Dhvanyāloka · Chapter 2

kṛte 'pi vā pūrvam evānyair dhvani-lakṣaṇe pakṣa-saṃsiddhir eva naḥ ; yasmād dhvanir astīti naḥ pakṣaḥ / sa ca prāg eva saṃsiddha ity ayatna-sampanna-samīhitārthāḥ saṃvṛttāḥ smaḥ /
ye 'pi sahṛdaya-hṛdaya-saṃvedyam anākhyeyam eva dhvaner ātmānam āmnāsiṣus te 'pi na parīkṣya vādinaḥ / yata uktayā nītyā vakṣyamāṇayā ca dhvaneḥ sāmānya-viśeṣa-lakṣaṇe pratipādite 'pi yady anākhyeyatvaṃ tat sarveṣām eva vastūnāṃ tat-prasaktam / yadi punar dhvaner atiśayoktyānayā kāvyāntarātiśāyi taiḥ svarūpam ākhyāyate tat te 'pi yuktābhidhāyina eva //
iti śrī-rājānakānandavardhanācārya-viracite dhvany-āloke prathama uddyotaḥ //
-o)0(o-
(2)
// dvitīyoddyotaḥ //
evam avivakṣita-vācya-vivakṣitānya-para-vācyatvena dhvanir dvi-prakāraḥ prakāśitaḥ /
tatrāvivakṣita-vācyasya prabheda-pratipādanāyedam ucyate-
Dhv_2.1:
arthāntare saṅkramitam atyantaṃ vā tiraskṛtam /
avivakṣita-vācyasya dhvaner vācyaṃ dvidhā matam

tathāvidhābhyāṃ ca tābhyāṃ vyañgyasyaiva viśeṣaḥ / tatrārthāntara-saṅkramita-vācyo yathā-
snigdha-śyāmala-kānti-lipta-viyato vellad-balākā ghanā
vātāḥ śīkariṇaḥ payoda-suhṛdām ānanda-kekāḥ kalāḥ /
kāmaṃ santu dṛḍhaṃ kaṭhora-hṛdayo rāmo 'smi sarvaṃ sahe
vaidehī tu katham bhaviṣyati hahā hā devi dhīrā bhava //[*9]
[*9] Sad-ukti-karṇāmṛta 978, Sāh.D. 2.17.
ity atra rāma-śabdaḥ / anena hi vyaṅgya-dharmāntara-pariṇataḥ saṃjñī pratyāyyate, na saṃjñi-mātram / yathā ca mamaiva viṣama-bāṇa-līlāyām-
tālā jāanti guṇā jālā de sahiaehiṃ gheppanti /
ra{i}-kiraṇānuggahīāiṃ honti kamalāiṃ kamalāiṃ //
[tadā jāyante guṇā yadā te sahṛdayair gṛhyante /
ravi-kiraṇānugṛhītāni bhavanti kamalāni kamalāni //]
ity atra dvitīyaḥ kamala-śabdaḥ /
atyanta-tiraskṛta-vācyo yathādi-kaver vālmīkeḥ-
ravi-saṅkrānta-saubhāgyas tuṣārāvṛta-maṇḍalaḥ /
niḥśvāsāndha ivādarśaś candramā na prakāśate //iti /
atrāndha-śabdaḥ / yathā ca-
gaanaṃ ca matta-mehaṃ dhārāluli-ajjunāiṃ a baṇāiṃ /
ṇirahaṅkāra-miaṅkā haranti ṇīlāo nisāo //
[gaganaṃ ca matta-meghaṃ dhārā-lulitārjunāni ca vanāni /
nirahaṅkāra-mṛgāṅkā haranti nīlā api niśāḥ //]
atra matta-nirahaṅkāra-śabdau

Dhv_2.2:
asaṃlakṣya-kramoddyotaḥ krameṇa dyotitaḥ paraḥ /
vivakṣitābhidheyasya dhvaner ātmā dvidhā mataḥ

mukhyatayā prakāśamāno vyaṅgyo 'rtho dhvaner ātmā / sa ca vācyārthāpekṣayā kaścid alakṣya-kramatayā prakāśate, kaścit krameṇeti dvidhā mataḥ

tatra-
Dhv_2.3:
rasa-bhāva-tad-ābhāsa-tat-praśānty-ādir akramaḥ /
dhvaner ātmāṅgi-bhāvena bhāsamāno vyavasthitaḥ

rasādir artho hi saheva vācyenāvabhāsate / sa cāṅgitvenāvabhāsamāno dhvaner ātmā /
idānīṃ rasavad-alaṅkārād alakṣya-krama-dyotanātmano dhvaner vibhakto viṣaya iti pradarśyate-
Dhv_2.4:
vācya-vācaka-cārutva-hetūnāṃ vividhātmanām /
rasādi-paratā yatra sa dhvaner viṣayo mataḥ

rasa-bhāvatad-ābhāsa-tat-praśama-lakṣaṇaṃ mukhyam artham anuvartamānā śabdārthālaṅkārā guṇāś ca parasparaṃ dhvany-apekṣayā vibhinna-rūpā vyavasthitās tatra kāvye dhvanir iti vyapadeśaḥ

Dhv_2.5:
pradhānye 'nyatra vākyārthe yatrāṅgaṃ tu rasādayaḥ /
kāvye tasminn alaṅkāro rasādir iti me matiḥ

