ અતિવિચિત્ર-કવિ-પરમ્પરા-વાહિનિ સંસારે કાલિદાસ-પ્રભૃતયો દ્વિત્રાઃ પઞ્ચષા વા મહા-કવય ઇતિ ગણ્યન્તે

ઇદં ચાપરં પ્રતીયમાનસ્યાર્થસ્ય સદ્-ભાવ-સાધનં પ્રમાણમ્-
ધ્વ્_1.7:
શબ્દાર્થ-શાસન-જ્ઞાન-માત્રેણૈવ ન વેદ્યતે ।
વેદ્યતે સ તુ કાવ્યાર્થ-તત્ત્વજ્ઞૈર્ એવ કેવલમ્

સો ઽર્થો યસ્માત્ કેવલં કાવ્યાર્થ-તત્ત્વ-જ્ઞૈર્ એવ જ્ઞાયતે । યદિ ચ વાચ્ય-રૂપ એવાસાવ્ અર્થઃ સ્યાત્ તદ્-વાચ્ય-વાચક-રૂપ-પરિજ્ઞાનાદ્ એવ તત્-પ્રતીતિઃ સ્યાત્ । અથ ચ વાચ્ય-વાચક-લક્ષણ-માત્ર-કૃત-શ્રમાણાં કાવ્ય-તત્ત્વાર્થ-ભાવના-વિમુખાનાં સ્વર-શ્રુત્ય્-આદિ-લક્ષણમ્ ઇવાપ્રગીતાનાં ગાન્ધર્વ-લક્ષણ-વિદામ્ અગોચર એવાસાવ્ અર્થઃ

એવં વાચ્ય-વ્યતિરેકિણો વ્યઙ્ગ્યસ્ય સદ્-ભાવં પ્રતિપાદ્ય પ્રાધાન્યં તસ્યૈવેતિ દર્શયતિ-
ધ્વ્_1.8:
સો ઽર્થસ્ તદ્-વ્યક્તિ-સામર્થ્ય-યોગી શબ્દશ્ ચ કશ્ચન ।
યત્નતઃ પ્રત્યભિજ્ઞેયૌ તૌ શબ્દાર્થૌ મહાકવેઃ

વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થસ્ તદ્-વ્યક્તિ-સામર્થ્ય-યોગી શબ્દશ્ ચ કશ્ચન, ન શબ્દ-માત્રમ્ । તાવ્ એવ શબ્દાર્થૌ મહાકવેઃ પ્રત્યભિજ્ઞેયૌ ।વ્યઙ્ગ્ય-વ્યઞ્જકાભ્યામ્ એવ સુપ્રયુક્તાભ્યાં મહાકવિત્વ-લાભો મહા-કવીનાં, ન વાચ્ય-વાચક-રચના-માત્રેણ

ઇદાનીં વ્યઙ્ગ્ય-વ્યઞ્જકયોઃ પ્રાધાન્યે ઽપિ યદ્-વાચ્ય-વાચકાવ્ એવ પ્રથમમ્ ઉપાદદતે કવયસ્ તદ્ અપિ યુક્તમ્ એવેત્યાહ-
ધ્વ્_1.9:
આલોકાર્થી યથા દીપ-શિખાયાં યત્નવાઞ્ જનઃ ।
તદ્-ઉપાયતયા તદ્વદ્ અર્થે વાચ્યે તદ્-આદૃતઃ

યથા હ્ય્ આલોકાર્થી સન્ન્ અપિ દીપ-શિખાયાં યત્નવાઞ્ જનો ભવતિ તદ્-ઉપાયતયા । ન હિ દીપ-શિખામ્ અન્તરેણાલોકઃ સમ્ભવતિ । તદ્ વ્યઙ્ગ્યમ્ અર્થં પ્રત્યાદૃતો જનો વાચ્યે ઽર્થે યત્નવાન્ ભવતિ । અનેન પ્રતિપાદકસ્ય કવેર્ વ્યઙ્ગ્યમ્ અર્થં પ્રતિ વ્યાપારો દર્શિતઃ

