ધ્વન્યાલોક · અધ્યાય 3

ઇતિ શ્રી-રાજાનકાનન્દ-વર્ધનાચાર્ય-વિરચિતે ધ્વન્ય્-આલોકે દ્વિતીય ઉદ્દ્યોતઃ ॥
-ઓ)0(ઓ-
(3)
તૃતીયિદ્દ્યોતઃ
ધ્વ્_3.1:
એવં વ્યઙ્ગ્ય-મુખેનૈવ ધ્વનેઃ પ્રદર્શિતે સ-પ્રભેદે સ્વરૂપે પુનર્ વ્યઞ્જક-મુખેનૈતત્ પ્રકાશ્યતે-
અવિવક્ષિત-વાચ્યસ્ય પદ-વાક્ય-પ્રકાશતા ।
તદ્-અન્યસ્યાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ ધ્વનેઃ

અવિવક્ષિત-વાચ્યસ્યાત્યન્ત-તિરસ્કૃત-વાચ્યે પ્રભેદે પદ-પ્રકાશતા યથા મહર્ષેર્ વ્યાસસ્ય-સપ્તૈતાઃ સમિધઃ શ્રિયઃ । યથા વા કાલિદાસસ્ય-કઃ સન્નદ્ધે વિરહ-વિધુરાં ત્વય્ય્ ઉપેક્ષેત જાયામ્ । યથા વા-કિમ્ ઇવ હિ મધુરાણાં મણ્ડનં નાકૃતીનામ્ । એષૂદાહરણેષુ "સમિધ" ઇતિ, "સન્નદ્ધ" ઇતિ, "મધુરાણામ્" ઇતિ ચ પદાનિ વ્યઞ્જકત્વાભિપ્રાયેણૈવ કૃતાનિ ।
તસ્યૈવાર્થાન્તર-સઙ્ક્રમિત-વાચ્યે યથા-રામેણ પ્રિય-જીવિતેન તુ કૃતં પ્રેમ્ણઃ પ્રિયે નોચિતમ્ । અત્ર રામેણેત્ય્ એતત્-પદં સમસાહસૈક-રસત્વાદિ-વ્યઙ્ગ્યાભિસઙ્ક્રમિત-વાચ્યં વ્યઞ્જકમ્ ।
યથા વા-
એમેઅ જણો તિસ્સા દેઉ કબોલોપમાઇ સસિ-બિમ્બં ।
પરમત્થ-વિઆરે ઉણ ચન્દો ચન્દો બિઅ વરાઓ ॥
[એવમ્ એવ જનસ્ તસ્યા દદાતિ કપોલોપમાયાં શશિ-બિમ્બમ્ ।
પરમાર્થ-વિચારે પુનશ્ ચન્દ્રશ્ ચન્દ્ર ઇવ વરાકઃ ॥]
અત્ર દ્વિતીયશ્ ચન્દ્ર-શબ્દો ઽર્થાન્તર-સઙ્ક્રમિત-વાચ્યઃ ।
અવિવક્ષિત-વાચ્યસ્યાત્યન્ત-તિરસ્કૃત-વાચ્યે પ્રભેદે વાક્ય-પ્રકાશતા યથા-
યા નિશા સર્વ-ભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી ।
યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ ॥
અનેન હિ વાક્યેન નિશાર્થો ન ચ જાગરણાર્થઃ કશ્ચિદ્ વિવક્ષિતઃ । કિં તર્હિ ? તત્ત્વ-જ્ઞાનાવહિતત્વમ્ અતત્ત્વ-પરાઙ્મુખત્વં ચ મુનેઃ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ તિરસ્કૃત-વાચ્યસ્યાસ્ય વ્યઞ્જકત્વમ્ ।
તસ્યૈવાર્થાન્તર-સઙ્ક્રમિત-વાચ્યસ્ય વાક્ય-પ્રકાશતા યથા-
વિસમ{ઇ}ઓ ચ્ચિઅ કાણ બિ કાણ બિ બોલેઇ અમિઅણિમ્માઓ ।
કાણ બિ બિસામિઅમઓ કાણ બિ અબિસામઓ કાલો ॥
[વિષમ્ અયિતઃ કેષામ્ અપિ કેષામ્ અપિ પ્રયાત્ય્ અમૃત-નિર્માણઃ ।
કેષામ્ અપિ વિષામૃત-મયઃ કેષામ્ અપ્ય્ અવિષામૃતઃ કાલઃ ॥]
અત્ર હિ વાક્યે વિષામૃત-શબ્દાભ્યાં દુઃખ-સુખ-રૂપ-સઙ્ક્રમિત-વાચ્યાભ્યાં વ્યવહાર ઇત્ય્ અર્થાન્તર-સઙ્ક્રમિત-વાચ્યસ્ય વ્યઞ્જકત્વમ્ ।
વિવક્ષિતાભિધેયસ્યાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય શબ્દ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવે પ્રભેદે પદ-પ્રકાશતા યથા-
પ્રાતું ધનૈર્ અર્થિ-જનસ્ય વાઞ્છાં
દૈવેન સૃષ્ટો યદિ નામ નાસ્મિ ।
પથિ પ્રસન્નામ્બુધરસ્ તડાગઃ
કૂપો ઽથવા કિં ન જડઃ કૃતો ઽહમ્ ॥
અત્ર હિ જડ ઇતિ પદં નિર્વિણ્ણેન વક્રાત્મ-સમાનાધિકરણતયા પ્રયુક્તમ્ અનુરણન-રૂપતયા કૂપ-સમાનાધિકરણતાં સ્વ-શક્ત્યા પ્રતિપદ્યતે । તસ્યૈવ વાક્ય-પ્રકાશતા યથા હર્ષ-ચરિતે સિંહ-નાદ-વાક્યેષુ-"વૃત્તે ઽસ્મિન્ મહા-પ્રલયે ધરણી-ધારણાયાધુના ત્વં શેષઃ" । એતદ્ ધિ વાક્યમ્ અનુરણન-રૂપમ્ અર્થાન્તરં શબ્દ-શક્ત્યા સ્ફુટમ્ એવ પ્રકાશયતિ ।
અસ્યૈવ કવિ-પ્રૌઢોક્તિ-માત્ર-નિષ્પન્ન-શરીરસ્યાર્થ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવે પ્રભેદે પદ-પ્રકાશતયા, યથા હરિ-વિજયે-
ચૂઅંકુરાબઅંસં છણ-પસર-
મહગ્ઘણ-મણ-હર-સુરામોઅં ।
અસમપ્પિઅં પિ ગહિઅં કુસુમ-
સરેણ મહુ-માસ-લચ્છિ-મુહં ॥
[ચૂતાઙ્કુરાવતંસં ક્ષણ-પ્રસર-
મહાર્ઘ-મનોહર-સુરામોદમ્ ।
અસમર્પિતમ્ અપિ ગૃહીતં કુસુમ-
શરેણ મધુ-માસ-લક્ષ્મી-મુખમ્ ॥]
અત્ર હ્ય્ અસમર્પિતમ્ અપિ કુસુમ-શરેણ મધુ-માસ-લક્ષ્મ્યા મુખં ગૃહીતમ્ ઇત્ય્ અસમર્પિતમ્ અપીત્ય્ એતદ્ અવસ્થાભિધાયિ-પદમ્ અર્થ-શક્ત્યા કુસુમશરસ્ય બલાત્-કારં પ્રકાશયતિ ।
અત્રૈવ પ્રભેદે વાક્ય-પ્રકાશતા યથોદાહૃતં પ્રાક્ "સજ્જયતિ સુરભિમાસો" ઇત્ય્ આદિ ।
અત્ર સજ્જયતિ સુરભિ-માસો ન તાવદ્ અર્પયત્ય્ અનઙ્ગાય શરાન્ ઇત્ય્ અયં વાક્યાર્થઃ કવિ-પ્રૌઢોક્તિ-માત્ર-નિષ્પન્ન-શરીરો મન્મથોન્માથ-કદનાવસ્થાં વસન્ત-સમયસ્ય સૂચયતિ ।
સ્વતઃ-સમ્ભવિ-શરીરાર્થ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવે પ્રભેદે પદ-પ્રકાશતા યથા-
વાણિઅઅ હત્થિ-દન્તા કુત્તો અમ્હાણં બાઘ-કિત્તી અ ।
જાવ લુલિઆલઅ-મુહી ઘરમ્મિ પરિસક્કએ સુણ્હા ॥
[વાણિજક હસ્તિ-દન્તાઃ કુતો ઽસ્માકં વ્યાઘ્ર-કૃત્તયશ્ ચ ।
યાવલ્ લુલિતાલક-મુખી ગૃહે પરિષ્વક્કતે સ્નુષા ॥]
અત્ર લુલિતાલક-મુખીત્ય્ એતત્-પદં વ્યાધ-વધ્વાઃ સ્વતઃ-સમ્ભાવિત-શરીરાર્થ-શક્ત્યા સુરત-ક્રીડાસક્તિં સૂચયંસ્ તદીયસ્ય ભર્તુઃ સતત-સમ્ભોગ-ક્ષામતાં પ્રકાશયતિ ।
તસ્યૈવ વાક્ય-પ્રકાશતા, યથા-
સિહિ-પિચ્છ-કણ્ણ-ઊરા બહુઆ બાહસ્સ ગબ્બિરી ભમ{ઇ} ।
મુત્તા-ફલ-ર{ઇ}અ-પસાહણાણં મજ્ઝે સબત્તીણં ॥
[શિખિ-પિચ્છ-કર્ણ-પૂરા જાયા વ્યાધસ્ય ગર્વિણી ભ્રમતિ ।
મુક્તા-ફલ-રચિત-પ્રસાધનાનાં મધ્યે સપત્નીનામ્ ॥]
અનેનાપિ વાક્યેન વ્યાધ-વધ્વાઃ શિખિ-પિચ્છિ-કર્ણ-પૂરાયા નવ-પરિણીતાયાઃ કસ્યાશ્ચિત્ સૌભાગ્યાતિશયઃ પ્રકાશ્યતે । તત્-સમ્ભોગૈક-રતો મયૂર-માત્ર-મારણ-સમર્થઃ પતિર્ જાત ઇત્ય્ અર્થ-પ્રકાશનાત્ તદ્ અન્યાસાં ચિર-પરિણીતાનાં મુક્તા-ફલ-રચિત-પ્રસાધનાનાં દૌર્ભાગ્યાતિશયઃ ખ્યાપ્યતે । તત્ સ-સમ્ભોગ-કાલે સ એવ વ્યાધઃ કરિ-વર-વધવ્યાપાર-સમર્થ આસીદ્ ઇત્ય્ અર્થ-પ્રકાશનાત્ ।
નનુ કાવ્ય-વિશેષો ધ્વનિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં તત્ કથં તસ્ય પદ-પ્રકાશતા ? કાવ્ય-વિશેષો હિ વિશિષ્તાર્થ-પ્રતિપત્તિ-હેતુઃ શબ્દ-સન્દર્ભ-વિશેષઃ । તદ્-ભાવશ્ ચ પદ-પ્રકાશત્વે નોપપદ્યતે, પદાનાં સ્મારકત્વેનાવાચકત્વાત્ । ઉચ્યતે-"સ્યાદ્ એષ દોષઃ યદિ વાચકત્વં પ્રયોજકં ધ્વનિ-વ્યવહારે સ્યાત્ ।" ન ત્વ્ એવમ્ ; તસ્ય વ્યઞ્જકત્વેન વ્યવસ્થાનાત્ । કિં ચ કાવ્યાનાં શરીરાણામ્ ઇવ સંસ્થાન-વિશેષાવચ્છિન્ન-સમુદાય-સાધ્યાપિ ચારુત્વ-પ્રતીતિર્ અન્વય-વ્યતિરેકાભ્યાં ભાગેષુ કલ્પ્યત ઇતિ પદાનામ્ અપિ વ્યઞ્જકત્વ-મુખેન વ્યવસ્થિતો ધ્વનિ-વ્યવહારો ન વિરોધી ।
અનિષ્ટસ્ય શ્રુતિર્ યદ્વદ્ આપાદયતિ દુષ્ટતામ્ ।
શ્રુતિ-દુષ્ટાદિષુ વ્યક્તં તદ્વદ્ ઇષ્ટ-સ્મૃતિર્ ગુણમ્ ॥
પદાનાં સ્મારકત્વે ઽપિ પદ-માત્રાવભાસિનઃ ।
તેન ધ્વનેઃ પ્રભેદેષુ સર્વેષ્વ્ એવાસ્તિ રમ્યતા ॥
વિચ્છિત્તિ-શોભિનૈકેન ભૂષણેનેવ કામિની ।
પદ-દ્યોત્યેન સુકવેર્ ધ્વનિના ભાતિ ભારતી ॥
ઇતિ પરિકર-શ્લોકાઃ