yady api rasavad-alaṅkārasyānyair darśito viṣayas tathāpi yasmin kāvye pradhānatayānyo 'rtho vākyārthī-bhūtas tasya cāṅga-bhūtā ye rasādayas te rasāder alaṅkārasya viṣayā iti māmakīnaḥ pakṣaḥ / tad yathā cāṭuṣu preyo 'laṅkārasya vākyārthatve 'pi rasādayo 'ṅgabhūtā dṛśyante / sa ca rasādir alaṅkāraḥ śuddhaḥ saṅkīrṇo vā /
tatrādyo yathā-
kiṃ hāsyena na me prayāsyasi punaḥ prāptaś cirād darśanaṃ
keyam niṣkaruṇa pravāsa-rucitā kenāsi dūrikṛtaḥ /
svapnānteṣv iti te vadan priyatama-vyāsakta-kaṇṭha-graho
buddhā roditi rikta-bāhu-valayas tāraṃ ripu-strī-janaḥ //
ity atra karuṇa-rasasya śuddhasyāṅga-bhāvāt spaṣṭam eva rasavad-alaṅkāratvam / evam evaṃ-vidhe viṣaye rasāntarāṇāṃ spaṣṭa evāṅgabhāvaḥ /
saṅkīrṇo rasādir aṅga-bhūto yatha-
kṣipto hastāvalagnaḥ prasabham abhihato 'py ādadāno 'ṃśukāntaṃ
gṛhṇan keśeṣv apāstaś caraṇa-nipatito nekṣitaḥ sambhrameṇa /
āliṅgan yo 'vadhūtas tripura-yuvatibhiḥ sāśru-netrotpalābhiḥ
kāmīvārdrāparādhaḥ sa dahatu duritaṃ śāmbhavo vaḥ śarāgniḥ //
ity atra tripura-ripu-prabhāvātiśayasya vākyārthatve īrṣyā-vipralambhasya śleṣa-sahitasyāṅga-bhāva iti, evaṃ-vidha eva rasavad-ādy-alaṅkārasya nyāyyo viṣayaḥ / ata eva cerṣyā-vipralambha-karuṇayor aṅgatvena vyavasthānāt samāveśo na doṣaḥ / yatra hi rasasya vākyārthī-bhāvas tatra katham alaṅkāratvam ? alaṅkāro hi cārutva-hetuḥ prasiddhaḥ ; na tv asāv ātmaivātmanaś cārutva-hetuḥ /
tathā cāyam atra saṃkṣepaḥ-
rasa-bhāvādi-tātparyam āśritya viniveśanam /
alaṅkṛtīnāṃ sarvāsām alaṅkāratva-sādhanam //
tasmād yatra rasādayo vākyārthī-bhūtāḥ sa sarvo na rasāder alaṅkārasya viṣayaḥ ; sa dhvaneḥ prabhedaḥ, tasyopamādayo 'laṅkārāḥ / yatra tu prādhānyenārthāntarasya vākyārthī-bhāve rasādibhiś cārutva-niṣpattiḥ kriyate, sa rasāder alaṅkāratāyā viṣayaḥ /
evaṃ dhvaner upamādīnāṃ rasavad-alaṅkārasya ca vibhakta-viṣayatā bhavati /
yadi tu cetanānāṃ vākyārthī-bhāvo rasādy-alaṅkārasya viṣaya ity ucyate tarhy upamādīnāṃ pravirala-viṣayatā nirviṣayatā vābhihitā syāt / yasmād acetana-vastu-vṛtte vākyārthī-bhūte punaś cetana-vastu-vṛttānta-yojanayā yathā-kathañcid bhavitavyam /
atha satyām api tasyāṃ yatrācetanānāṃ vākyārthī-bhāvo nāsau rasavad-alaṅkārasya viṣaya ity ucyate / tan mahataḥ kāvya-prabandhasya rasanidhānabhūtasya nīrasatvamabhihitaṃ syāt /
yathā-
taraṅga-bhrū-bhaṅgā kṣubhita-vihaga-śreṇi-raśanā
vikarṣantī phenaṃ vasanam iva saṃrambha-śithilam /
yathā-viddhaṃ yāti skhalitam abhisandhāya bahuśo
nadī-rūpeṇeyaṃ dhruvam asahanā sā pariṇatā //
yathā vā-
tanvī megha-jalārdra-pallavatayā dhautādhar evāśrubhiḥ
śūnyevābharaṇaiḥ svakāla-virahād viśrānta-puṣpodgamā /
cintā maunam ivāśritā madhu-kṛtāṃ śabdair vinā lakṣyate
caṇḍī mām avadhūya pāda-patitaṃ jātānutāpeva sā //
yathā vā-
teṣāṃ gopa-vadhū-vilāsa-suhṛdāṃ rādhā-rahaḥ-sākṣiṇāṃ
kṣemaṃ bhadra kalinda-śaila-tanayā-tīre latā-veśmanāṃ /
vicchinne smara-talpa-kalpana-mṛd-ucchedopayoge 'dhunā
te jāne jaraṭhī-bhavanti vigalan nīla-tviṣaḥ pallavāḥ //[*10]
[*10] Srk 808 (vidyāyāḥ); Svm 87.8 (kasyāpi)
ity evam ādau viṣaye 'cetanānāṃ vākyārthī-bhāve 'pi cetana-vastu-vṛttānta-yojanāsty eva / atha yatra cetana-vastu-vṛttānta-yojanāsti tatra rasādir alaṅkāraḥ / tad evaṃ saty upamādayo nirviṣayāḥ pravirala-viṣayā vā syuḥ / yasmān nāsty evāsāv acetana-vastu-vṛttānto yatra cetana-vastu-vṛttānta-yojanā nāsty antato vibhāvatvena / tasmād aṅgatvena ca rasādīnām alaṅkāratā /
yaḥ punar aṅgī raso bhāvo vā sarvākāram alaṅkāryaḥ sa dhvaner ātmeti

kiṃ ca-
Dhv_2.6:
tam artham avalambante ye 'ṅginaṃ te guṇāḥ smṛtāḥ /
aṅgāśritās tv alaṅkārā mantavyāḥ kaṭakādivat

ye tam arthaṃ rasādi-lakṣaṇam aṅginaṃ santam avalambate te guṇāḥ śauryādivat / vācya-vācaka-lakṣaṇāny aṅgāni ye punas tad-āśritās te 'laṅkārā mantavyāḥ kaṭakādivat

tathā ca-
Dhv_2.7:
śṛṅgāra eva madhuraḥ paraḥ prahlādano rasaḥ /
tan-mayaṃ kāvyam āśritya mādhuryaṃ pratitiṣṭhati

śṛṅgāra eva rasāntarāpekṣayā madhuraḥ prahlāda-hetutvāt / tat-prakāśana-para-śabdārthatayā kāvyasya sa mādhurya-lakṣaṇo guṇaḥ / śravyatvaṃ punar ojaso 'pi sādhāraṇam iti

Dhv_2.8:
śṛṅgāre vipralambhākhye karuṇe ca prakarṣavat /
mādhuryam ārdratāṃ yāti yatas tatrādhikaṃ manaḥ

vipralambha-śṛṅgāra-karuṇayos tu mādhuryam eva prakarṣavat / sahṛdaya-hṛdayāvarjanātiśaya-nimittatvād iti

Dhv_2.9:
raudrādayo rasā dīptyā lakṣyante kāvya-vartinaḥ /
tad-vyakti-hetū śabdārthāv āśrityaujo vyavasthitam

raudrādayo hi rasāḥ parāṃ dīptim ujjvalatāṃ janayantīti lakṣaṇayā ta eva dīptir ity ucyate /
tat-prakāśana-paraḥ śabdo dīrgha-samāsa-racanālaṅkṛtaṃ vākyam / yathā-
cañcad-bhuja-bhramita-caṇḍa-gadābhighāta-
sañcūrṇitoru-yugalasya suyodhanasya /
styānāvabaddha-ghana-śoṇita-śoṇa-pāṇir
uttaṃsayiṣyati kacāṃs tava devi bhīmaḥ //(veṇi 1.21)
tat-prakāśana-paraś cārtho 'napekṣita-dīrgha-samāsa-racanaḥ prasanna-vācakābhidheyaḥ / yathā-
yo yaḥ śastraṃ bibharti sva-bhuja-guru-madaḥ pāṇḍavīnāṃ camūnāṃ
yo yaḥ pāñcāla-gotre śiśur adhika-vayā garbha-śayyāṃ gato vā /
yo yas tat-karma-sākṣī carati mayi raṇe yaś ca yaś ca pratīpaḥ
krodhāndhas tasya tasya svayam api jagatām antakasyāntako 'ham //(veṇi 3.32)
ity ādau dvayor ojastvam

Dhv_2.10:
samarpakatvaṃ kāvyasya yat tu sarva-rasān prati /
sa prasādo guṇo jñeyaḥ sarva-sādhāraṇa-kriyaḥ

prasādas tu svacchatā śabdārthayoḥ / sa ca sarva-rasa-sādhāraṇo guṇaḥ sarva-racanā-sādhāraṇaś ca vyaṅgyārthāpekṣayaiva mukhyatayā vyavasthito mantavyaḥ

Dhv_2.11:
śruti-duṣṭādayo doṣā anityā ye ca darśitāḥ /
dhvany-ātmany eva śṛṅgāre te heyā ity udāhṛtāḥ

anityā doṣāś ca ye śruti-duṣṭādayaḥ sūcitās te 'pi na vācye artha-mātre, na ca vyaṅgye śṛṅgāre vā dhvaner anātma-bhūte / kiṃ tarhi ? dhvanyātmany eva śṛṅgāre 'ṅgitayā vyaṅgye te heyā ity udāhṛtāḥ / anyathā hi teṣām anitya-doṣataiva na syāt / evam ayam asaṃlakṣya-krama-dyoto dhvaner ātmā pradarśitaḥ sāmānyena