પ્રતિપાદ્યસ્યાપિ તં દર્શયિતુમ્ આહ-
ધ્વ્_1.10:
યથા પદાર્થ-દ્વારેણ વાક્યાર્થઃ સમ્પ્રતીયતે ।
વાચ્યાર્થ-પૂર્વિકા તદ્વત્ પ્રતિપત્તસ્ય વસ્તુનઃ

યથા હિ પદાર્થ-દ્વારેણ વાક્યાર્થાવગમસ્ તથા વાચ્યાર્થ-પ્રતીતિ-પૂર્વિકા વ્યઙ્ગ્યસ્યાર્થસ્ય પ્રતિપત્તિઃ

ઇદાનીં વાચ્યાર્થ-પ્રતીતિ-પૂર્વકત્વે ઽપિ તત્-પ્રતીતેર્ વ્યઙ્ગ્યસ્યાર્થસ્ય પ્રાધાન્યં યથા ન વ્યાલુપ્યતે તથા દર્શયતિ-
ધ્વ્_1.11:
સ્વ-સામર્થ્ય-વશેનૈવ વાક્યાર્થં પ્રતિપાદયન્ ।
યથા વ્યાપાર-નિષ્પત્તૌ પદાર્થો ન વિભાવ્યતે

યથા સ્વ-સામર્થ્ય-વશેનૈવ વાક્યાર્થં પ્રકાશયન્ન્ અપિ પદાર્થો વ્યાપાર-નિષ્પત્તૌ ન ભાવ્યતે વિભક્તતયા

ધ્વ્_1.12:
તદ્વત્ સ-ચેતસાં સો ઽર્થો વાચ્યાર્થ-વિમુખાત્મનામ્ ।
બુદ્ધૌ તત્ત્વાર્થ-દર્શિન્યાં ઝટિત્ય્ એવાવભાસતે

એવં વાચ્ય-વ્યતિરેકિણો વ્યઙ્ગ્યસ્યાર્થસ્ય સદ્-ભાવં પ્રતિપાદ્ય પ્રકૃત ઉપયોજયન્ન્ આહ-
ધ્વ્_1.13:
યત્રાર્થઃ શબ્દો વા તમ્ અર્થમ્ ઉપસર્જનીકૃત-સ્વાર્થૌ ।
વ્યઙ્ક્તઃ કાવ્ય-વિશેષઃ સ ધ્વનિર્ ઇતિ સૂરિભિઃ કથિતઃ