ધ્વ્_3.2:
યસ્ ત્વ્ અલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યો ધ્વનિર્ વર્ણ-પદાદિષુ ।
વાક્યે સઙ્ઘટનાયાં ચ સ પ્રબન્ધે ઽપિ દીપ્યતે

તત્ર વર્ણાનામ્ અનર્થકત્વાદ્ દ્યોતકત્વમ્ અસમ્ભવીત્ય્ આશઙ્ક્યેદમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_3.3-4:
શષૌ સ-રેફ-સંયોગો ઢકારશ્ ચાપિ ભૂયસા ।
વિરોધિનઃ સ્યુઃ શૃઙ્ગારે તે ન વર્ણા રસ-ચ્યુતઃ

ત એવ તુ નિવેશ્યન્તે બીભત્સાદૌ રસે યદા ।
તદા તં દીપયન્ત્ય્ એવ તે ન વર્ણા રસ-ચ્યુતઃ

શ્લોક-દ્વયેનાન્વય-વ્યતિરેકાભ્યાં વર્ણાનાં દ્યોતકત્વં દર્શિતં ભવતિ । પદે ચાલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય દ્યોતનં યથા-
ઉત્કમ્પિની ભય-પરિસ્ખલિતાંશુકાન્તા
તે લોચને પ્રતિદિશં વિધુરે ક્ષિપન્તી ।
ક્રૂરેણ દારુણતયા સહસૈવ દગ્ધા
ધૂમાન્ધિતેન દહનેન ન વીક્ષિતાસિ ॥
અત્ર હિ તે ઇત્ય્ એતત્ પદં રસમયત્વેન સ્ફુટમ્ એવાવભાસતે સહૃદયાનામ્ । યથા વા-
ઝગિતિ કનક-ચિત્રે તત્ર દૃષ્ટે કુરઙ્ગે
રભસ-વિલસિતાસ્ તે દૃષ્ટિ-પાતાઃ પ્રિયાયાઃ ।
પવન-વિલુલિતાનામ્ ઉત્પલાનાં પલાશ-
પ્રકરમ્ ઇવ કિરન્તઃ સ્મર્યમાણા દહન્તિ ॥[*18]
[*18] નોત્ fઓઉન્દ્ ઇન્ અલ્લ્ એદિતિઓન્સ્.
પદાવયવેન દ્યોતનં યથા-
વ્રીડા-યોગાન્ નત-વદનયા સન્નિધાને ગુરૂણાં
બદ્ધોત્કમ્પં કુચ-કલશયોર્ મન્યુમ્ અન્તર્ નિગૃહ્ય ।
તિષ્ઠેત્ય્ ઉક્તં કિમ્ ઇવ ન તયા યત્ સમુત્સૃજ્ય બાષ્પં
મય્ય્ આસક્તશ્ ચકિત-હરિણી-હારિ-નેત્ર-ત્રિભાગઃ ॥
ઇત્ય્ અત્ર ત્રિભાગ-શબ્દઃ ।
વાક્ય-રૂપશ્ ચાલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યો ધ્વનિઃ શુદ્ધો ઽલઙ્કાર-સઙ્કીર્ણશ્ ચેતિ દ્વિધા મતઃ ।
તત્ર શુદ્ધસ્યોદાહરણં યથા રામાભ્યુદયે-"કૃતક-કુપિતૈઃ" ઇત્ય્ આદિ શ્લોકઃ ।
એતદ્ ધિ વાક્યં પરસ્પરાનુરાગં પરિપોષ-પ્રાપ્તં પ્રદર્શયત્ સર્વત એવ પરં રસ-તત્ત્વં પ્રકાશયતિ ।
અલઙ્કારાન્તર-સઙ્કીર્ણો, યથા-"સ્મર-નવ-નદી-પૂરેણોઢાઃ" ઇત્ય્ આદિ-શ્લોકઃ । અત્ર હિ રૂપકેણ યથોક્ત-વ્યઞ્જક-લક્ષણાનુગતેન પ્રસાધિતો રસઃ સુતરામ્ અભિવ્યજ્યતે ॥ ધ્વ_3.3-4 ॥
--ઓ)0(ઓ--
અલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યઃ સઙ્ઘટનાયાં ભાસતે ધ્વનિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં તત્ર સઙ્ઘટના-સ્વરૂપમ્ એવ તાવન્ નિરૂપ્યતે-
ધ્વ્_3.5:
અસમાસા સમાસેન મધ્યમેન ચ ભૂષિતા ।
તથા દીર્ઘ-સમાસેતિ ત્રિધા સઙ્ઘટનોદિતા