Dhv_2.12:
tasyāṅgānāṃ prabhedā ye prabhedāḥ svagatāś ca ye /
teṣāmānantyamanyonyasambandhaparikalpane

aṅgitayā vyaṅgyo rasādir vivakṣitāny apara-vācyasya dhvaner eka ātmā ya uktas tasyāṅgānāṃ vācya vācakānupātinām alaṅkārāṇāṃ ye prabhedā niravadhayo ye ca svagatās tasyāṅgino 'rthasya rasa-bhāva-tad-ābhāsa-tat-praśama-lakṣaṇā vibhāvānubhāva-vyabhicāri-pratipādana-sahitā anantāḥ svāśrayāpekṣayā niḥsīmāno viśeṣās teṣām anyonya-sambandha-parikalpane kriyamāṇe kasyacid anyatamasyāpi rasasya prakārāḥ parisaṅkhyātuṃ na śakyante kim uta sarveṣām /
tathā hi śṛṅgārasyāṅginas tāvad ādyau dvau bhedau-sambhogo vipralambhaś ca / sambhogasya ca paraspara-prema-darśana-surata-viharaṇādi-lakṣaṇāḥ prakārāḥ /
vipralambhasyāpy abhilāṣerṣyā-viraha-pravāsa-vipralambhādayaḥ / teṣāṃ ca pratyekaṃ vibhāvānubhāva-vyabhicāri-bhedaḥ / teṣāṃ ca deśa-kālādy-āśrayāvasthā-bheda iti svagata-bhedāpekṣayaikasya tasyāparimeyatvaṃ, kiṃ punar aṅga-prabheda-kalpanāyām / te hy aṅga-prabhedāḥ pratyekam aṅgi-prabheda-sambandha-parikalpane kriyamāṇe satyānantyam evopayānti

Dhv_2.13:
diṅ-mātraṃ tūcyate yena vyutpannānāṃ sa-cetasām /
buddhir āsāditālokā sarvatraiva bhaviṣyati

diṅ-mātra-kathanena hi vyutpannānāṃ sahṛdayānām ekatrāpi rasa-bhede sahālaṅkārair aṅgāṅgi-bhāva-parijñānād āsāditālokā buddhiḥ sarvatraiva bhaviṣyati /
tatra-
Dhv_2.14:
śṛṅgārasyāṅgino yatnād eka-rūpānubandhavān /
sarveṣv eva prabhedeṣu nānuprāsaḥ prakāśakaḥ

aṅgino hi śṛṅgārasya ye uktāḥ prabhedās teṣu sarveṣv eka-prakārānubandhitayā prabandhena pravṛtto 'nuprāso na vyañjakaḥ / aṅgina ity anenāṅga-bhūtasya śṛṅgārasyaika-rūpānubandhy-anuprāsa-nibandhane kāma-cāram āha //2.14 //
Dhv_2.15:
dhvanyātma-bhūte śṛṅgāre yamakādi-nibandhanam /
śaktāv api pramāditvaṃ vipralambhe viśeṣataḥ

dhvaner ātma-bhūtaḥ śṛṅgāras tātparyeṇa vācya-vācakābhyāṃ prakāśyamānas tasmin yamakādīnāṃ yamaka-prakārāṇāṃ nibandhanaṃ duṣkara-śabda-bhaṅga-śleṣādīnāṃ śaktāv api pramāditvaṃ / "pramāditvam" ity anenaitad darśyate-kāka-tālīyena kadācit kasyacid ekasya yamakāder niṣpattāv api bhūmnālaṅkārāntaravad rasāṅgatvena nibandho na kartavya iti / "vipralambhe viśeṣata" ity anena vipralambhe saukumāryātiśayaḥ khyāpyate / tasmin dyotye yamakāder aṅgasya nibandho niyamān na kartavya iti

atra yuktir abhidhīyate-
Dhv_2.16:
rasākṣiptatayā yasya bandhaḥ śakya-kriyo bhavet /
apṛthag-yatna-nirvatyaḥ so 'laṅkāro dhvanau mataḥ

niṣpattāv āścarya-bhūto 'pi yasyālaṅkārasya rasākṣiptatayaiva bandhaḥ śakya-kriyo bhavet so 'sminn alakṣya-krama-vyaṅgye dhvanāv alaṅkāro mataḥ / tasyaiva rasāṅgatvaṃ mukhyam ity arthaḥ / yathā-
kapole pattrālī karatala-nirodhena mṛditā
nipīto niḥśvāsair ayam amṛta-hṛdyo 'dhara-rasaḥ /
muhuḥ kaṇṭhe lagnas taralayati bāṣpa-stana-taṭīṃ
priyo manyur jātas tava niranurodhe na tu vayam //[*11]
[*11] Amaru 67; Srk 664, Skm 720, Skv 489, Sv 1627
rasāṅgatve ca tasya lakṣaṇam apṛthag-yatna-nirvartyatvam iti yo rasaṃ bandhu-madhya-vasitasya kaver alaṅkāras tāṃ vāsanām atyūhya yatnāntaram āsthitasya niṣpadyate sa na rasāṅgam iti / yamake ca prabandhena buddhi-pūrvakaṃ kriyamāṇe niyamenaiva yatnāntara-parigraha āpatati śabda-viśeṣānveṣaṇa-rūpaḥ / alaṅkārāntareṣv api tat-tulyam iti cet-naivam; alaṅkārāntarāṇi hi nirūpyamāṇa-durghaṭanāny api rasa-samāhita-cetasaḥ pratibhānavataḥ kaver aham-pūrvikayā parāpatanti / yathā kādambaryāṃ kādambarī-darśanāvasare / yathā ca māyā-rāma-śiro-darśanena vihvalāyāṃ sīta-devyāṃ setau / yuktaṃ caitat, yato rasā vācya-viśeṣair evākṣeptavyāḥ /
asyaivārthasya saṅgraha-ślokāḥ-
rasavanti hi vastūni sālaṅkārāṇi kānicit /
ekenaiva prayatnena nirvartyante mahā-kaveḥ //
yamakādi-nibandhe tu pṛthag-yatno 'sya jāyate /
śaktasyāpi rase 'ṅgatvaṃ tasmād eṣāṃ na vidyate //
rasābhāsāṅga-bhāvas tu yamakāder na vāryate /
dhvany-ātma-bhūte śṛṅgāre tv aṅgatā nopapadyate

idānīṃ dhvany-ātma-bhūtasya śṛṅgārasya vyañjako 'laṅkāra-varga ākhyāyate-
Dhv_2.17:
dhvany-ātma-bhūte śṛṅgāre samīkṣya viniveśitaḥ /
rūpakādir alaṅkāra-varga eti yathārthatām

alaṅkāro hi bāhyālaṅkārasāmyādaṅginaścārutva-heturucyate /
vācyālaṅkāravargaś ca rūpakādiryāvānukto vakṣyate ca kaiścit, alaṅkārāṇāmanantatvāt ///
sa sarvo 'pi yadi samīkṣya viniveśyate tada-lakṣyakramavyaṅgyasya dhvaner aṅginaḥ sarvasyaiva cārutvaheturniṣpadyate

eṣā cāsya viniveśane samīkṣā-
Dhv_2.18-19:
vivakṣā tatparatvena nāṅgitvena kadācana /
kāle ca grahaṇa-tyāgau nātinirvahaṇaiṣitā

nirvyūḍhāv api cāṅgatve yatnena pratyavekṣaṇam /
rūpakādir alaṅkāra-vargasyāṅgatva-sādhanam