યત્રાર્થો વાચ્ય-વિશેષઃ વાચક-વિશેષઃ શબ્દો વા તમ્ અર્થં વ્યઙ્ક્તઃ, સ કાવ્ય-વિશેષો ધ્વનિર્ ઇતિ । અનેન વાચ્ય-વાચક-ચારુત્વ-હેતુભ્ય ઉપમાદિભ્યો ઽનુપ્રાસાદિભ્યશ્ ચ વિભક્ત એવ ધ્વનેર્ વિષય ઇતિ દર્શિતમ્ ।
યદ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્-"પ્રસિદ્ધ-પ્રસ્થાનાતિક્રમિણો માર્ગસ્ય કાવ્ય-હાનેર્ ધ્વનિર્ નાસ્તિ" ઇતિ, તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્ । યતો લક્ષણ-કૃતામ્ એવ સ કેવલં ન પ્રસિદ્ધઃ, લક્ષ્યે તુ પરીક્ષ્યમાણે સ એવ સહૃદય-હૃદયાહ્લાદ-કારિ કાવ્ય-તત્ત્વમ્ । તતો ઽન્યચ્ ચિત્રમ્ એવેત્ય્ અગ્રે દર્શયિષ્યામઃ ।
યદ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્-"કામનીયકમ્ અનતિવર્તમાનસ્ય તસ્યોક્તાલઙ્કારાદિ-પ્રકારેષ્વ્ અન્તર્-ભાવઃ" ઇતિ, તદ્ અપ્ય્ અસમીચીનમ્; વાચ્ય-વાચક-માત્રાશ્રયિણિ પ્રસ્થાને વ્યઙ્ગ્ય-વ્યઞ્જક-સમાશ્રયેણ વ્યવસ્થિતસ્ય ધ્વનેઃ કથમ્ અન્તર્-ભાવઃ, વાચ્ય-વાચક-ચારુત્વ-હેતવો હિ તસ્યાઙ્ગ-ભૂતાઃ, સ ત્વ્ અઙ્ગિ-રૂપ એવેતિ પ્રતિપાદયિષ્યમાણત્વાત્ ।
પરિકર-શ્લોકાશ્ ચાત્ર-
વ્યઙ્ગ્ય-વ્યઞ્જક-સમ્બન્ધ-નિબન્ધનતયા ધ્વનેઃ ।
વાચ્ય-વાચક-ચારુત્વ-હેત્વ્-અન્તઃ-પાતિતા કુતઃ ॥
નનુ યત્ર પ્રતીયમાનસ્યાર્થસ્ય વૈશદ્યેનાપ્રતીતિઃ સ નામ મા ભૂદ્ ધ્વનેર્ વિષયઃ । યત્ર તુ પ્રતીતિર્ અસ્તિ, યથા-સમાસોક્ત્યાક્ષેપાનુક્ત-નિમિત્ત-વિશેષોક્તિ-પર્યાયોક્તાપહ્નુતિ-દીપક-સઙ્કરાલઙ્કારાદૌ , તત્ર ધ્વનેર્ અન્તર્-ભાવો ભવિષ્યતીત્ય્ આદિ નિરાકર્તુમ્ અભિહિતમ્-"ઉપસર્જની-કૃત-સ્વાર્થૌ" ઇતિ ।
અર્થો ગુણીકૃતાત્મા, ગુણીકૃતાભિધેયઃ શબ્દો વા યત્રાર્થાન્તરમ્ અભિવ્યનક્તિ સ ધ્વનિર્ ઇતિ । તેષુ કથં તસ્યાન્તર્-ભાવઃ । વ્યઙ્ગ્ય-પ્રાધાન્યે હિ ધ્વનિઃ । ન ચૈતત્ સમાસોક્ત્યાદિષ્વ્ અસ્તિ ।
સમાસોક્તૌ તાવત્-