કૈશ્ચિત્ ।
તાં કેવલમ્ અનૂદ્યેદમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_3.6અ:
ગુણાન્ આશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તી માધુર્યાદીન્ વ્યનક્તિ સા ।
રસાન્ . . . . . . . . . . . . . . .
સા સઙ્ઘટના રસાદીન્ વ્યનક્તિ ગુણાનાશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તીતિ । અત્ર ચ વિકલ્પ્યમ્ ગુણાનાં સઙ્ઘટનાયાશ્ચૈક્યં વ્યતિરેકો વા । વ્યતિરેકે ઽપિ દ્વયી ગતિઃ । ગુણાશ્રયા સઙ્ઘટના, સઙ્ઘટનાશ્રયા વા ગુણા ઇતિ । તત્રૈક્ય-પક્ષે સઙ્ઘટનાશ્રય-ગુણ-પક્ષે ચ ગુણાનાત્મ-ભૂતાનાધેય-ભૂતાન્ વાશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તી સઙ્ઘટના રસાદીન્ વ્યનક્તીત્ય્ અયમ્ અર્થઃ । યદા તુ નાનાત્વ-પક્ષે ગુણાશ્રય-સઙ્ઘટના-પક્ષઃ તદા ગુણાન્ આશ્રિત્ય તિષ્ઠન્તી ગુણ-પરતન્ત્ર-સ્વભાવા ન તુ ગુણ-રૂપૈવેત્ય્ અર્થઃ । કિં પુનર્ એવં વિકલ્પનસ્ય પ્રયોજનમ્ ઇતિ ?
અભિધીયતે-યદિ ગુણાઃ સઙ્ઘટના ચેત્યેકં તત્ત્વં સઙ્ઘટનાશ્રયા વા ગુણાઃ, તદા સઙ્ઘટનાયા ઇવ ગુણાનામ્ અનિયત-વિષયત્વ-પ્રસઙ્ગઃ । ગુણાનાં હિ માધુર્ય-પ્રસાદ-પ્રકર્ષઃ કરુણ-વિપ્રલમ્ભ-શૃઙ્ગાર-વિષય એવ । રૌદ્રાદ્ભુતાદિ-વિષયમ્ ઓજઃ ।
માધુર્યપ્રસાદૌ રસ-ભાવતદ્-આભાસ-વિષયાવેવેતિ વિષયનિયમો વ્યવસ્થિતઃ, સઙ્ઘટનાયાસ્ તુ સ વિઘટતે । તથા હિ શૃઙ્ગારે ઽપિ દીર્ઘ-સમાસા દૃશ્યતે રૌદ્રાદિષ્વ્ અસમાસા ચેતિ ।
તત્ર શૃઙ્ગારે દીર્ઘ-સમાસા યથા-"મન્દાર-કુસુમ-રેણુ-પિઞ્જરિતાલકા" ઇતિ । યથા વા-
અનવરત-નયન-જલ-લવ-
નિપતન-પરિમુષિત-પત્ર-લેખં તે ।
કર-તલ-નિષણ્ણમ્ અબલે
વદનમ્ ઇદં કં ન તાપયતિ ॥ઇત્ય્ આદૌ ।
તથા રૌદ્રાદિષ્વ્ અપ્ય્ અસમાસા દૃશ્યતે । યથા-"યો યઃ શસ્ત્રં બિભર્તિ સ્વ-ભુજ-ગુરુ-મદઃ" ઇત્ય્ આદૌ । તસ્માન્ ન સઙ્ઘટના-સ્વરૂપાઃ, ન ચ સઙ્ઘટનાશ્રયા ગુણાઃ ।
નનુ યદિ સઙ્ઘટના ગુણાનાં નાશ્રયસ્ તત્ કિમ્-આલમ્બના એતે પરિકલ્પ્યન્તામ્ ? ઉચ્યતે-પ્રતિપાદિતમ્ એવૈષામ્ આલમ્બનમ્ ।
તમ્ અર્થમ્ અવલમ્બન્તે યે ઽઙ્ગિનં તે ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ।
અઙ્ગાશ્રિતાસ્ ત્વ્ અલઙ્કારા મન્તવ્યાઃ કટકાદિવત્ ॥ઇતિ ।
અથવા ભવન્તુ શબ્દાશ્રયા એવ ગુણાઃ, ન ચૈષામ્ અનુપ્રાસાદિ-તુલ્યત્વમ્ । યસ્માદ્ અનુપ્રાસાદયો ઽનપેક્ષિતાર્થ-શબ્દ-ધર્મા એવ પ્રતિપાદિતાઃ । ગુણાસ્ તુ વ્યઙ્ગ્ય-વિશેષાવભાસિ-વાચ્ય-પ્રતિપાદન-સમર્થ-શબ્દ-ધર્મા એવ । શબ્દ-ધર્મત્વં ચૈષામ્ અન્યાશ્રયત્વે ઽપિ શરીરાશ્રયત્વમ્ ઇવ શૌર્યાદીનામ્ ।
નનુ યદિ શબ્દાશ્રયા ગુણાસ્ તત્-સઙ્ઘટના-રૂપત્વં તદ્-આશ્રયત્વં વા તેષાં પ્રાપ્તમ્ એવ ।
ન હ્ય્ અસઙ્ઘટિતાઃ શબ્દા અર્થ-વિશેષ-પ્રતિપાદ્ય-રસાદ્ય્-આશ્રિતાનાં ગુણાનામ્ અવાચકત્વાદ્ આશ્રયા ભવન્તિ । નૈવમ્ । વર્ણ-પદ-વ્યઙ્ગ્યત્વસ્ય રસાદીનાં પ્રતિપાદિતત્વાત્ ।
અભ્યુપગતે વા વાક્ય-વ્યઙ્ગ્યત્વે રસાદીનાં ન નિયતા કાચિત્ સઙ્ઘટના તેષામ્ આશ્રયત્વં પ્રતિપદ્યત ઇત્ય્ અનિયત-સઙ્ઘટનાઃ શબ્દા એવ ગુણાનાં વ્યઙ્ગ્ય-વિશેષાનુગતા આશ્રયાઃ ।
નનુ, માધુર્યે યદિ નામૈવમ્ ઉચ્યતે તદ્ ઉચ્યતામ્ ; ઓજસઃ પુનઃ કથમ્ અનિયત-સઙ્ઘટન-શબ્દાશ્રયત્વમ્ ? ન હ્ય્ અસમાસા સઙ્ઘટના કદાચિદ્ ઓજસ આશ્રયતાં પ્રતિપદ્યતે । ઉચ્યતે-યદિ ન પ્રસિદ્ધિ-માત્ર-ગ્રહ-દૂષિતં ચેતસ્ તદ્ અત્રાપિ ન ન બ્રૂમઃ ।
ઓજસઃ કથમ્ અસમાસા સઙ્ઘટના નાશ્રયઃ ? યતો રૌદ્રાદીન્ હિ પ્રકાશયતઃ કાવ્યસ્ય દીપ્તિર્ ઓજ ઇતિ પ્રાક્ પ્રતિપાદિતમ્ । તચ્ ચૌજો યદ્ય્ અસમાસાયામ્ અપિ સઙ્ઘટનાયાં સ્યાત્ તત્ કો દોષો ભવેત્ ? ન ચાચારુત્વં સહૃદય-હૃદય-સંવેદ્યમ્ અસ્તિ । તસ્માદ્ અનિયત-સઙ્ઘટન-શબ્દાશ્રયત્વે ગુણાનાં ન કાચિત્ ક્ષતિઃ । તેષાં તુ ચક્ષુર્-આદીનામ્ ઇવ યથાસ્વં વિષય-નિયમિતસ્ય સ્વરૂપસ્ય ન કદાચિદ્ વ્યભિચારઃ ।
યત્ તૂક્તમ્-"સઙ્ઘટનાવદ્ ગુણાનામ્ અપ્ય્ અનિયત-વિષયત્વં પ્રાપ્નોતિ । લક્ષ્યે વ્યભિચારદર્શનાત્" ઇતિ । તત્રાપ્ય્ એતદ્ ઉચ્યતે-યત્ર લક્ષ્યે પરિકલ્પિત-વિષય-વ્યભિચારસ્ તદ્ વિરૂપમ્ એવાસ્તુ । કથમ્ અચારુત્વં તાદૃશે વિષયે સહૃદયાનાં નાવભાતીતિ ચેત્ ? કવિ-શક્તિ-તિરોહિતત્વાત્ ।
દ્વિવિધો હિ દોષઃ-કવેર્ અવ્યુત્પત્તિ-કૃતો ઽશક્તિ-કૃતશ્ ચ । તત્રાવ્યુત્પત્તિ-કૃતો દોષઃ શક્તિ-તિરસ્કૃતત્વાત્ કદાચિન્ ન લક્ષ્યતે । યસ્ ત્વ્ અશક્તિ-કૃતો દોષઃ સ ઝટિતિ પ્રતીયતે । પરિકર-શ્લોકશ્ ચાત્ર-
અવ્યુત્પત્તિ-કૃતો દોષઃ શક્ત્યા સંવ્રિયતે કવેઃ ।
યસ્ ત્વ્ અશક્તિ-કૃતસ્ તસ્ય સ ઝટિત્ય્ અવભાસતે ॥
તથા હિ-મહા-કવીનામ્ અપ્ય્ ઉત્તમ-દેવતા-વિષય-પ્રસિદ્ધ-સંભોગ-શૃઙ્ગાર-નિબન્ધનાદ્ય્-અનૌચિત્યં શક્તિ-તિરસ્કૃતત્વાત્ ગ્રામ્યત્વેન ન પ્રતિભાસતે । યથા કુમાર-સમ્ભવે દેવી-સમ્ભોગ-વર્ણનમ્ । એવમ્ આદૌ ચ વિષયે યથૌચિત્ય-ત્યાગસ્ તથા દર્શિતમ્ એવાગ્રે । શક્તિ-કૃતત્વં ચાન્વય-વ્યતિરેકાભ્યામ્ અવસીયતે । યથા હિ શક્તિ-રહિતેન કવિના એવં-વિધે વિષયે શૃઙ્ગાર ઉપનિબધ્યમાનઃ સ્ફુટમ્ એવ દોષત્વેન પ્રતિભાસતે ।
નન્વ્ અસ્મિન્ પક્ષે "યો યઃ શસ્ત્રં બિભર્તિ" ઇત્ય્ આદૌ કિમ્ અચારુત્વમ્ ? અપ્રતીયમાનમ્ એવારોપયામઃ । તસ્માદ્ ગુણ-વ્યતિરિક્તત્વે ગુણ-રૂપત્વે ચ સઙ્ઘટનાયા અન્યઃ કશ્ચિન્ નિયમ-હેતુર્ વક્તવ્ય ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
ધ્વ્_3.6બ્:
. . . . તન્-નિયમે હેતુર્ ઔચિત્યં વક્તૃ-વાચ્યયોઃ