rasa-bandheṣv atyādṛta-manāḥ kavir yam alaṅkāraṃ tad aṅgatayā vivakṣati / yathā [śaku. 1.20]-
calāpāṅgāṃ dṛṣṭiṃ spṛśasi nava-gopa-sudṛśāṃ
rahasyākhyāyīva mṛśasi mṛdu karṇāntika-caraḥ /
karaṃ vyādhunvatyāḥ pibasi rati-sarvasvam adharaṃ
vayaṃ tattvānveṣān madhukara hatās tvaṃ khalu kṛtī //[*12]
[*12] Srk 515
atra hi bhramara-svabhāvoktir alaṅkāro rasānuguṇaḥ / "nāṅgitvena" iti na prādhānyena /
kadācid rasādi-tātparyeṇa vivakṣito 'pi hy alaṅkāraḥ kaścid aṅgitvena vivakṣito dṛśyate / yathā-
cakrābhighāta-prasabhājñayaiva cakāra yo rāhu-vadhū-janasya /
āliṅganoddāma-vilāsa-vandhyaṃ ratotsavaṃ cumbana-mātra-śeṣam //
atra hi paryāyoktasyāṅgitvena vivakṣā rasādi-tātparye saty apīti / aṅgatvena vivakṣitam api yam avasare gṛhṇāti nānavasare /
avasare gṛhītir, yathā (ratnāvalyāṃ 2.4)-
uddāmotkalikāṃ vipāṇḍura-rucaṃ prārabdha-jṛmbhāṃ kṣaṇād āyāsaṃ śvasanodgamair aviratair ātanvatīm ātmanaḥ /
adyodyānalatām imāṃ samadanāṃ nārīm ivānyāṃ dhruvaṃ paśyan kopa-vipāṭala-dyuti mukhaṃ devyāḥ kariṣyāmy aham //[*13]
[*13] Rasārṇava-sudhākara 2.26.
ity atra upamā śleṣasya / gṛhītam api ca yam avasare tyajati tad-rasānuguṇa-tayālaṅkārāntarāpekṣayā / yathā-
raktas tvaṃ nava-pallavair aham api ślāghyaiḥ priyāyā guṇais
tvām āyānti śilīmukhāḥ smara-dhanur-muktās tathā mām api /
kāntāpāda-talāhatis tava mude tadvan mamāpy āvayoḥ
sarvaṃ tulyam aśoka kevalam ahaṃ dhātrā sa-śokaḥ kṛtaḥ //[*14]
[*14] Srk 770.
atra hi prabandha-pravṛtto 'pi śleṣo vyatireka-vivakṣayā tyajyamāno rasa-viśeṣam puṣṇāti /
nātrālaṅkāra-dvaya-sannipātaḥ, kiṃ tarhi ? alaṅkārāntaram eva śleṣa-vyatireka-lakṣaṇaṃ narasiṃhavad iti cet-na, tasya prakārāntareṇa vyavasthāpanāt / yatra hi śleṣa-viṣaya eva śabde prakārāntareṇa vyatireka-pratītir jāyate sa tasya viṣayaḥ / yathā-"sa harir nāmnā devaḥ sa-harir vara-turaga-nivahena" ity ādau /
atra hy anya eva śabdaḥ śleṣasya viṣayo 'nyaś ca vyatirekasya / yadi caivaṃ-vidhe viṣaye 'laṅkārāntaratva-kalpanā kriyate tat-saṃsṛṣṭer viṣayāpahāra eva syāt / śleṣa-mukhenaivātra vyatirekasyātma-lābha iti nāyaṃ saṃsṛṣṭer viṣaya iti cet-na ; vyatirekasya prakārāntareṇāpi darśanāt / yathā-
no kalpāpāya-vāyor adaya-raya-dalat-kṣmādharasyāpi śamyā
gāḍhodgīrṇojjvala-śrīr ahani na rahitā no tamaḥ-kajjalena /
prāptotpattiḥ pataṅgān na punar upagatā moṣa-muṣṇa-tviṣo vo
vartiḥ saivānya-rūpā sukhayatu nikhila-dvīpa-dīpasya dīptiḥ //
atra hi sāmya-prapañca-pratipādanaṃ vinaiva vyatireko darśitaḥ / nātra śleṣa-mātrāc cārutva-pratītir astīti śleṣasya vyatirekāṅgatvenaiva vivakṣitatvāt na svato 'laṅkāratety api na vācyam /
yata evaṃ-vidhe viṣaye sāmya-mātrād api supratipāditāc cārutvaṃ dṛśyata eva / yathā-
ākrandāḥ stanitair vilocana-jalānya-śrānta-dhārāmbudhis
tad-viccheda-bhuvaś ca śoka-śikhinas tulyās taḍid-vibhramaiḥ /
antar me dayitā-mukhaṃ tava śaśī vṛttiḥ samaivāvayos
tat kiṃ mām aniśaṃ sakhe jala-dhara tvaṃ dagdhum evodyataḥ //[*15] ity ādau /
[*15] Srk 240, Skm 993, yaśodharmaṇaḥ, Smv 43.33.
rasa-nirvahaṇaika-tāna-hṛdayo yaṃ ca nātyantaṃ nirvoḍhum icchati / yathā-
kopāt komala-lola-bāhu-latikā-pāśena baddhā dṛḍhaṃ
nītvā vāsa-niketanaṃ dayitayā sāyaṃ sakhīnāṃ puraḥ /
bhūyo naivam iti skhalat-kala-girā saṃsūcya duśceṣṭitaṃ
dhanyo hanyata eva nihnuti-paraḥ preyān rudatyā hasan //
atra hi rūpakam ākṣiptam anirvyūḍhaṃ ca paraṃ rasa-puṣṭaye / nirvoḍhum iṣṭam api yaṃ yatnād aṅgatvena pratyavekṣate yathā-
śyāmāsvaṅgaṃ cakita-hariṇī-prekṣaṇe dṛṣṭi-pātaṃ
gaṇḍa-cchāyāṃ śaśini śikhināṃ barha-bhāreṣu keśān /
utpaśyāmi pratanuṣu nadī-vīciṣu bhrū-vilāsān
hantaika-sthaṃ kvacid api na te bhīru sādṛśyam asti //ity ādau /
sa evam upanibadhyamāno 'laṅkāro rasābhivyakti-hetuḥ kaver bhavati / ukta-prakārātikrame tu niyamenaiva rasa-bhaṅga-hetuḥ saṃpadyate / lakṣyaṃ ca tathāvidhaṃ mahā-kavi-prabandheṣv api dṛśyate bahuśaḥ / tat tu sūkti-sahasra-dyotitātmanāṃ mahātmanāṃ doṣodghoṣaṇam ātmana eva dūṣaṇaṃ bhavatīti na vibhajya darśitam / kiṃ tu rūpakāder alaṅkāra-vargasya yeyaṃ vyañjakatve rasādi-viṣaye lakṣaṇa-dig-darśitā tām anusaran svayaṃ cānyal lakṣaṇam utprekṣamāṇo yady alakṣya-krama-pratibham anantaroktam enaṃ dhvaner ātmānam upanibadhnāti sukaviḥ samāhita-cetās tadā tasyātma-lābho bhavati mahīyān iti || DhvA_2.18-19 ||
Dhv_2.20:
krameṇa pratibhāty ātmā yo 'syānusvāna-sannibhaḥ /
śabdārtha-śakti-mūlatvāt so 'pi dvedhā vyavasthitaḥ

asya vivakṣitāny apara-vācyasya dhvaneḥ saṃlakṣya-krama-vyaṅgyatvād anuraṇana-prakhyo ya ātmā so 'pi śabda-śakti-mūlo 'rtha-śakti-mūlaś ceti dvi-prakāraḥ

nanu śabda-śaktyā yatrārthāntaraṃ prakāśate sa yadi dhvaneḥ prakāra ucyate tad idānīṃ śleṣasya viṣaya evāpahṛtaḥ syāt, nāpahṛta ity āha-
Dhv_2.21:
ākṣipta evālaṅkāraḥ śabda-śaktyā prakāśate /
yasminn anuktaḥ śabdena śabda-śakty-udbhavo hi saḥ