ઉપોઢ-રાગેણ વિલોલ-તારકં
તથા ગૃહીતં શશિના નિશા-મુખમ્ ।
યથા સમસ્તં તિમિરાંશુકં તયા
પુરો ઽપિ રાગાદ્ ગલિતં ન લક્ષિતમ્ ॥
ઇત્ય્ આદૌ વ્યઙ્ગ્યેનાનુગતં વાચ્યમ્ એવ પ્રાધાન્યેન પ્રતીયતે સમારોપિત-નાયિકા-નાયક-વ્યવહારયોર્ નિશા-શશિનોર્ એવ વાક્યાર્થત્વાત્ ।
આક્ષેપે ઽપિ વ્યઙ્ગ્ય-વિશેષાક્ષેપિણો ઽપિ વાચ્યસ્યૈવ ચારુત્વં પ્રાધાન્યેન વાક્યાર્થ આક્ષેપોક્તિ-સામર્થ્યાદ્ એવ જ્ઞાયતે । તથા હિ-તત્ર શબ્દોપારૂઢો વિશેષાભિધાનેચ્છયા પ્રતિષેધ-રૂપો ય આક્ષેપઃ સ એવ વ્યઙ્ગ્ય-વિશેષમ્ આક્ષિપન્ મુખ્યં કાવ્ય-શરીરમ્ ।
ચારુત્વોત્કર્ષ-નિબન્ધના હિ વાચ્ય-વ્યઙ્ગ્યયોઃ પ્રાધાન્ય-વિવક્ષા । યથા-
અનુરાગવતી સન્ધ્યા દિવસસ્ તત્-પુરઃસરઃ ।
અહો દૈવ-ગતિઃ કીદૃક્ તથાપિ ન સમાગમઃ ॥
અત્ર સત્યામ્ અપિ વ્યઙ્ગ્ય-પ્રતીતૌ વાચ્યસ્યૈવ ચારુત્વમ્ ઉત્કર્ષવદ્ ઇતિ તસ્યૈવ પ્રાધાન્ય-વિવક્ષા ।
યથા ચ દીપકાપહ્નુત્ય્-આદૌ વ્યઙ્ગ્યત્વેનોપમાયાઃ પ્રતીતાવ્ અપિ પ્રાધાન્યેનાવિવક્ષિતત્વાન્ ન તયા વ્યપદેશસ્ તદ્વદ્ અત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અનુક્ત-નિમિત્તાયામ્ અપિ વિશેષોક્તૌ-
આહૂતો ઽપિ સહાયૈર્ ઓમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વિમુક્ત-નિદ્રો ઽપિ ।
ગન્તુ-મના અપિ પથિકઃ સઙ્કોચં નૈવ શિથિલયતિ ॥
ઇત્ય્ આદૌ વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રકરણ-સામર્થ્યાત્ પ્રતીતિ-માત્રં ન તુ તત્-પ્રતીતિ-નિમિત્તા કાચિચ્ ચારુત્વ-નિષ્પત્તિર્ ઇતિ ન પ્રાધાન્યમ્ । પર્યાયોક્તે ઽપિ યદિ પ્રાધાન્યેન વ્યઙ્ગ્યત્વં તદ્ ભવતુ નામ તસ્ય ધ્વનાવ્ અન્તર્-ભાવઃ । ન તુ ધ્વનેસ્ તત્રાન્તર્-ભાવઃ । તસ્ય મહા-વિષયત્વેનાઙ્ગિત્વેન ચ પ્રતિપાદયિષ્યમાણત્વાત્ । ન પુનઃ પર્યાયો ભામહોદાહૃત-સદૃશે વ્યઙ્ગ્યસ્યૈવ પ્રાધાન્યમ્ । વાચ્યસ્ય તત્રોપસર્જનાભાવેનાવિવક્ષિતત્વાત્ ।