તત્ર વક્તા કવિઃ કવિ-નિબદ્ધો વા, કવિ-નિબદ્ધશ્ ચાપિ રસ-ભાવ-રહિતો રસ-ભાવ-સમન્વિતો વા, રસો ઽપિ કથા-નાયકાશ્રયસ્ તદ્-વિપક્ષાશ્રયો વા, કથા-નાયકશ્ ચ ધીરોદાત્તાદિ-ભેદ-ભિન્નઃ પૂર્વસ્ તદ્-અનન્તરો વેતિ વિકલ્પાઃ । વાચ્યં ચ ધ્વન્ય્-આત્મ-રસાઙ્ગં રસાભાસાઙ્ગં વા, અભિનેયાર્થમ્ અનભિનેયાર્થં વા, ઉત્તમ-પ્રકૃત્ય્-આશ્રયં તદ્-ઇતરાશ્રયં વેતિ બહુ-પ્રકારમ્ ।
તત્ર યદા કવિર્ અપગત-રસ-ભાવો વક્તા તદા રચનાયાઃ કામ-ચારઃ । યદાપિ કવિ-નિબદ્ધો વક્તા રસ-ભાવ-રહિતસ્ તદા સ એવ; યદા તુ કવિઃ કવિ-નિબદ્ધો વા વક્તા રસ-ભાવ-સમન્વિતો રસશ્ ચ પ્રધાનાશ્રિતત્વાદ્ ધ્વન્ય્-આત્મ-ભૂતસ્ તદા નિયમેનૈવ તત્રાસમાસા-મધ્ય-સમાસે એવ સઙ્ઘટને । કરુણ-વિપ્રલમ્ભ-શૃઙ્ગારયોસ્ ત્વ્ અસમાસૈવ સઙ્ઘટના ।
કથમ્ ઇતિ ચેદ્ ઉચ્યતે-રસો યદા પ્રાધાન્યેન પ્રતિપાદ્યસ્ તદા તત્-પ્રતીતૌ વ્યવધાયકા વિરોધિનશ્ ચ સર્વાત્મનૈવ પરિહાર્યાઃ । એવં ચ દીર્ઘ-સમાસા સઙ્ઘટના સમાસાનામ્ અનેક-પ્રકાર-સમ્ભાવનયા કદાચિદ્ રસ-પ્રતીતિં વ્યવદધાતીતિ તસ્યાં નાત્યન્તમ્ અભિનિવેશઃ શોભતે । વિશેષતો ઽભિનેયાર્થે કાવ્યે, તતો ઽન્યત્ર ચ વિશેષતઃ કરુણ-વિપ્રલમ્ભ-શૃઙ્ગારયોઃ । તયોર્ હિ સુકુમારતરત્વાત્ સ્વલ્પાયામ્ અપ્ય્ અસ્વચ્છતાયાં શબ્દાર્થયોઃ પ્રતીતિર્ મન્થરીભવતિ । રસાન્તરે પુનઃ પ્રતિપાદ્યે રૌદ્રાદૌ મધ્યમ-સમાસા સઙ્ઘટના કદાચિદ્ ધીરોદ્ધત-નાયક-સમ્બન્ધ-વ્યાપારેણ દીર્ઘ-સમાસાપિ વા તદ્-આક્ષેપાવિનાભાવિ-રસોચિત-વાચ્યાપેક્ષયા ન વિગુણા ભવતીતિ સાપિ નાત્યન્તં પરિહાર્યા ।
સર્વાસુ ચ સઙ્ઘટનાસુ પ્રસાદાખ્યો ગુણો વ્યાપી । સ હિ સર્વ-રસ-સાધારણઃ સર્વ-સઙ્ઘટના-સાધારણશ્ ચેત્ય્ ઉક્તમ્ । પ્રસાદાતિક્રમે હ્ય્ અસમાસાપિ સઙ્ઘટના કરુણ-વિપ્રલમ્ભ-શૃઙ્ગારૌ ન વ્યનક્તિ । તદ્-અપરિત્યાગે ચ મધ્યમ-સમાસાપિ ન ન પ્રકાશયતિ ।
તસ્માત્ સર્વત્ર પ્રસાદો ઽનુસર્તવ્યઃ । અત એવ ચ "યો યઃ શસ્ત્રં બિભર્તિ" ઇત્ય્ આદૌ યદ્ય્ ઓજસઃ સ્થિતિર્ નેષ્યતે તત્-પ્રસાદાખ્ય એવ ગુણો ન માધુર્યમ્ । ન ચાચારુત્વમ્ ; અભિપ્રેત-રસ-પ્રકાશનાત્ । તસ્માદ્ ગુણાવ્યતિરિક્તત્વે ગુણ-વ્યતિરિક્તત્વે વા સઙ્ઘટનાયા યથોક્તાદ્ ઔચિત્યાદ્ વિષય-નિયમો ઽસ્તીતિ તસ્યા અપિ રસ-વ્યઞ્જકત્વમ્ । તસ્યાશ્ ચ રસાભિવ્યક્તિ-નિમિત્ત-ભૂતાયા યો ઽયમ્ અનન્તરોક્તો નિયમ-હેતુઃ સ એવ ગુણાનાં નિયતો વિષય ઇતિ ગુણાશ્રયેણ વ્યવસ્થાનમ્ અપ્ય્ અવિરુદ્ધમ્ ।
ધ્વ્_3.7:
વિષયાશ્રયમ્ અપ્ય્ અન્યદ્ ઔચિત્યં તાં નિયચ્છતિ ।
કાવ્ય-પ્રભેદાશ્રયતઃ સ્થિતા ભેદવતી હિ સા

વક્તૃ-વાચ્ય-ગતૌચિત્યે સત્ય્ અપિ વિષયાશ્રયમ્ અન્યદ્ ઔચિત્યં સઙ્ઘટનાં નિયચ્છતિ । યતઃ કાવ્યસ્ય પ્રભેદા મુક્તકં સંસ્કૃત-પ્રાકૃતાપભ્રંશ-નિબદ્ધમ્, સન્દાનિતક-વિશેષક-કલાપક-કુલકાનિ, પર્યાય-બન્ધઃ પરિકથા ખણ્ડ-કથા સકલ-કથે સર્ગ-બન્ધો ઽભિનેયાર્થમ્ આખ્યાયિકા-કથે ઇત્ય્ એવમ્ આદયઃ । તદ્-આશ્રયેણાપિ સઙ્ઘટના વિશેષવતી ભવતિ । તત્ર મુક્તકેષુ રસ-બન્ધાભિનિવેશિનઃ કવેસ્ તદ્-આશ્રયમ્ ઔચિત્યમ્ । તચ્ ચ દર્શિતમ્ એવ । અન્યત્ર કામ-ચારઃ ।
મુક્તકેષુ પ્રબન્ધેષ્વ્ ઇવ રસ-બન્ધાભિનિવેશિનઃ કવયો દૃશ્યન્તે । યથા હ્ય્ અમરુકસ્ય કવેર્ મુક્તકાઃ શૃઙ્ગાર-રસ-સ્યન્દિનઃ પ્રબન્ધાયમાનાઃ પ્રસિદ્ધા એવ । સન્દાનિતકાદિષુ તુ વિકટ-નિબન્ધનૌચિત્યાન્ મધ્યમ-સમાસા-દીર્ઘ-સમાસે એવ રચને । પ્રબન્ધાશ્રયેષુ યથોક્ત-પ્રબન્ધૌચિત્યમ્ એવાનુસર્તવ્યમ્ । પર્યાય-બન્ધે પુનર્ અસમાસા-મધ્યમ-સમાસે એવ સઙ્ઘટને । કદાચિદ્ અર્થૌચિત્યાશ્રયેણ દીર્ઘ-સમાસાયામ્ અપિ સઙ્ઘટનાયાં પરુષા ગ્રામ્યા ચ વૃત્તિઃ પરિહર્તવ્યા । પરિકથાયાં કામ-ચારઃ, તત્રેતિવૃત્ત-માત્રોપન્યાસેન નાત્યન્તં રસ-બન્ધાભિનિવેશાત્ । ખણ્ડ-કથા-સકલ-કથયોસ્ તુ પ્રાકૃત-પ્રસિદ્ધયોઃ કુલકાદિ-નિબન્ધન-ભૂયસ્ત્વાદ્ દીર્ઘ-સમાસાયામ્ અપિ ન વિરોધઃ ।
વૃત્ત્ય્-ઔચિત્યં તુ યથા-રસમ્ અનુસર્તવ્યમ્ । સર્ગ-બન્ધે તુ રસ-તાત્પર્યે યથા-રસમ્ ઔચિત્યમ્ અન્યથા તુ કામ-ચારઃ । દ્વયોર્ અપિ માર્ગયોઃ સર્ગ-બન્ધ-વિધાયિનાં દર્શનાદ્ રસ-તાત્પર્યં સાધીયઃ । અભિનેયાર્થે તુ સર્વથા રસ-બન્ધે ઽભિનિવેશઃ કાર્યઃ । આખ્યાયિકા-કથયોસ્ તુ ગદ્ય-નિબન્ધન-બાહુલ્યાદ્ ગદ્યે ચ છન્દો-બન્ધ-ભિન્ન-પ્રસ્થાનત્વાદ્ ઇહ નિયમે હેતુર્ અકૃત-પૂર્વો ઽપિ મનાક્ ક્રિયતે

ધ્વ્_3.8:
એતદ્ યથોક્તમ્ ઔચિત્યમ્ એવ તસ્યા નિયામકમ્ ।
સર્વત્ર ગદ્ય-બન્ધે ઽપિ છન્દો-નિયમ-વર્જિતે

યદ્ એતદ્ ઔચિત્યં વક્તૃ-વાચ્ય-ગતં સઙ્ઘટનાયા નિયામકમ્ ઉક્તમ્ એતદ્ એવ ગદ્યે છન્દો-નિયમ-વર્જિતે ઽપિ વિષયાપેક્ષં નિયમ-હેતુઃ । તથા હ્ય્ અત્રાપિ યદા કવિઃ કવિ-નિબદ્ધો વા વક્તા રસ-ભાવ-રહિતસ્ તદા કામ-ચારઃ । રસ-ભાવ-સમન્વિતે તુ વક્તરિ પૂર્વોક્તમ્ એવાનુસર્તવ્યમ્ । તત્રાપિ ચ વિષયૌચિત્યમ્ એવ । આખ્યાયિકાયાં તુ ભૂમ્ના મધ્યમ-સમાસા-દીર્ઘ-સમાસે એવ સઙ્ઘટને । ગદ્યસ્ય વિકટ-બન્ધાશ્રયેણ છાયાવત્ત્વાત્ । તત્ર ચ તસ્ય પ્રકૃષ્યમાણત્વાત્ । કથાયાં તુ વિકટ-બન્ધ-પ્રાચુર્યે ઽપિ ગદ્યસ્ય રસ-બન્ધોક્તમ્ ઔચિત્યમ્ અનુસર્તવ્યમ્

ધ્વ્_3.9:
રસ-બન્ધોક્તમ્ ઔચિત્યં ભાતિ સર્વત્ર સંશ્રિતા ।
રચના વિષયાપેક્ષં તત્ તુ કિંચિદ્ વિભેદવત્

અથવા પદ્યવદ્ ગદ્ય-બન્ધે ઽપિ રસ-બન્ધોક્તમ્ ઔચિત્યં સર્વત્ર સંશ્રિતા રચના ભવતિ । તત્ તુ વિષયાપેક્ષં કિંચિદ્ વિશેષવદ્ ભવતિ, ન તુ સર્વાકારમ્ । તથા હિ ગદ્ય-બન્ધે ઽપ્ય્ અતિદીર્ઘ-સમાસા રચના ન વિપ્રલમ્ભ-શૃઙ્ગાર-કરુણયોર્ આખ્યાયિકાયામ્ અપિ શોભતે । નાટકાદાવ્ અપ્ય્ અસમાસૈવ ન રૌદ્ર-વીરાદિ-વર્ણને । વિષયાપેક્ષં ત્વ્ ઔચિત્યં પ્રમાણતો ઽપકૃષ્યતે પ્રકૃષ્યતે ચ । તથા હ્ય્ આખ્યાયિકાયાં નાત્યન્તમ્ અસમાસા સ્વ-વિષયે ઽપિ નાટકાદૌ નાતિદીર્ઘ-સમાસા ચેતિ સઙ્ઘટનાયા દિગ્-અનુસર્તવ્યા