yasmād alaṅkāro na vastu-mātraṃ yasmin kāvye śabda-śaktyā prakāśate sa śabda-śakty-udbhavo dhvanir ity asmākaṃ vivakṣitam / vastu-dvaye ca śabda-śaktyā prakāśamāne śleṣaḥ / yathā-
yena dhvasta-manobhavena balijit-kāyaḥ purāstrī-kṛto
yaś codvṛtta-bhujaṅga-hāra-valayo gaṅgāṃ ca yo 'dhārayat /
yasyāhuḥ śaśimac chiro hara iti stutyaṃ ca nāmāmarāḥ
pāyāt sa svayam andhaka-kṣaya-karas tvāṃ sarvado mādhavaḥ //
nanv alaṅkārāntara-pratibhāyām api śleṣa-vyapadeśo bhavatīti darśitaṃ bhaṭṭodbhaṭena, tat punar api śabda-śakti-mūlo dhvanir niravakāśa ity āśaṅkyedam uktam "ākṣipta" iti / tad ayam arthaḥ-yatra śabda-śaktyā sākṣād alaṅkārāntaraṃ vācyaṃ sat pratibhāsate sa sarvaḥ śleṣa-viṣayaḥ / yatra tu śabda-śaktyā sāmarthyākṣiptaṃ vācya-vyatiriktaṃ vyaṅgyam evālaṅkārāntaraṃ prakāśate sa dhvaner viṣayaḥ / śabda-śaktyā sākṣād-alaṅkārāntara-pratibhā yathā-
tasyā vināpi hāreṇa nisargād eva hāriṇau /
janayāmāsatuḥ kasya vismayaṃ na payodharau //
atra śṛṅgāra-vyabhicārī vismayākhyo bhāvaḥ sākṣād-virodhālaṅkāraś ca pratibhāsata iti virodha-cchāyānugrāhiṇaḥ śleṣasyāyaṃ viṣayaḥ / na tv anusvānopama-vyaṅgyasya dhvaneḥ / alakṣya-krama-vyaṅgyasya tu dhvaner vācyena śleṣeṇa virodher na vā vyañjitasya viṣaya eva /
tasyā vināpi hāreṇa nisargād eva hāriṇau /
janayāmāsatuḥ kasya vismayaṃ na payodharau //
atra śṛṅgāra-vyabhicārī vismayākhyo bhāvaḥ sākṣād-virodhālaṅkāraś ca pratibhāsata iti virodha-cchāyānugrāhiṇaḥ śleṣasyāyaṃ viṣayaḥ / na tv anusvānopama-vyaṅgyasya dhvaneḥ / alakṣya-krama-vyaṅgyasya tu dhvaner vācyena śleṣeṇa virodher na vā vyañjitasya viṣaya eva /
yathā mamaiva-
ślāghyāśeṣa-tanuṃ sudarśana-karaḥ sarvāṅga-līlājita-
trailokyāṃ caraṇāravinda-lalitenākrānta-loko hariḥ /
bibhrāṇāṃ mukham indu-sundara-rucaṃ candrātma-cakṣur dadhat
sthāne yāṃ svatanor apaśyad adhikāṃ sā rukmiṇī vo 'vatāt //
atra vācyatayaiva vyatireka-cchāyānugrāhī śleṣaḥ pratīyate / yathā ca-
bhramim aratim alasa-hṛdayatāṃ
pralayaṃ mūrcchāṃ tamaḥ śarīra-sārdam /
maraṇaṃ ca jalada-bhuja-gajaṃ
prasahya kurute viṣaṃ viyoginīnām //
yathā vā-
camahia-māṇasa-kañcaṇa-paṅka-aṇi mmahia-parimalā jassa /
akhaṇḍia-dāṇa-pasārā bāhu-ppalihā ccia ga{i}ndā //
[khaṇḍita-mānasa-kāñcana-paṅkajanir mathita-parimalā yasya /
akhaṇḍita-dāna-prasarā bāhu-parighā iva gajendrāḥ //]
atra rūpaka-cchāyānugrāhī śleṣo vācyatayaivāvabhāsate / sa cākṣipto 'laṅkāro yatra punaḥ śabdāntareṇābhihita-svarūpas tatra na śabda-śakty-udbhavānuraṇana-rūpa-vyaṅgya-dhvani-vyavahāraḥ / tatra vakrokty-ādi-vācyālaṅkāra-vyavahāra eva / yathā-
dṛṣṭyā keśava gopa-rāga-hṛtayā kiṃcin na dṛṣṭaṃ mayā
tenaiva skhalitāsmi nātha patitāṃ kiṃ nāma nālambase /
ekas tvaṃ viṣameṣu khinna-manasāṃ sarvābalānāṃ gatir
gopyaivaṃ gaditaḥ sa-leśam avatād goṣṭhe harir vaś ciram //
evaṃ-jātīyakaḥ sarva eva bhavatu kāmaṃ vācya-śleṣasya viṣayaḥ / yatra tu sāmarthyākṣiptaṃ sad-alaṅkārāntaraṃ śabda-śaktyā prakāśate sa sarva eva dhvaner viṣayaḥ / yathā-"atrāntare kusuma-samaya-yugam upasaṃharann ajṛmbhata grīṣmābhidhānaḥ phulla-mallikā-dhavalāṭṭa-hāso mahā-kālaḥ" /
yathā ca-
unnataḥ prollasad-dhāraḥ kālāgarumalīmasaḥ /
payodharabharastanvyāḥ kaṃ na cakre 'bhilāṣiṇam //
yathā vā-
dattānandāḥ prajānāṃ samucita-samayākṛṣṭa-sṛṣṭaiḥ payobhiḥ
pūrvāhṇe viprakīrṇā diśi diśi viramaty ahni saṃhāra-bhājaḥ /
dīptāṃśor dīrgha-duḥkha-prabhava-bhava-bhayodanvad-uttāra-nāvo
gāvo vaḥ pāvanānāṃ parama-parimitāṃ prītim utpādayantu //
eṣūdāharaṇeṣu śabda-śaktyā prakāśamāne satya-prākaraṇike 'rthāntare vākyasyāsambaddhārthābhidhāyitvaṃ mā prasāṅkṣīd ity aprākaraṇika-prākaraṇikārthayor upamānopameya-bhāvaḥ kalpayitavyaḥ sāmarthyād ity arthākṣipto 'yaṃ śleṣo na śabdopārūḍha iti vibhinna eva śleṣād anusvānopama-vyaṅgyasya dhvaner viṣayaḥ / anye 'pi cālaṅkārāḥ śabda-śakti-mūlānusvāna-rūpa-vyaṅgye dhvanau sambhavanty eva / tathā hi virodho 'pi śabda-śakti-mūlānusvāna-rūpo dṛśyate /
yathā sthāṇvīśvarākhya-janapada-varṇane bhaṭṭa-bāṇasya-
yatra ca mātaṅga-gāminyaḥ śīlavatyaś ca gauryo vibhava-ratāś ca śyāmāḥ padma-rāgiṇyaś ca dhavala-dvija-śuci-vadanā madirāmodiśvasanāś ca pramadāḥ /
atra hi vācyo virodhas tac-chāyānugrāhī vā śleṣo 'yam iti na śakyaṃ vaktum / sākṣāc-chabdena virodhālaṅkārasyāprakāśitatvāt / yatra hi sākṣāc-chabdāvedito virodhālaṅkāras tatra hi śliṣṭoktau vācyālaṅkārasya virodhasya śleṣasya vā viṣayatvam / yathā tatraiva-
"samavāya iva virodhināṃ padārthānām / tathā hi-sannihita-bālāndhakārāpi bhāsvan-mūrtiḥ" ity ādau /
yathā vā mamaiva-
sarvaika-śaraṇam akṣayam adhīśam īśaṃ dhiyāṃ hariṃ kṛṣṇam /
caturātmānaṃ niṣkriyam ari-mathanaṃ namata cakra-dharam //
atra hi śabda-śakti-mūlānusvāna-rūpo virodhaḥ sphuṭam eva pratīyate / evaṃ-vidho vyatireko 'pi dṛśyate / yathā mamaiva-
khaṃ ye 'tyujjvalayanti lūna-tamaso ye vā nakhodbhāsino
ye puṣṇanti saroruha-śriyam api kṣiptābja-bhāsaś ca ye /
ye mūrdhasv avabhāsinaḥ kṣiti-bhṛtāṃ ye cāmarāṇāṃ śirāṃ-
syākrāmanty ubhaye 'pi te dina-pateḥ pādāḥ śriye santu vaḥ //
evam anye 'pi śabda-śakti-mūlānusvāna-rūpa-vyaṅgya-dhvani-prakārāḥ santi te sahṛdayaiḥ svayam anusartavyāḥ / iha tu grantha-vistara-bhayān na tat-prapañcaḥ kṛtaḥ /
Dhv_2.22:
artha-śakty-udbhavas tv anyo yatrārthaḥ sa prakāśate /
yas tātparyeṇa vastv anyad vyanakty uktiṃ vinā svataḥ