અપહ્નુતિ-દીપકયોઃ પુનર્-વાચ્યસ્ય પ્રાધાન્યં વ્યઙ્ગ્યસ્ય ચાનુયાયિત્વં પ્રસિદ્ધમ્ એવ ।
સઙ્કરાલઙ્કારે ઽપિ યદાલઙ્કારો ઽલઙ્કારાન્તર-ચ્છાયામ્ અનુગૃહ્ણાતિ, તદા વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યેનાવિવક્ષિતત્વાન્ ન ધ્વનિ-વિષયત્વમ્ । અલઙ્કાર-દ્વય-સમ્ભાવનાયાં તુ વાચ્ય-વ્યઙ્ગ્યયોઃ સમં પ્રાધાન્યમ્ । અથ વાચ્યોપસર્જની-ભાવેન વ્યઙ્ગ્યસ્ય તત્રાવસ્થાનં તદા સો ઽપિ ધ્વનિ-વિષયો ઽસ્તુ, ન તુ સ એવ ધ્વનિર્ ઇતિ વક્તું શક્યમ્ । પર્યાયોક્ત-નિર્દિષ્ટ-ન્યાયાત્ । અપિ ચ સઙ્કરાલઙ્કારે ઽપિ ચ ક્વચિત્ સઙ્કરોક્તિર્ એવ ધ્વનિ-સમ્ભાવનાં નિરાકરોતિ ।
અપ્રસ્તુત-પ્રશંસાયામ્ અપિ યદા સામાન્ય-વિશેષ-ભાવાન્ નિમિત્ત-નિમિત્તિ-ભાવાદ્ વા અભિધીયમાનસ્યાપ્રસ્તુતસ્ય પ્રતીયમાનેન પ્રસ્તુતેનાભિસમ્બન્ધસ્ તદાભિધીયમાન-પ્રતીયમાનયોઃ સમમ્ એવ પ્રાધાન્યમ્ । યદા તાવત્ સામાન્યસ્યાપ્રસ્તુતસ્યાભિધીયમાનસ્ય પ્રાકરણિકેન વિશેષેણ પ્રતીયમાનેન સમ્બન્ધસ્ તદા વિશેષ-પ્રતીતૌ સત્યામ્ અપિ પ્રાધાન્યેન તત્-સામાન્યેનાવિનાભાવાત્ સામાન્યસ્યાપિ પ્રાધાન્યમ્ । યદાપિ વિશેષસ્ય સામાન્ય-નિષ્ઠત્વં તદાપિ સામાન્યસ્ય પ્રાધાન્યે સામાન્યે સર્વ-વિશેષાણામ્ અન્તર્-ભાવાદ્ વિશેષસ્યાપિ પ્રાધાન્યમ્ । નિમિત્ત-નિમિત્તિ-ભાવે ચાયમ્ એવ ન્યાયઃ ।
યદા તુ સારૂપ્ય-માત્ર-વશેનાપ્રસ્તુત-પ્રશંસાયામ્ અપ્રકૃત-પ્રકૃતયોઃ સમ્બન્ધસ્ તદાપ્ય્ અપ્રસ્તુતસ્ય સરૂપસ્યાભિધીયમાનસ્ય પ્રાધાન્યેનાવિવક્ષાયાં ધ્વનાવ્ એવાન્તઃ-પાતઃ । ઇતરથા ત્વ્ અલઙ્કારાન્તરમ્ એવ । તદ્ અયમ્ અત્ર સઙ્ક્ષેપઃ-
વ્યઙ્ગ્યસ્ય યત્રાપ્રાધાન્યં વાચ્ય-માત્રાનુયાયિનઃ ।
સમાસોક્ત્યાદયસ્ તત્ર વાચ્યાલઙ્કૃતયઃ સ્ફુટાઃ ॥
વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રતિભા-માત્રે વાચ્યાર્થાનુગમે ઽપિ વા ।