ઇદાનીમ્ અલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યો ધ્વનિઃ પ્રબન્ધાત્મા રામાયણ-મહાભારતાદૌ પ્રકાશમાનઃ પ્રસિદ્ધ એવ । તસ્ય તુ યથા પ્રકાશનં તત્ પ્રતિપાદ્યતે-
ધ્વ્_3.10-14:
વિભાવભાવાનુભાવ-સઞ્ચાર્ય્-ઔચિત્ય-ચારુણઃ ।
વિધિઃ કથા-શરીરસ્ય વૃત્તસ્યોત્પ્રેક્ષિતસ્ય વા

ઇતિવૃત્ત-વશાયાતાં ત્યક્ત્વાનનુગુણાં સ્થિતિમ્ ।
ઉત્પ્રેક્ષ્યાપ્ય્ અન્તરાભીષ્ટ-રસોચિત-કથોન્નયઃ

સન્ધિ-સન્ધ્ય્-અઙ્ગ-ઘટનં રસાભિવ્યક્ત્ય્-અપેક્ષયા ।
ન તુ કેવલયા શાસ્ત્ર-સ્થિતિ-સમ્પાદનેચ્છયા

ઉદ્દીપન-પ્રશમને યથાવસરમ્ અન્તરા ।
રસસ્યારબ્ધ-વિશ્રાન્તેર્ અનુસન્ધાનમ્ અઙ્ગિનઃ

અલઙ્કૃતીનાં શક્તાવ્ અપ્ય્ આનુરૂપ્યેણ યોજનમ્ ।
પ્રબન્ધસ્ય રસાદીનાં વ્યઞ્જકત્વે નિબન્ધનમ્

પ્રબન્ધો ઽપિ રસાદીનાં વ્યઞ્જક ઇત્ય્ ઉક્તં તસ્ય વ્યઞ્જકત્વે નિબન્ધનમ્ । પ્રથમં તાવદ્ વિભાવ-ભાવાનુભાવ-સઞ્ચાર્ય્-ઔચિત્ય-ચારુણઃ કથા-શરીરસ્ય વિધિર્ યથાયથં પ્રતિપિપાદયિષિત-રસ-ભાવાદ્ય્-અપેક્ષયા ય ઉચિતો વિભાવો ભાવો ઽનુભાવઃ સઞ્ચારી વા તદ્-ઔચિત્ય-ચારુણઃ કથા-શરીરસ્ય વિધિર્ વ્યઞ્જકત્વે નિબન્ધનમ્ એકમ્ । તત્ર વિભાવૌચિત્યં તાવત્ પ્રસિદ્ધમ્ । ભાવૌચિત્યં તુ પ્રકૃત્ય્-ઔચિત્યાત્ । પ્રકૃતિર્ હ્ય્ ઉત્તમ-મધ્યમાધમ-ભાવેન દિવ્ય-માનુષાદિ-ભાવેન ચ વિભેદિની । તાં યથાયથમ્ અનુસૃત્યાસઙ્કીર્ણઃ સ્થાયી ભાવ ઉપનિબધ્યમાન ઔચિત્ય-ભાગ્ ભવતિ । અન્યથા તુ કેવલ-માનુષાશ્રયેણ દિવ્યસ્ય કેવલ-દિવ્યાશ્રયેણ વા કેવલ-માનુષસ્યોત્સાહાદય ઉપનિબધ્યમાના અનુચિતા ભવન્તિ । તથા ચ કેવલ-માનુષસ્ય રાજાદેર્ વર્ણને સપ્તાર્ણવ-લઙ્ઘનાદિ-લક્ષણા વ્યાપારા ઉપનિબધ્યમાના સૌષ્ઠવ-ભૃતો ઽપિ નીરસા એવ નિયમેન ભવન્તિ, તત્ર ત્વ્ અનૌચિત્યમ્ એવ હેતુઃ ।
નનુ નાગ-લોક-ગમનાદયઃ સાતવાહન-પ્રભૃતીનાં શ્રૂયન્તે, તદ્-અલોક-સામાન્ય-પ્રભાવાતિશય-વર્ણને કિમ્ અનૌચિત્યં સર્વોર્વી-ભરણ-ક્ષમાણાં ક્ષમા-ભુજામ્ ઇતિ । ન તદ્ અસ્તિ ; ન વયં બ્રૂમો યત્ પ્રભાવાતિશય-વર્ણનમ્ અનુચિતં રાજ્ઞામ્, કિં તુ કેવલ-માનુષાશ્રયેણ યોત્પાદ્ય-વસ્તુ-કથા ક્રિયતે તસ્યાં દિવ્યમ્ ઔચિત્યં ન યોજનીયમ્ । દિવ્ય-માનુષ્યાયાં તુ કથાયામ્ ઉભયૌચિત્ય-યોજનમ્ અવિરુદ્ધમ્ એવ । યથા પાણ્ડ્વ્-આદિ-કથાયામ્ । સાતવાહનાદિષુ તુ યેષુ યાવદ્ અપદાનં શ્રૂયતે તેષુ તાવન્-માત્રમ્ અનુગમ્યમાનમ્ અનુગુણત્વેન પ્રતિભાસતે । વ્યતિરિક્તં તુ તેષામ્ એવોપનિબધ્યમાનમ્ અનુચિતમ્ ।
તદ્ અયમ્ અત્ર પરમાર્થઃ-
અનૌચિત્યાદ્ ઋતે નાન્યદ્ રસ-ભન્ગસ્ય કારણમ્ ।
પ્રસિદ્ધૌચિત્ય-બન્ધસ્ તુ રસસ્યોપનિષત્ પરા ॥
અત એવ ચ ભરતે પ્રખ્યાત-વસ્તુ-વિષયત્વં પ્રખ્યાતોદાત્ત-નાયકત્વં ચ નાટકસ્યાવશ્ય-કર્તવ્યતયોપન્યસ્તમ્ । તેન હિ નાયકૌચિત્યાનૌચિત્ય-વિષયે કવિર્ ન વ્યામુહ્યતિ । યસ્ તૂત્પાદ્ય-વસ્તુ નાટકાદિ કુર્યાત્ તસ્યાપ્રસિદ્ધાનુચિત-નાયક-સ્વભાવ-વર્ણને મહાન્ પ્રમાદઃ ।
નનુ યદ્ય્ ઉત્સાહાદિ-ભાવ-વર્ણને કથઞ્ચિદ્ દિવ્ય-માનુષ્યાદ્ય્-ઔચિત્ય-પરીક્ષા ક્રિયતે તત્ ક્રિયતામ્, રત્ય્-આદૌ તુ કિં તયા પ્રયોજનમ્ ? રતિર્ હિ ભારતવર્ષોચિતેનૈવ વ્યવહારેણ દિવ્યાનામ્ અપિ વર્ણનીયેતિ સ્થિતિઃ । નૈવમ્ । તત્રૌચિત્યાતિક્રમેણ સુતરાં દોષઃ । તથા હ્ય્ અધમ-પ્રકૃત્યૌચિત્યેનોત્તમ-પ્રકૃતેઃ શૃઙ્ગારોપનિબન્ધને કા ભવેન્ નોપહાસ્યતા ।
ત્રિવિધં પ્રકૃત્ય્-ઔચિત્યં ભારતે વર્ષે ઽપ્ય્ અસ્તિ શૃઙ્ગાર-વિષયમ્ ।
યત્ તુ દિવ્યમ્ ઔચિત્યં તત્ તત્રાનુપકારકમ્ એવેતિ ચેત્-ન વયં દિવ્યમ્ ઔચિત્યં શૃઙ્ગાર-વિષયમ્ અન્યત્ કિંચિદ્ બ્રૂમઃ । કિં તર્હિ ? ભારતવર્ષ-વિષયે યથોત્તમ-નાયકેષુ રાજાદિષુ શૃઙ્ગારોપનિબન્ધસ્ તથા દિવ્યાશ્રયો ઽપિ શોભતે । ન ચ રાજાદિષુ પ્રસિદ્ધ-ગ્રામ્ય-શૃઙ્ગારોપનિબન્ધનં પ્રસિદ્ધં નાટકાદૌ, તથૈવ દેવેષુ તત્ પરિહર્તવ્યમ્ ।