yatrārthaḥ sva-sāmarthyād arthāntaram abhivyanakti śabda-vyāpāraṃ vinaiva so 'rtha-śakty-udbhavo nāmānusvānopama-vyaṅgyo dhvaniḥ /
yathā [ku.saṃ. 6.84]-
evaṃ vādini devarṣau pārśve pitur adhomukhī /
līlā-kamala-patrāṇi gaṇayāmāsa pārvatī //
atra hi līlā-kamala-patra-gaṇanam upasarjanīkṛta-svarūpaṃ śabda-vyāpāraṃ vinaivārthāntaraṃ vyabhicāri-bhāva-lakṣaṇaṃ prakāśayati / na cāyam alakṣya-krama-vyaṅgyasyaiva dhvaner viṣayaḥ / yato yatra sākṣac-chabda-niveditebhyo vibhāvānubhāva-vyabhicāribhyo rasādīnāṃ pratītiḥ, sa tasya kevalasya mārgaḥ / yathā kumāra-sambhave madhu-prasaṅge vasanta-puṣpābharaṇaṃ vahantyā devyā āgamanādi-varṇanaṃ manobhava-śara-sandhāna-paryantaṃ śambhoś ca parivṛtta-dhairyasya ceṣṭā-viśeṣa-varṇanādi sākṣac-chabda-niveditam / tasmād ayam anyo dhvaneḥ prakāraḥ /
yatra ca śabda-vyāpāra-sahāyo 'rtho 'rthāntarasya vyañjakatvenopādīyate sa nāsya dhvaner viṣayaḥ / yathā-
saṅketa-kāla-manasaṃ viṭaṃ jñātvā vidagdhayā /
hasan-netrārpitākūtaṃ līlā-padmaṃ nimīlitam //
atra līlā-kamala-nimīlanasya vyañjakatvam uktyaiva niveditam

tathā ca-
Dhv_2.23:
śabdārtha-śaktyā kṣipto 'pi vyaṅgyo 'rthaḥ kavinā punaḥ /
yatrāviṣkriyate svoktyā sānyaivālaṅkṛtir dhvaneḥ

śabda-śaktyārtha-śaktyā śabdārtha-śaktyā vākṣipto 'pi vyaṅgyo 'rthaḥ kavinā punaryatra svoktyā prakāśī-kriyate so 'smād anusvānopama-vyaṅgyād dhvaner anya evālaṅkāraḥ /
alakṣya-krama-vyaṅgyasya vā dhvaneḥ sati sambhave sa tādṛg anyo 'laṅkāraḥ /
tatra śabda-śaktyā yathā-
vatse mā gā viṣādaṃ śvasanam urujavaṃ santyajordhva-pravṛttaṃ
kampaḥ ko vā gurus te bhavatu balabhidā jṛmbhitenātra yāhi /
pratyākhyānaṃ surāṇām iti bhaya-śamana-cchadmanā kārayitvā
yasmai lakṣmī-madād vaḥ sa dahatu duritaṃ mantha-mūḍhāṃ payodhiḥ //
artha-śaktyā yathā-
ambā śete 'tra vṛddhā pariṇata-vayasām agraṇīr atra tāto
niḥśeṣāgāra-karma-śrama-śithila-tanuḥ kumbha-dāsī tathātra /
asmin pāpāham ekā katipaya-divasa-proṣita-prāṇanāthā
pānthāyetthaṃ taruṇyā kathitam avasara-vyāhṛti-vyāja-pūrvam //
ubhaya-śaktyā, yathā-"dṛṣṭyā keśava-gopa-rāga-hṛtayā" ity ādau

Dhv_2.24:
prauḍhokti-mātra-niṣpanna-śarīraḥ sambhavī svataḥ /
artho 'pi dvividho jñeyo vastuno 'nyasya dīpakaḥ

artha-śakty-udbhavānuraṇana-rūpa-vyaṅgye dhvanau yo vyañjako 'rtha uktas tasyāpi dvau prakārau-kaveḥ kavi-nibaddhasya vā vaktuḥ prauḍhokti-mātra-niṣpanna-śarīra ekaḥ, svataḥ-sambhavī ca dvitīyaḥ /
kavi-prauḍhokti-mātra-niṣpanna-śarīro yathā-
sajjehi surahi-māso ṇa dāva
appei juva{i}-jaṇa-lakkha-suhe /
ahiṇava-sahaāra-muhe
ṇava-pattale aṇaṅgassa sare //
(sajjayati surabhi-māso na tāvad
arpayati yuvati-jana-lakṣya-sahān /
abhinava-sahakāra-mukhān
nava-patralān anaṅgasya śarān //)
kavi-nibaddha-vaktṛ-prauḍhokti-mātra-niṣpanna-śarīro yathodāhṛtam eva-"śikhariṇi" ity ādi / yathā vā-
sādara-vitīrṇa-yauvana-hastālambaṃ samunnamadbhyām /
abhyutthānam iva manmathasya dattaṃ tava stanābhyām //
svataḥ sambhavī ya aucityena bahir api sambhāvyamāna-sad-bhāvo na kevalaṃ bhaṇiti-vaśenaivābhiniṣpanna-śarīraḥ / yathodāhṛtam "evaṃ-vādini" ity ādi / yathā vā-
śikhi-piccha-karṇa-pūrā jāyā vyādhasya garviṇī bhramati /
muktā-phala-racita-prasādhanānāṃ madhye sapatnīnām

Dhv_2.25:
artha-śakter alaṅkāro yatrāpy anyaḥ pratīyate /
anusvānopama-vyaṅgyaḥ sa prakāro 'paro dhvaneḥ

vācyālaṅkāra-vyatirikto yatrānyo 'laṅkāro 'rtha-sāmarthyāt pratīyamāno 'vabhāsate so 'rtha-śakty-udbhavo nāmānusvāna-rūpa-vyaṅgyo 'nyo dhvaniḥ

tasya pravirala-viṣayatvam āśaṅkyedam ucyate-
Dhv_2.26:
rūpakādir alaṅkāra-vargo yo vācyatāṃ śritaḥ /
sa sarvo gamyamānatvaṃ bibhrad bhūmnā pradarśitaḥ

anyatra vācyatvena prasiddho yo rūpakādir alaṅkāraḥ so 'nyatra pratīyamānatayā bāhulyena pradarśitas tatrabhavadbhir bhaṭṭodbhaṭādibhiḥ / tathā ca sa-sandehādiṣūpamā-rūpakātiśayoktīnāṃ prakāśamānatvaṃ pradarśitam ity alaṅkārāntarasyālaṅkārāntare vyaṅgyatvaṃ na yatna-pratipādyam

iyat punar ucyata eva-
Dhv_2.27:
alaṅkārāntarasyāpi pratītau yatra bhāsate /
tat-paratvaṃ na vācyasya nāsau mārgo dhvaner mataḥ