ન ધ્વનિર્ યત્ર વા તસ્ય પ્રાધાન્યં ન પ્રતીયતે ॥
તત્-પરાવ્ એવ શબ્દાર્થૌ યત્ર વ્યઙ્ગ્યં પ્રતિ સ્થિતૌ ।
ધ્વનેઃ સ એવ વિષયો મન્તવ્યઃ સઙ્કરોજ્ઝિતઃ ॥
તસ્માન્ ન ધ્વનેર્ અન્યત્રાન્તર્-ભાવઃ ।
ઇતશ્ ચ નાન્તર્-ભાવઃ ; યતઃ કાવ્ય-વિશેષો ઽઙ્ગી ધ્વનિર્ ઇતિ કથિતઃ । તસ્ય પુનર્ અઙ્ગાનિ-અલઙ્કારા ગુણા વૃત્તયશ્ ચેતિ પ્રતિપાદયિષ્યન્તે । ન ચાવયવ એવ પૃથગ્-ભૂતો ઽવયવીતિ પ્રસિદ્ધઃ । અપૃથગ્-ભાવે તુ તદ્-અઙ્ગત્વં તસ્ય । ન તુ તત્ત્વમ્ એવ । યત્રાપિ વા તત્ત્વં તત્રાપિ ધ્વનેર્ મહા-વિષયત્વાન્ ન તન્-નિષ્ઠત્વમ્ એવ ।
"સૂરિભિઃ કથિત" ઇતિ વિદ્વદ્-ઉપજ્ઞેય-મુક્તિઃ, ન તુ યથા-કથઞ્ચિત્-પ્રવૃત્તેતિ પ્રતિપાદ્યતે । પ્રથમે હિ વિદ્વાંસો વૈયાકરણાઃ, વ્યાકરણ-મૂલત્વાત્ સર્વ-વિદ્યાનામ્ । તે ચ શ્રૂયમાણેષુ વર્ણેષુ ધ્વનિર્ ઇતિ વ્યવહરન્તિ । તથૈવાન્યૈસ્ તન્-મતાનુસારિભિઃ સૂરિભિઃ કાવ્ય-તત્ત્વાર્થ-દર્શિભિર્ વાચ્ય-વાચક-સમ્મિશ્રઃ શબ્દાત્મા કાવ્યમ્ ઇતિ વ્યપદેશ્યો વ્યઞ્જકત્વ-સામ્યાદ્ ધ્વનિર્ ઇત્ય્ ઉક્તઃ । ન ચૈવં-વિધસ્ય ધ્વનેર્ વક્ષ્યમાણ-પ્રભેદ-તદ્-ભેદ-સંકલનયા મહા-વિષયસ્ય યત્-પ્રકાશનં તદ્-અપ્રસિદ્ધાલઙ્કાર-વિશેષ-માત્ર-પ્રતિપાદનેન તુલ્યમ્ ઇતિ તદ્-ભાવિત-ચેતસાં યુક્ત એવ સંરમ્ભઃ । ન ચ તેષુ કથઞ્ચિદ્ ઈર્ષ્યયા કલુષિત-શેમુષી-કત્વમ્ આવિષ્કરણીયમ્ । તદ્ એવં ધ્વનેસ્ તાવદ્ અભાવ-વાદિનઃ પ્રત્યુક્તાઃ ।
અસ્તિ ધ્વનિઃ । સ ચાસાવ્ અવિવક્ષિત-વાચ્યો વિવક્ષિતાન્ય્ અપર-વાચ્યશ્ ચેતિ દ્વિવિધઃ સામાન્યેન । તત્રાદ્યસ્યોદાહરણમ્-
સુવર્ણ-પુષ્પાં પૃથિવીં ચિન્વન્તિ પુરુષાસ્ ત્રયઃ ।
શૂરશ્ ચ કૃત-વિદ્યશ્ ચ યશ્ ચ જાનાતિ સેવિતુમ્ ॥
દ્વિતીયસ્યાપિ-
શિખરિણિ ક્વ નુ નામ કિયચ્ ચિરં
કિમ્ અભિધાનમ્ અસાવ્ અકરોત્ તપઃ ।
તરુણિ યેન તવાધર-પાટલં
દશતિ બિમ્બ-ફલં શુકશાવકઃ

યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં ભક્તિર્ ધ્વનિર્ ઇતિ, તત્ પ્રતિસમાધીયતે-
ધ્વ્_1.14અ:
ભક્ત્યા બિભર્તિ નૈકત્વમ્ રૂપ-ભેદાદ્ અયં ધ્વનિઃ
અયમ્ ઉક્ત-પ્રકારો ધ્વનિર્ ભક્ત્યા નૈકત્વં બિભર્તિ ભિન્ન-રૂપત્વાત્ । વાચ્ય-વ્યતિરિક્તસ્યાર્થસ્ય વાચ્ય-વાચકાભ્યાં તાત્પર્યેણ પ્રકાશનં યત્ર વ્યઙ્ગ્ય-પ્રાધાન્યે સ ધ્વનિઃ । ઉપચાર-માત્રં તુ ભક્તિઃ ।
મા ચૈતત્ સ્યાદ્ ભક્તિર્ લક્ષણં ધ્વનેર્ ઇત્ય્ આહ-
ધ્વ્_1.14બ્:
અતિવ્યાપ્તેર્ અથાવ્યાપ્તેર્ ન ચાસૌ લક્ષ્યતે તયા

નૈવ ભક્ત્યા ધ્વનિર્ લક્ષ્યતે । કથમ્ ? અતિવ્યાપ્તેર્ અવ્યાપ્તેશ્ ચ । તત્રાતિવ્યાપ્તિર્ ધ્વનિ-વ્યતિરિક્તે ઽપિ વિષયે ભક્તેઃ સમ્ભવાત્ । યત્ર હિ, વ્યઙ્ગ્ય-કૃતં મહત્-સૌષ્ઠવં નાસ્તિ તત્રાપ્ય્ ઉપચરિત-શબ્દ-વૃત્ત્યા પ્રસિદ્ધ્ય્-અનુરોધ-પ્રવર્તિત-વ્યવહારાઃ કવયો દૃશ્યન્તે । યથા [રત્નાવલી 2.12]-
પરિમ્લાનં પીન-સ્તન-જઘન-સઙ્ગાદ્ ઉભયતસ્
તનોર્ મધ્યસ્યાન્તઃ પરિમલનમ્ અપ્રાપ્ય હરિતમ્ ।
ઇદં વ્યસ્ત-ન્યાસં શ્લથ-ભુજ-લતાક્ષેપ-વલનૈઃ
કૃશાઙ્ગ્યાઃ સન્તાપં વદતિ વિસિની-પત્ર-શયનમ્ ॥[*8]
[*8] સ્ર્ક્ 709, રસાર્ણવ 1.441.
તથા-
ચુમ્બજ્જ{ઇ} સઅહુત્તં અવરુન્ધિજ્જ{ઇ} સહસ્સ-હુત્તં બિ ।
રમિઅ પુણો બિ રમિજ્જ{ઇ} પિએ જણે ણત્થિ પુણરુત્તં ॥
[ચુમ્બ્યતે શત-કૃત્વો ઽવરુધ્યતે સહસ્ર-કૃત્વઃ ।
વિરમ્ય પુના રમ્યતે પ્રિયો જનો નાસ્તિ પુનરુક્તમ્ ॥]
તથા-
કુબિઆઓ પસણ્નાઓ ઓરણ્ણ-મુહીઓ વિહસમાણાઓ ।
જહ ગહિઆ તહ હિઅઅં હરન્તિ ઉચ્છિન્ત-મહિલાઓ ॥
[કુપિતાઃ પ્રસન્ના અવરુદિત-વદના વિહસન્ત્યઃ ।
યથા ગૃહીતાસ્ તથા હૃદયં હરન્તિ સ્વૈરિણ્યો મહિલાઃ ॥]
તથા-
અજ્જાએ પહારો ણવલ-દાએ દિણ્ણો પિએણ થણ-બટ્ટે ।
મિ{ઉ}ઓ બિ દૂસહો બ્બિઅ જાઓ હિઅએ સવત્તીણં ॥
[ભાર્યાયાઃ પ્રહારો નવ-લતયા દત્તઃ પ્રિયેણ સ્તન-પૃષ્ઠે ।
મૃદુકો ઽપિ દુઃસહ ઇવ જાતો હૃદયે સપત્નીનામ્ ॥]
તથા-
પરાર્થે યઃ પીડામ્ અનુભવતિ ભઙ્ગે ઽપિ મધુરો
યદીયઃ સર્વેષામ્ ઇહ ખલુ વિકારો ઽપ્ય્ અભિમતઃ ।
ન સમ્પ્રાપ્તો વૃદ્ધિં યદિ સ ભૃશમ્ અક્ષેત્ર-પતિતઃ
કિમ્ ઇક્ષોર્ દોષો ઽસૌ ન પુનર્ અગુણાયા મરુ-ભુવઃ ॥
ઇત્ય્ અત્રેક્ષુ-પક્ષે ઽનુભવતિ શબ્દઃ । ન ચૈવં-વિધઃ કદાચિદ્ અપિ ધ્વનેર્ વિષયઃ । યતઃ-
ધ્વ્_1.15:
ઉક્ત્ય્-અન્તરેણાશક્યં યત્ તચ્ ચારુત્વં પ્રકાશયન્ ।
શબ્દો વ્યઞ્જકતાં બિભ્રદ્ ધ્વન્ય્-ઉક્તેર્ વિષયીભવેત્