નાટકાદેર્ અભિનેયાર્થત્વાદ્ અભિનયસ્ય ચ સમ્ભોગ-શૃઙ્ગાર-વિષયસ્યાસભ્યત્વાત્ તત્ર પરિહાર ઇતિ ચેત્-ન; યદ્ય્ અભિનયસ્યૈવં-વિષયસ્યાસભ્યતા તત્ કાવ્યસ્યૈવં-વિષયસ્ય સા કેન નિવાર્યતે ? તસ્માદ્ અભિનેયાર્થે ઽનભિનેયાર્થે વા કાવ્યે યદ્ ઉત્તમ-પ્રકૃતે રાજાદેર્ ઉત્તમ-પ્રકૃતિભિર્ નાયિકાભિઃ સહ ગ્રામ્ય-સમ્ભોગ-વર્ણનં તત્ પિત્રોઃ સમ્ભોગ-વર્ણનમ્ ઇવ સુતરામ્ અસભ્યમ્ । તથૈવોત્તમ-દેવતાદિ-વિષયમ્ ।
ન ચ સમ્ભોગ-શૃઙ્ગારસ્ય સુરત-લક્ષણ એવૈકઃ પ્રકારઃ, યાવદ્ અન્યે ઽપિ પ્રભેદાઃ પરસ્પર-પ્રેમ-દર્શનાદયઃ સમ્ભવન્તિ, તે કસ્માદ્ ઉત્તમ-પ્રકૃતિ-વિષયે ન વર્ણ્યન્તે ? તસ્માદ્ ઉત્સાહવદ્ રતાવ્ અપિ પ્રકૃત્ય્-ઔચિત્યમ્ અનુસર્તવ્યમ્ । તથૈવ વિસ્મયાદિષુ । યત્ ત્વ્ એવં-વિધે વિષયે મહાકવીનામ્ અપ્ય્ અસમીક્ષ્ય-કારિતા લક્ષ્યે દૃશ્યતે સ દોષ એવ । સ તુ શક્તિ-તિરસ્કૃતત્વાત્ તેષાં ન લક્ષ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ । અનુભાવૌચિત્યં તુ ભરતાદૌ પ્રસિદ્ધમ્ એવ ।
ઇયત્ તૂચ્યતે-ભરતાદિ-વિરચિતાં સ્થિતિં ચાનુવર્તમાનેન મહાકવિ-પ્રબન્ધાંશ્ ચ પર્યાલોચયતા સ્વ-પ્રતિભાં ચાનુસરતા કવિનાવહિત-ચેતસા ભૂત્વા વિભાવાદ્ય્-ઔચિત્ય-ભ્રંશ-પરિત્યાગે પરઃ પ્રયત્નો વિધેયઃ । ઔચિત્યવતઃ કથા-શરીરસ્ય વૃત્તસ્યોત્પ્રેક્ષિતસ્ય વા ગ્રહો વ્યઞ્જક ઇત્ય્ અનેનૈતત્ પ્રતિપાદયતિ-યદ્ ઇતિહાસાદિષુ કથાસુ રસવતીષુ વિવિધાસુ સતીષ્વ્ અપિ યત્ તત્ર વિભાવાદ્ય્-ઔચિત્યવત્ કથા-શરીરં તદ્ એવ ગ્રાહ્યં નેતરત્ । વૃત્તાદ્ અપિ ચ કથા-શરીરાદ્ ઉત્પ્રેક્ષિતે વિશેષતઃ પ્રયત્નવતા ભવિતવ્યમ્ । તત્ર હ્ય્ અનવધાનાત્ સ્ખલતઃ કવેર્ અવ્યુત્પત્તિ-સમ્ભાવના મહતી ભવતિ ।
પરિકર-શ્લોકશ્ ચાત્ર-
કથા-શરીરમ્ ઉત્પાદ્ય-વસ્તુ કાર્યં તથા તથા ।
યથા રસ-મયં સર્વમ્ એવ તત્ પ્રતિભાસતે ॥
તત્ર ચાભ્યુપાયઃ સમ્યગ્-વિભાવાદ્ય્-ઔચિત્યાનુસરણમ્ । તચ્ ચ દર્શિતમ્ એવ । કિં ચ-
સન્તિ સિદ્ધ-રસ-પ્રખ્યા યે ચ રામાયણાદયઃ ।
કથાશ્રયા ન તૈર્ યોજ્યા સ્વેચ્છા રસ-વિરોધિની ॥
તેષુ હિ કથાશ્રયેષુ તાવત્ સ્વેચ્છૈવ ન યોજ્યા । યદ્ ઉક્તમ્-"કથા-માર્ગે ન ચાતિક્રમઃ" ।
સ્વેચ્છાપિ યદિ યોજ્યા તદ્-રસ-વિરોધિની ન યોજ્યા ।
ઇદમ્ અપરં પ્રબન્ધસ્ય રસાભિવ્યઞ્જકત્વે નિબન્ધનમ્ । ઇતિવૃત્ત-વશાયાતાં કથઞ્ચિદ્ રસાનનુગુણાં સ્થિતિં ત્યક્ત્વા પુનર્ ઉત્પ્રેક્ષ્યાપ્ય્ અન્તરાભીષ્ટ-રસોચિત-કથોન્નયો વિધેયઃ યથા કાલિદાસ-પ્રબન્ધેષુ । યથા ચ સર્વસેન-વિરચિતે હરિ-વિજયે । યથા ચ મદીય એવાર્જુન-ચરિતે મહાકાવ્યે । કવિના કાવ્યમ્ ઉપનિબધ્નતા સર્વાત્મના રસ-પરતન્ત્રેણ ભવિતવ્યમ્ । તત્રેતિવૃત્તે યદિ રસાનનુગુણાં સ્થિતિં પશ્યેત્ તદેમાં ભઙ્ક્ત્વાપિ સ્વતન્ત્રતયા રસાનુગુણં કથાન્તરમ્ ઉત્પાદયેત્ । ન હિ કવેર્ ઇતિવૃત્ત-માત્ર-નિર્વહણેન કિંચિત્ પ્રયોજનમ્, ઇતિહાસાદ્ એવ તત્-સિદ્ધેઃ ।
રસાદિ-વ્યઞ્જકત્વે પ્રબન્ધસ્ય ચેદમ્ અન્યન્ મુખ્યં નિબન્ધનમ્, યત્-સન્ધીનાં મુખ-પ્રતિમુખ-ગર્ભાવમર્શ-નિર્વહણાખ્યાનાં તદ્-અઙ્ગાનાં ચોપક્ષેપાદીનાં ઘટનં રસાભિવ્યક્ત્ય્-અપેક્ષયા, યથા રત્નાવલ્યામ્ । ન તુ કેવલં શાસ્ત્ર-સ્થિતિ-સમ્પાદનેચ્છયા । યથા વેણી-સંહારે વિલાસાખ્યસ્ય પ્રતિમુખ-સન્ધ્ય્-અઙ્ગસ્ય પ્રકૃત-રસ-નિબન્ધાનનુગુણમ્ અપિ દ્વિતીયે ઽઙ્કે ભરત-મતાનુસરણ-માત્રેચ્છયા ઘટનમ્ ।
ઇદં ચાપરં પ્રબન્ધસ્ય રસ-વ્યઞ્જકત્વે નિમિત્તં યદ્ ઉદ્દીપન-પ્રશમને યથાવસરમ્ અન્તરા રસસ્ય, યથા રત્નાવલ્યામ્ એવ । પુનર્ આરબ્ધ-વિશ્રાન્તે રસસ્યાઙ્ગિનો ઽનુસન્ધિશ્ ચ, યથા તાપસ-વત્સરાજે ।
પ્રબન્ધ-વિશેષસ્ય નાટકાદે રસ-વ્યક્તિ-નિમિત્તમ્ ઇદં ચાપરમ્ અવગન્તવ્યં યદ્ અલઙ્કૃતીનાં શક્તાવ્ અપ્ય્ આનુરૂપ્યેણ યોજનમ્ । શક્તો હિ કવિઃ કદાચિદ્ અલઙ્કાર-નિબન્ધને તદ્ આક્ષિપ્તતયૈવાનપેક્ષિત-રસ-બન્ધઃ પ્રબન્ધમ્ આરભતે તદ્-ઉપદેશાર્થમ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ । દૃશ્યન્તે ચ કવયો ઽલઙ્કાર-નિબન્ધનૈક-રસા અનપેક્ષિત-રસાઃ પ્રબન્ધેષુ ।
ધ્વ્_3.15:

કિં ચ-
અનુસ્વાનોપમાત્માપિ પ્રભેદો ય ઉદાહૃતઃ ।
ધ્વનેર્ અસ્ય પ્રબન્ધેષુ ભાસતે સો ઽપિ કેષુચિત્

અસ્ય વિવક્ષિતાન્ય્ અપર-વાચ્યસ્ય ધ્વનેર્ અનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યો ઽપિ યઃ પ્રભેદ ઉદાહૃતો દ્વિપ્રકારઃ સો ઽપિ પ્રબન્ધેષુ કેષુચિદ્ દ્યોતતે । તદ્ યથા મધુમથન-વિજયે પાઞ્ચજન્યોક્તિષુ । યથા વા મમૈવ કામદેવસ્ય સહચર-સમાગમે વિષમ-બાણ-લીલાયામ્ ।
યથા ચ ગૃધ્ર-ગોમાયુ-સંવાદાદૌ મહાભારતે

ધ્વ્_3.16:
સુપ્-તિઙ્-વચન-સમ્બન્ધૈસ્ તથા કારક-શક્તિભિઃ ।
કૃત્-તદ્ ધિત-સમાસૈશ્ ચ દ્યોત્યો ઽલક્ષ્ય-ક્રમઃ ક્વચિત્

અલક્ષ્ય-ક્રમો ધ્વનેર્ આત્મા રસાદિઃ સુબ્-વિશેષૈસ્ તિઙ્-વિશેષૈર્ વચન-વિશેષૈઃ સમ્બન્ધ-વિશેષૈઃ કારક-શક્તિભિઃ કૃદ્-વિશેષૈસ્ તદ્ ધિત-વિશેષૈઃ સમાસૈશ્ ચેતિ । ચ-શબ્દાન્ નિપાતોપસર્ગ-કાલાદિભિઃ પ્રયુક્તૈર્ અભિવ્યજ્યમાનો દૃશ્યતે ।
યથા-
ન્યક્કારો હ્ય્ અયમ્ એવ મે યદ્ અરયસ્ તત્રાપ્ય્ અસૌ તાપસઃ
સો ઽપ્ય્ અત્રૈવ નિહન્તિ રાક્ષસ-કુલં જીવત્ય્ અહો રાવણઃ ।
ધિગ્ ધિક્ ચક્ર-જિતં પ્રબોધિતવતા કિં કુમ્ભકર્ણેન વા
સ્વર્ગ-ગ્રામટિકા-વિલુણ્ઠન-વૃથોચ્છૂનૈઃ કિમ્ એભિર્ ભુજૈઃ ॥[*19]
[*19] સ્ક્મ્ 2105. ચ્f. સાહ્.દ્. 1.2.
અત્ર હિ શ્લોકે ભૂયસા સર્વેષામ્ અપ્ય્ એષાં સ્ફુટમ્ એવ વ્યઞ્જકત્વં દૃશ્યતે । તત્ર "મે યદ્ અરયઃ" ઇત્ય્ અનેન સુપ્-સમ્બન્ધ-વચનાનામ્ અભિવ્યઞ્જકત્વમ્ । "તત્રાપ્ય્ અસૌ તાપસઃ" ઇત્ય્ અત્ર તદ્ ધિત-નિપાતયોઃ । "સો ઽપ્ય્ અત્રૈવ નિહન્તિ રાક્ષસ-કુલં જીવત્ય્ અહો રાવણઃ" ઇત્ય્ અત્ર તિઙ્-કારક-શક્તીનામ્ । "ધિગ્ ધિક્ ચક્ર-જિતમ્" ઇત્ય્ આદૌ શ્લોકાર્ધે કૃત્-તદ્ ધિત-સમાસોપસર્ગાણામ્ ।
એવં-વિધસ્ય વ્યઞ્જક-ભૂયસ્ત્વે ચ ઘટમાને કાવ્યસ્ય સર્વાતિશાયિની બન્ધ-ચ્છાયા સમુન્મીલતિ । યત્ર હિ વ્યઙ્ગ્યાવભાસિનઃ પદસ્યૈકસ્યૈવ તાવદ્ આવિર્ભાવસ્ તત્રાપિ કાવ્યે કાપિ બન્ધ-ચ્છાયા કિમ્ ઉત યત્ર તેષાં બહૂનાં સમવાયઃ । યથાત્રાનન્તરોદિત-શ્લોકે । અત્ર હિ રાવણ ઇત્ય્ અસ્મિન્ પદે ઽર્થાન્તર-સંક્રમિત-વાચ્યેન ધ્વનિ-પ્રભેદેનાલઙ્કૃતે ઽપિ પુનર્ અનન્તરોક્તાનાં વ્યઞ્જક-પ્રકારાણામ્ ઉદ્ભાસનમ્ । દૃશ્યન્તે ચ મહાત્મનાં પ્રતિભા-વિશેષ-ભાજાં બાહુલ્યેનૈવં-વિધા બન્ધ-પ્રકારાઃ । યથા મહર્ષેર્ વ્યાસસ્ય-
અતિક્રાન્ત-સુખાઃ કાલાઃ પ્રત્યુપસ્થિત-દારુણાઃ ।
શ્વઃ શ્વઃ પાપીય-દિવસા પૃથિવી ગત-યૌવના ॥
અત્ર હિ કૃત્-તદ્ ધિત-વચનૈર્ અલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યઃ, "પૃથિવી ગત-યૌવના" ઇત્ય્ અનેન ચાત્યન્ત-તિરસ્કૃત-વાચ્યો ધ્વનિઃ પ્રકાશિતઃ । એષાં ચ સુબ્-આદીનામ્ એકૈકશઃ સમુદિતાનાં ચ વ્યઞ્જકત્વં મહા-કવીનાં પ્રબન્ધેષુ પ્રાયેણ દૃશ્યતે । સુબ્-અન્તસ્ય વ્યઞ્જકત્વં યથા-
તાલૈઃ શિઞ્જદ્-વલય-સુભગૈઃ કાન્તયા નર્તિતો મે ।
યામ્ અધ્યાસ્તે દિવસ-વિગમે નીલકણ્ઠઃ સુહૃદ્ વઃ ॥
તિઙ્-અન્તસ્ય યથા-
અબસર રોઉં ચિઅ ણિમ્મિઆઇં મા પુંસ મે હઅચ્છીઇં ।
દંસણ-મેત્તુમ્ ભેત્તેહિં જેહિં હિઅઅં તુહ ણ ણાઅં ॥]
[અપસર રોદિતુમ્ એવ નિર્મિતે મા પુંસય હતે અક્ષિણી મે ।
દર્શન-માત્રોન્મત્તાભ્યાં યાભ્યાં તવ હૃદયમ્ એવં-રૂપં ન જ્ઞાતમ્ ॥]
યથા વા-
મા પન્થં રુન્ધીઓ અબેહિ બાલઅ અહોસિ અહિરીઓ ।
અમ્હેઅ ણિરિચ્છાઓ સુણ્ણ-ઘરં રક્ખિદબ્બં ણો ॥[*20]
[*20] ગાહા-સત્તસાઈ (સુપ્પ્. 955)
[મા પન્થાનં રુધઃ અપેહિ બાલક અપ્રૌઢ અહો અસિ અહ્રીકઃ ।
વયં પર-તન્ત્રા યતઃ શૂન્ય-ગૃહં મામકં રક્ષણીયં વર્તતે ॥]
સમ્બન્ધસ્ય યથા-
અણ્ણત્ત વચ્ચ બાલઅ હ્નાઅન્તીં કિં મં પુલોએસિ એઅં ।
ભો જાઆ-ભીરુઆણં તડમ્ બિઅ ણ હોઇ ॥
[અન્યત્ર વ્રજ બાલક સ્નાન્તીં કિં માં પ્રલોકયસ્ય્ એતત્ ।
ભો જાયા-ભીરુકાણાં તટમ્ એવ ન ભવતિ ॥]
કૃતક-પ્રયોગેષુ પ્રાકૃતેષુ તદ્ ધિત-વિષયે વ્યઞ્જકત્વમ્ આવેદ્યત એવ । અવજ્ઞાતિશયે કઃ ? સમાસાનાં ચ વૃત્ત્ય્-ઔચિત્યેન વિનિયોજને । નિપાતાનાં વ્યઞ્જકત્વં યથા-
અયમ્ એક-પદે તયા વિયોગઃ
પ્રિયયા ચોપનતઃ સુદુઃસહો મે ।
નવ-વારિધરોદયાદ્ અહોભિર્
ભવિતવ્યં ચ નિરાતપાર્ધ-રમ્યૈઃ ॥
ઇત્ય્ અત્ર ચ-શબ્દઃ । યથા વા-
મુહુર્ અઙ્ગુલિ-સંવૃતાધરૌષ્ઠં
પ્રતિષેધાક્ષર-વિક્લવાભિરામમ્ ।
મુખમ્ અંસ-વિવર્તિ પક્ષ્મલાક્ષ્યાઃ
કથમ્ અપ્ય્ ઉન્નમિતં ન ચુમ્બિતં તુ ॥
અત્ર તુ-શબ્દઃ ।
નિપાતાનાં પ્રસિદ્ધમ્ અપીહ દ્યોતકત્વં રસાપેક્ષયોક્તમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઉપસર્ગાણાં વ્યઞ્જકત્વં યથા-
નીવારાઃ શુક-ગર્ભ-કોટર-મુખ-ભ્રષ્ટાસ્ તરૂણામ્ અધઃ
પ્રસ્નિગ્ધાઃ ક્વચિદ્ ઇઙ્ગુદી-ફલ-ભિદઃ સૂચ્યન્ત એવોપલાઃ ।
વિશ્વાસોપગમાદ્ અભિન્ન-ગતયઃ શબ્દં સહન્તે મૃગાસ્
તોયાધાર-પથાશ્ ચ વલ્કલ-શિખા-નિષ્યન્દ-લેખાઙ્કિતાઃ ॥ઇત્ય્ આદૌ ।
દ્વિત્રાણાં ચોપસર્ગાણામ્ એકત્ર પદે યઃ પ્રયોગઃ સો ઽપિ રસ-વ્યક્ત્ય્-અનુગુણતયૈવ નિર્દોષઃ । યથા-"પ્રભ્રશ્યત્ય્ ઉત્તરીય-ત્વિષિ તમસિ સમુદ્વીક્ષ્ય વીતાવૃતીન્ દ્રાગ્ જન્તૂન્" ઇત્ય્ આદૌ । યથા વા-"મનુષ્ય-વૃત્ત્યા સમુપાચરન્તમ્" ઇત્ય્ આદૌ ।
નિપાતાનામ્ અપિ તથૈવ । યથા-"અહો બતાસિ સ્પૃહણીય-વીર્યઃ" ઇત્ય્ આદૌ । યથા વા-
યે જીવન્તિ ન માન્તિ યે સ્મ વપુષિ પ્રીત્યા પ્રનૃત્યન્તિ ચ
પ્રસ્યન્દિ-પ્રમદાશ્રવઃ પુલકિતા દૃષ્ટે ગુણિન્ય્ ઊર્જિતે ।
હા ધિક્ કષ્ટમ્ અહો ક્વ યામિ શરણં તેષાં જનાનાં કૃતે
નીતાનાં પ્રલયં શઠેન વિધિના સાધુ-દ્વિષઃ પુષ્યતા ॥ઇત્ય્ આદૌ ।
પદ-પૌનરુક્ત્યં ચ વ્યઞ્જકત્વાપેક્ષયૈવ કદાચિત્પ્રયુજ્યમાનં શોભામાવહતિ ।
યથા-
યદ્ વઞ્ચનાહિત-મતિર્ બહુ-ચાટુ-ગર્ભં
કાર્યોન્મુખઃ ખલ-જનઃ કૃતકં બ્રવીતિ ।
તત્ સાધવો ન ન વિદન્તિ વિદન્તિ કિન્તુ
કર્તું વૃથા-પ્રણયમ્ અસ્ય ન પારયન્તિ ॥ઇત્ય્ આદૌ ।
કાલસ્ય વ્યઞ્જકત્વં યથા-
સમ-વિષમ-નિર્વિશેષાઃ સમન્તતો મન્દ-મન્દ-સઞ્ચારાઃ ।
અચિરાદ્ ભવિષ્યન્તિ પન્થાનો મનોરથાનામ્ અપિ દુર્લઙ્ઘ્યાઃ ॥
અત્ર હ્ય્ અચિરાદ્ ભવિષ્યન્તિ પન્થાન ઇત્ય્ અત્ર ભવિષ્યન્તીત્ય્ અસ્મિન્ પદે પ્રત્યયઃ કાલ-વિશેષાભિધાયી રસ-પરિપોષ-હેતુઃ પ્રકાશતે । અયં હિ ગાથાર્થઃ પ્રવાસ-વિપ્રલમ્ભ-શૃઙ્ગાર-વિભાવતયા વિભાવ્યમાનો રસવાન્ । યથાત્ર પ્રત્યયાંશો વ્યઞ્જકસ્ તથા ક્વચિત્ પ્રકૃત્ય્-અંશો ઽપિ દૃશ્યતે । યથા-
તદ્ ગેહં નત-ભિત્તિ મન્દિરમ્ ઇદં લબ્ધાવગાહં દિવઃ
સા ધેનુર્ જરતી ચરન્તિ કરિણામ્ એતા ઘનાભા ઘટાઃ ।
સ ક્ષુદ્રો મુસલ-ધ્વનિઃ કલમ્ ઇદં સઙ્ગીતકં યોષિતામ્
આશ્ચર્યં દિવસૈર્ દ્વિજો ઽયમ્ ઇયતીં ભૂમિં સમારોપિતઃ ॥
અત્ર શ્લોકે દિવસૈર્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ પદે પ્રકૃત્ય્-અંશો ઽપિ દ્યોતકઃ । સર્વ-નામ્નાં ચ વ્યઞ્જકત્વં યથાનન્તરોક્તે શ્લોકે । અત્ર ચ સર્વ-નામ્નામ્ એવ વ્યઞ્જકત્વં હૃદિ વ્યવસ્થાપ્ય કવિના ક્વેત્ય્-આદિ-શબ્દ-પ્રયોગો ન કૃતઃ । અનયા દિશા સહૃદયૈર્ અન્યે ઽપિ વ્યઞ્જક-વિશેષાઃ સ્વયમ્ ઉત્પ્રેક્ષણીયાઃ । એતચ્ ચ સર્વં પદ-વાક્ય-રચના-દ્યોતનોક્ત્યૈવ ગતાર્થમ્ અપિ વૈચિત્ર્યેણ વ્યુત્પત્તયે પુનર્-ઉક્તમ્ ।
નનુ ચાર્થ-સામર્થ્યાક્ષેપ્યા રસાદય ઇત્ય્ ઉક્તમ્, તથા ચ સુબાદીનાં વ્યઞ્જકત્વ-વૈચિત્ર્ય-કથનમ્ અનન્વિતમ્ એવ । ઉક્તમ્ અત્ર પદાનાં વ્યઞ્જકત્વોક્ત્ય્-અવસરે । કિં ચાર્થ-વિશેષાક્ષેપ્યત્વે ઽપિ રસાદીનાં તેષામ્ અર્થ-વિશેષાણાં વ્યઞ્જક-શબ્દાવિનાભાવિત્વાદ્ યથા-પ્રદર્શિતં વ્યઞ્જક-સ્વરૂપ-પરિજ્ઞાનં વિભજ્યોપયુજ્યત એવ । શબ્દ-વિશેષાણાં ચાન્યત્ર ચ ચારુત્વં યદ્ વિભાગેનોપદર્શિતં તદ્ અપિ તેષાં વ્યઞ્જકત્વેનૈવાવસ્થિતમ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યમ્ ।