alaṅkārāntareṣu tv anuraṇana-rūpālaṅkāra-pratītau satyām api yatra vācyasya vyaṅgya-pratipādanaunmukhyena cārutvaṃ na prakāśate nāsau dhvaner mārgaḥ / tathā ca dīpakādāv alaṅkāre upamāyā gamyamānatve 'pi tatparatvena cārutvasyāvyavasthānān na dhvani-vyapadeśaḥ / yathā-
canda-maūehiṃ ṇimā ṇalinī kamalehiṃ kusuma-gucchehiṃ laā /
haṃsehiṃ saraa-sohā kavva-kahā sajjanehiṃ kara{i} garuī //
[candra-mayūkhair niśā nalinī kamalaiḥ kusuma-gucchair latā /
haṃsaiḥ śārada-śobhā kāvya-kathā sajjanaiḥ kriyate gurvī //]
ity ādiṣūpamā-garbhatve 'pi sati vācyālaṅkāra-mukhenaiva cārutvaṃ vyavatiṣṭhate na vyaṅgyālaṅkāra-tātparyeṇa / tasmāt tatra vācyālaṅkāra-mukhenaiva kāvya-vyapadeśo nyāyyaḥ / yatra tu vyaṅgya-paratvenaiva vācyasya vyavasthānaṃ tatra vyaṅgya-mukhenaiva vyapadeśo yuktaḥ / yathā-
prāpta-śrīr eṣa kasmāt punar api mayi taṃ mantha-khedaṃ vidadhyān
nidrām apy asya pūrvām anala-manaso naiva sambhāvayāmi /
setuṃ badhnāti bhūyaḥ kim iti ca sakala-dvīpa-nāthānuyātas
tvayy āyāte vitarkāniti dadhata ivābhāti kampaḥ payodheḥ //
yathā vā mamaiva-
lāvaṇya-kānti-paripūrita-diṅ-mukhe 'smin
smere 'dhunā tava mukhe taralāyatākṣi /
kṣobhaṃ yadeti na manāg api tena manye
suvyaktam eva jala-rāśir ayaṃ payodhiḥ //
ity evaṃ-vidhe viṣaye 'nuraṇana-rūpa-rūpakāśrayeṇa kāvya-cārutva-vyavasthānād rūpaka-dhvanir iti vyapadeśo nyāyyaḥ /
upamā-dhvanir, yathā-
vīrāṇaṃ rama{i} ghusiṇāruṇammi ṇa tahā piā-thaṇucchaṅge /
diṭṭhī riu-gaa-kumbha-tthalammi jaha bahala-sindūre //
[vīrāṇāṃ ramate ghusṛṇāruṇe na tathā priyā-stanotsaṅge /
dṛṣṭī ripu-gaja-kumbha-sthale yathā bahala-sindūre //]
yathā vā mamaiva viṣama-bāṇa-līlāyām asura-parākramaṇe kāmadevasya-
taṃ tāṇaṃ siri-sahoara-raaṇāharaṇammi hiaam ekka-rasam /
bimbāhare piāṇaṃ nivesiaṃ kusuma-bāṇena //[*16]
[*16] Supplement 982 to Gāhā-sattasāi.
[tat teṣāṃ śrī-sahodara-ratnāharaṇe hṛdayam eka-rasam /
bimbādhare priyāṇāṃ niveśitaṃ kusuma-bāṇena //]
ākṣepa-dhvanir, yathā-
sa vaktum akhilāñ śakto hayagrīvāśritān guṇān /
yo 'mbu-kumbhaiḥ paricchedaṃ jñātuṃ śakto mahodadheḥ //
atrātiśayoktyā hayagrīva-guṇānām avarṇanīyatā-pratipādana-rūpasyāsādhāraṇa-tad-viśeṣa-prakāśana-parasyākṣepasya prakāśanam /
arthāntaranyāsa-dhvaniḥ śabda-śakti-mūlānuraṇana-rūpa-vyaṅgyo 'rtha-śakti-mūlānuraṇana-rūpa-vyaṅgyaś ca sambhavati / tatrādyasyodāharaṇam-
devāettammi phale kiṃ kīra{i} ettiaṃ puṇā bhaṇimo /
kaṅkilla-pallavāḥ pallavāṇaṃ aṇṇāṇaṃ ṇa saricchā //
[daivāyatte phale kiṃ kriyatām etāvat punar bhaṇāmaḥ /
raktāśoka-pallavāḥ pallavānām anyeṣāṃ na sadṛśāḥ //]
pada-prakāśaś cāyaṃ dhvanir iti vākyasyārthāntara-tātparye 'pi sati na virodhaḥ / dvitīyasyodāharaṇaṃ yathā-
hiaa-ṭṭhābia-maṇṇuṃ abaruṇṇa-muhaṃ hi maṃ pasāanta /
abaraddhassa bi ṇa hu de bahu-jāṇaa rosiuṃ sakkaṃ //
[hṛdaya-sthāpita-manyum aparoṣa-mukhīm api māṃ prasādayan /
aparāddhasyāpi na khalu te bahujña roṣitum śakyam //]
atra hi vācya-viśeṣeṇa sāparādhasyāpi bahujñasya kopaḥ kartum aśakya iti samarthakaṃ sāmānyam anvitam anyat tātparyeṇa prakāśate /
vyatireka-dhvanir apy ubhaya-rūpaḥ sambhavati / tatrādyasyodāharaṇaṃ prāk-pradarśitam eva / dvitīyasyodāharaṇaṃ yathā-
jāejja vanuddese khujja bbia pāabo gaḍia-batto /
mā mānusammi loe tāekka-raso dariddo a //
[jāyeya vanoddeśe kubja eva pādapo galita-patraḥ /
mā mānuṣe loke tyāgaika-raso daridraś ca //]
atra hi tyāgaika-rasasya daridrasya janmānabhinandanaṃ truṭita-patra-kubja-pādapa-janmābhinandanaṃ ca sākṣāc-chabda-vācyam / tathāvidhād api pādapāt tādṛśasya puṃsa upamānopameyatva-pratīti-pūrvakaṃ śocyatāyām ādhikyaṃ tātparyeṇa prakāśayati /
utprekṣā-dhvanir yathā-
candanāsakta-bhujaga-niḥśvāsānila-mūrcchitaḥ /
mūrcchayaty eṣa pathikān madhau malaya-mārutaḥ //
atra hi madhau malaya-mārutasya pathika-mūrcchākāritvaṃ manmathonmātha-dāyitvenaiva /
tat tu candanāsakta-bhujaga-niḥśvāsānila-mūrcchitatvenotprekṣitam ity utprekṣā sākṣād anuktāpi vākyārtha-sāmarthyād anuraṇana-rūpā lakṣyate / na caivaṃ-vidhe viṣaye ivādi-śabda-prayogam antareṇāsaṃbaddhataiveti śakyate vaktum / gamakatvād anyatrāpi tad-aprayoge tad-arthāvagati-darśanāt / yathā-
īsā-kalusassa bi tuha muhassa ṇaṃ esa puṇṇimā-cando /
ajja sarisattaṇaṃ pābiūṇa aṅge bia ṇa māi //
īrṣyā-kaluṣasyāpi tava mukhasya nanv eṣa pūrṇimā-candraḥ /
adya sadṛśatvaṃ prāpyāṅga eva na māti //
yathā vā-
trāsākulaḥ paripatan parito niketān
puṃbhir na kaiścid api dhanvibhir anvabandhi /
tasthau tathāpi na mṛgaḥ kvacid aṅga-nābhir
ākarṇa-pūrṇa-nayaneṣu-hatekṣaṇa-śrīḥ //
śabdārtha-vyavahāre ca prasiddhir eva pramāṇam /
śleṣa-dhvanir yathā-
ramyā iti prāptavatīḥ patākāḥ rāgaṃ viviktā iti vardhayantīḥ /
yasyām asevanta namad-valīkāḥ samaṃ vadhūbhir valabhīr yuvānaḥ //
atra vadhūbhiḥ saha valabhīrasevanteti vākyārtha-pratīter anantaraṃ vadhva iva valabhya iti śleṣa-pratītir aśabdāpy artha-sāmarthyān mukhyatvena vartate /
yathā-saṅkhya-dhvanir yathā-
aṅkuritaḥ pallavitaḥ korakitaḥ puṣpitaś ca sahakāraḥ /
aṅkuritaḥ pallavitaḥ korakitaḥ puṣpitaś ca hṛdi madanaḥ //
atra hi yathoddeśam anūddeśe yac cārutvam anuraṇana-rūpaṃ madana-viśeṣaṇa-bhūtāṅkuritādi-śabda-gataṃ tan-madana-sahakārayos tulya-yogitā-samuccaya-lakṣaṇād vācyād atiricyamānam ālakṣyate / evam anye 'py alaṅkārā yathāyogaṃ yojanīyāḥ