અત્ર ચોદાહૃતે વિષયે નોક્ત્ય્-અન્તરા-શક્ય-ચારુત્વ-વ્યક્તિ-હેતુઃ શબ્દઃ ।
કિં ચ-
ધ્વ્_1.16:
રૂઢા યે વિષયે ઽન્યત્ર શબ્દાઃ સ્વ-વિષયાદ્ અપિ ।
લાવણ્યાદ્યાઃ પ્રયુક્તાસ્ તે ન ભવન્તિ પદં ધ્વનેઃ

તેષુ ચોપચરિત-શબ્દ-વૃત્તિર્ અસ્તીતિ । તથા-વિધે ચ વિષયે ક્વચિત્ સમ્ભવન્ન્ અપિ ધ્વનિ-વ્યવહારઃ પ્રકારાન્તરેણ પ્રવર્તતે । ન તથા-વિધ-શબ્દ-મુખેન ।
અપિ ચ-
ધ્વ્_1.17:
મુખ્યાં વૃત્તિં પરિત્યજ્ય ગુણ-વૃત્ત્યાર્થ-દર્શનમ્ ।
યદ્ ઉદ્દિશ્ય ફલં તત્ર શબ્દો નૈવ સ્ખલદ્-ગતિઃ

તત્ર હિ ચારુત્વાતિશય-વિશિષ્ટાર્થ-પ્રકાશન-લક્ષણે પ્રયોજને કર્તવ્યે યદિ શબ્દસ્યામુખ્યતા તદા તસ્ય પ્રયોગે દુષ્ટતૈવ સ્યાત્ । ન ચૈવમ્ ; તસ્માત્-
ધ્વ્_1.18:
વાચકત્વાશ્રયેણૈવ ગુણ-વૃત્તિર્ વ્યવસ્થિતા ।
વ્યઞ્જકત્વૈક-મૂલસ્ય ધ્વનેઃ સ્યાલ્ લક્ષણં કથમ્

તસ્માદ્ અન્યો ધ્વનિર્ અન્યા ચ ગુણ-વૃત્તિઃ ।
અવ્યાપ્તિર્ અપ્ય્ અસ્ય લક્ષણસ્ય । ન હિ ધ્વનિ-પ્રભેદો વિવક્ષિતાન્ય-પર-વાચ્ય-લક્ષણઃ । અન્યે ચ બહવઃ પ્રકારા ભક્ત્યા વ્યાપ્યન્તઃ ; તસ્માદ્ ભક્તિર્ અલક્ષણમ્

ધ્વ્_1.19અ:
કસ્યચિદ્ ધ્વનિ-ભેદસ્ય સા તુ સ્યાદ્ ઉપલક્ષણમ્ ।
સા પુનર્ ભક્તિર્ વક્ષ્યમાણ-પ્રભેદ-મધ્યાદ્ અન્યતમસ્ય ભેદસ્ય યદિ નામોપલક્ષણતયા સમ્ભાવ્યેત ; યદિ ચ ગુણ-વૃત્ત્યૈવ ધ્વનિર્ લક્ષ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે તદ્-અભિધા-વ્યાપારેણ તદ્-ઇતરો ઽલઙ્કાર-વર્ગઃ સમગ્ર એવ લક્ષ્યત ઇતિ પ્રત્યેકમ્ અલઙ્કારાણાં લક્ષણ-કરણ-વૈયર્થ્ય-પ્રસઙ્ગઃ ।
કિં ચ-
ધ્વ્_1.19બ્:
લક્ષણે ઽન્યૈઃ કૃતે ચાસ્ય પક્ષ-સંસિદ્ધિર્ એવ નઃ