evam alaṅkāra-dhvani-mārgaṃ vyutpādya tasya prayojanavattāṃ khyāpayitum idam ucyate-
Dhv_2.28:
śarīrīkaraṇaṃ yeṣāṃ vācyatve na vyavasthitam /
te 'laṅkārāḥ parāṃ chāyāṃ yānti dhvanyaṅgatāṃ gataḥ

dhvany-aṅgatā cobhābhyāṃ prakārābhyāṃ vyañjakatvena vyaṅgyatvena ca / tatreha prakaraṇād vyaṅgyatvenety avagantavyam / vyaṅgyatve 'py alaṅkārāṇāṃ prādhānya-vivakṣāyām eva satyāṃ dhvanāv antaḥ-pātaḥ / itarathā tu guṇībhūta-vyaṅgyatvaṃ pratipādayiṣyate

aṅgitvena vyaṅgyatāyām api / alaṅkārāṇāṃ dvayī gatiḥ-kadācid vastu-mātreṇa vyajyante, kadācid alaṅkāreṇa / tatra-
Dhv_2.29:
vyajyante vastumātreṇa yadālaṅkṛtayastayā /
dhruvaṃ dhvanyaṅgatā tāsāṃ . . . . . . . .
atra hetuḥ-
. . . . . . . . kāvya-vṛttis tad-āśrayā

yasmāt tatra tathāvidha-vyaṅgyālaṅkāra-paratvenaiva kāvyaṃ pravṛttam / anyathā tu tad-vākya-mātram eva syāt

tāsām evālaṅkṛtīnām-
Dhv_2.30:
alaṅkārāntara-vyaṅgya-bhāve . . . . . . . .
punaḥ,
. . . . . . . . dhvany-aṅgatā bhavet /
cārutvotkarṣato vyaṅgya-prādhānyaṃ yadi lakṣyate

uktaṃ hy etat-"cārutvotkarṣa-nibandhanā vācya-vyaṅgyayoḥ prādhānya-vivakṣā" iti /
vastu mātra-vyaṅgyatve cālaṅkārāṇām anantaropadarśitebhya evodāharaṇebhyo viṣaya unneyaḥ / tad evam artha-mātreṇālaṅkāra-viśeṣa-rūpeṇa vārthenārthāntarasyālaṅkārasya vā prakāśane cārutvotkarṣa-nibandhane sati prādhānye 'rtha-śakty-udbhavānuraṇana-rūpa-vyaṅgyo niravagantavyaḥ

evaṃ dhvaneḥ prabhedān pratipādya tad-ābhāsa-vivekaṃ kartum ucyate-
Dhv_2.31:
yatra pratīyamāno 'rthaḥ pramliṣṭatvena bhāsate /
vācyasyāṅgatayā vāpi nāsyāsau gocaro dhvaneḥ

dvividho 'pi pratīyamānaḥ sphuṭo 'sphuṭaś ca / tatra ya eva sphuṭaḥ śabda-śaktyārtha-śaktyā vā prakāśate sa eva dhvaner mārgo netaraḥ / sphuṭo 'pi yo 'bhidheyasyāṅgatvena pratīyamāno 'vabhāsate so 'syānuraṇana-rūpa-vyaṅgyasya dhvaner agocaraḥ / yathā-
kamalāarā ṇa maliā haṃsā uḍḍābiā ṇa a piucchā /
keṇa bi gāma-taḍāe abbhaṃ uttāṇaaṃ phaliham //
[kamalākarā na malitā haṃsā uḍḍāyitā na ca pitṛ-śvasaḥ /
kenāpi grāma-taṭāke 'bhram uttānitaṃ kṣiptam //]
atra hi pratīyamānasya mugdha-vadhvā jaladhara-pratibimba-darśanasya vācyāṅgatvam eva /
evaṃ-vidhe viṣaye 'nyatrāpi yatra vyaṅgyāpekṣayā vācyasya cārutvotkarṣa-pratītyā prādhānyam avasīyate, tatra vyaṅgyasyāṅgatvena pratīter dhvaner aviṣayatvam / yathā-
vāṇari-kuḍaṅgoḍḍīṇa-sa{u}ni-kolāhalaṃ suṇantīe /
ghara-kamma-vāvaḍāe bahue sīanti aṅgāiṃ //[*17]
[*17] Supplement 868 to Gāhā-sattasāi.
[vetasa-latā-gahanoḍḍīna-śakuni-kolāhalaṃ śṛṇvatyāḥ /
gṛha-karma-vyāpṛtāyā vadhvāḥ sīdanty aṅgāni //]
evaṃ-vidho hi viṣayaḥ prāyeṇa guṇībhūta-vyaṅgyasyodāharaṇatvena nirdekṣyate / yatra tu prakaraṇādi-pratipattyā nirdhārita-viśeṣo vācyo 'rthaḥ punaḥ pratīyamānāṅga-tvenaivāvabhāsate so 'syaivānuraṇana-rūpa-vyaṅgyasya dhvaner mārgaḥ / yathā-
uccinasu paḍiaṃ kusumaṃ mā dhuṇa sehāliaṃ halia-suhṇe /
aha de visama-virāvo sasureṇa suo valaa-saddo //
[uccinu patitaṃ kusumaṃ mā dhunīhi śephālikāṃ hālika-snuṣe /
eṣa te viṣama-vipākaḥ śvasureṇa śruto valaya-śabdaḥ //]
atra hy avinaya-patinā saha ramamāṇā sakhī bahiḥ-śruta-valaya-kala-kalayā sakhyā pratibodhyate / etad apekṣaṇīyaṃ vācyārtha-pratipattaye / pratipanne ca vācye 'rthe tasyāvinaya-pracchādana-tātparyeṇābhidhīyamānatvāt punar vyaṅgyāṅgatvam evety asminn anuraṇana-rūpa-vyaṅgya-dhvanāvantar-bhāvaḥ

evaṃ vivakṣita-vācyasya dhvanes tad-ābhāsa-viveke prastute satya-vivakṣita-vācyasyāpi taṃ kartum āha-
Dhv_2.32:
avyutpatter aśakter vā nibandho yaḥ skhalad-gateḥ /
śabdasya sa ca na jñeyaḥ sūribhir viṣayo dhvaneḥ

skhalad-gater upacaritasya śabdasyāvyutpatter aśakter vā nibandho yaḥ sa ca na dhvaner viṣayaḥ / yataḥ-
Dhv_2.33:
sarveṣv eva prabhedeṣu sphuṭatvenāvabhāsanam /
yad vyaṅgyasyāṅgi-bhūtasya tat pūrṇaṃ dhvani-lakṣaṇam

tac codāhṛta-viṣayam eva