યત્રાપિ ન તત્ સમ્પ્રતિભાસતે તત્રાપિ વ્યઞ્જકે રચનાન્તરે યદ્ અદૃષ્ટં સૌષ્ઠવં તેષાં પ્રવાહ-પતિતાનાં તદ્ એવાભ્યાસાદ્ અપોદ્ધૃતાનામ્ અપ્ય્ અવભાસત ઇત્ય્ અવસાતવ્યમ્ । કો ઽન્યથા તુલ્યે વાચકત્વે શબ્દાનાં ચારુત્વ-વિષયો વિશેષઃ સ્યાત્ । અન્ય એવાસૌ સહૃદય-સંવેદ્ય ઇતિ ચેત્, કિમ્ ઇદં સહૃદયત્વં નામ ? કિં રસ-ભાવાનપેક્ષ-કાવ્યાશ્રિત-સમય-વિશેષાભિજ્ઞત્વમ્, ઉત રસ-ભાવાદિ-મય-કાવ્ય-સ્વરૂપ-પરિજ્ઞાન-નૈપુણ્યમ્ । પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે તથાવિધ-સહૃદય-વ્યવસ્થાપિતાનાં શબ્દ-વિશેષાણાં ચારુત્વ-નિયમો ન સ્યાત્ । પુનઃ સમયાન્તરેણાન્યથાપિ વ્યવસ્થાપન-સમ્ભવાત્ । દ્વિતીયસ્મિંસ્ તુ પક્ષે રસજ્ઞતૈવ સહૃદયત્વમ્ ઇતિ । તથા-વિધૈઃ સહૃદયૈઃ સંવેદ્યો રસાદિ-સમર્પણ-સામર્થ્યમ્ એવ નૈસર્ગિકં શબ્દાનાં વિશેષ ઇતિ વ્યઞ્જકત્વાશ્રય્ય્ એવ તેષાં મુખ્યં ચારુત્વમ્ ।
વાચકત્વાશ્રયાણાં તુ પ્રસાદ એવાર્થાપેક્ષાયાં તેષાં વિશેષઃ । અર્થાનપેક્ષાયાં ત્વ્ અનુપ્રાસાદિર્ એવ ॥ ધ્વ_3.15-16 ॥
એવં રસાદીનાં વ્યઞ્જક-સ્વરૂપમ્ અભિધાય તેષામ્ એવ વિરોધિ-રૂપં લક્ષયિતુમ્ ઇદમ્ ઉપક્રમ્યતે-
ધ્વ્_3.17:
પ્રબન્ધે મુક્તકે વાપિ રસાદીન્ બન્ધુમ્ ઇચ્છતા ।
યત્નઃ કાર્યઃ સુમતિના પરિહારે વિરોધિનામ્

પ્રબન્ધે મુક્તકે વાપિ રસ-ભાવ-નિબન્ધનં પ્રત્યાદૃત-મનાઃ કવિર્ વિરોધિ-પરિહારે પરં યત્નમ્ આદધીત । અન્યથા ત્વ્ અસ્ય રસ-મયઃ શ્લોક એકો ઽપિ સમ્યઙ્ ન સમ્પદ્યતે ॥ 3.17 ॥
કાનિ પુનસ્ તાનિ વિરોધીનિ યાનિ યત્નતઃ કવેઃ પરિહર્તવ્યાનિ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_3.18-19:
વિરોધિ-રસ-સમ્બન્ધિ-વિભાવાદિ-પરિગ્રહઃ ।
વિસ્તરેણાન્વિતસ્યાપિ વસ્તુનો ઽન્યસ્ય વર્ણનમ્

અકાણ્ડ એવ વિચ્છિત્તિર્ અકાણ્ડે ચ પ્રકાશનમ્ ।
પરિપોષં ગતસ્યાપિ પૌનઃપુન્યેન દીપનમ્ ।
રસસ્ય સ્યાદ્ વિરોધાય વૃત્ત્ય્-અનૌચિત્યમ્ એવ ચ

પ્રસ્તુત-રસાપેક્ષયા વિરોધી યો રસસ્ તસ્ય સમ્બન્ધિનાં વિભાવ-ભાવાનુભાવાનાં પરિગ્રહો રસ-વિરોધ-હેતુકઃ સમ્ભવનીયઃ । તત્ર વિરોધિ-રસ-વિભાવ-પરિગ્રહો યથા શાન્ત-રસ-વિભાવેષુ તદ્-વિભાવતયૈવ નિરૂપિતેષ્વ્ અનન્તરમ્ એવ શૃઙ્ગારાદિ-વિભાવ-વર્ણને । વિરોધિ-રસ-ભાવ-પરિગ્રહો યથા પ્રિયં પ્રતિ પ્રણય-કલહ-કુપિતાસુ કામિનીષુ વૈરાગ્ય-કથાભિર્ અનુનયે । વિરોધિ-રસાનુભાવ-પરિગ્રહો યથા પ્રણય-કુપિતાયાં પ્રિયાયામ્ અપ્રસીદન્ત્યાં નાયકસ્ય કોપાવેશ-વિવશસ્ય રૌદ્રાનુભાવ-વર્ણને ।
અયં ચાન્યો રસ-ભઙ્ગ-હેતુર્ યત્ પ્રસ્તુત-રસાપેક્ષયા વસ્તુનો ઽન્યસ્ય કથઞ્ચિદ્ અન્વિતસ્યાપિ વિસ્તરેણ કથનમ્ । યથા વિપ્રલમ્ભ-શૃઙ્ગારે નાયકસ્ય કસ્યચિદ્ વર્ણયિતુમ્ ઉપક્રાન્તે કવેર્ યમકાદ્ય્-અલઙ્કાર-નિબન્ધન-રસિકતયા મહતા પ્રબન્ધેન પર્વતાદિ-વર્ણને । અયં ચાપરો રસ-ભઙ્ગ-હેતુર્ અવગન્તવ્યો યદ્ અકાણ્ડ એવ વિચ્છિત્તિઃ રસસ્યાકણ્ડ એવ ચ પ્રકાશનમ્ । તત્રાનવસરે વિરામો રસસ્ય યથા નાયકસ્ય કસ્યચિત્ સ્પૃહણીય-સમાગમયા નાયિકયા કયાચિત્ પરાં પરિપોષ-પદવીં પ્રાપ્તે શૃઙ્ગારે વિદિતે ચ પરસ્પરાનુરાગે સમાગમોપાય-ચિન્તોચિતં વ્યવહારમ્ ઉત્સૃજ્ય સ્વતન્ત્રતયા વ્યાપારાન્તર-વર્ણને । અનવસરે ચ પ્રકાશનં રસસ્ય યથા પ્રવૃત્તે પ્રવૃત્ત-વિવિધ-વીર-સઙ્ક્ષયે કલ્પ-સઙ્ક્ષય-કલ્પે સઙ્ગ્રામે રામ-દેવ-પ્રાયસ્યાપિ તાવન્ નાયકસ્યાનુપક્રાન્ત-વિપ્રલમ્ભ-શૃઙ્ગારસ્ય નિમિત્તમ્ ઉચિતમ્ અન્તરેણૈવ શૃઙ્ગાર-કથાયામ્ અવતાર-વર્ણને । ન ચૈવં-વિધે વિષયે દૈવ-વ્યામોહિતત્વં કથા-પુરુષસ્ય પરિહારો યતો રસ-બન્ધ એવ કવેઃ પ્રાધાન્યેન પ્રવૃત્તિ-નિબન્ધનં યુક્તમ્ । ઇતિવૃત્ત-વર્ણનં તદ્-ઉપાય એવેત્ય્ ઉક્તં પ્રાક્ "આલોકાર્થિ યથા દીપ-શિખાયાં યત્નવાન્ જનઃ" ઇત્ય્ આદિના ।
અત એવ ચેતિવૃત્ત-માત્ર-વર્ણન-પ્રાધાન્યે ઽઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવ-રહિત-રસ-ભાવ-નિબન્ધેન ચ કવીનામ્ એવં-વિધાનિ સ્ખલિતાનિ ભવન્તીતિ રસાદિ-રૂપ-વ્યઙ્ગ્ય-તાત્પર્યમ્ એવૈષાં યુક્તમ્ ઇતિ યત્નો ઽસ્માભિર્ આરબ્ધો ન ધ્વનિ-પ્રતિપાદન-માત્રાભિનિવેશેન । પુનશ્ ચાયમ્ અન્યો રસ-ભઙ્ગ-હેતુર્ અવધારણીયો યત્ પરિપોષં ગતસ્યાપિ રસસ્ય પૌનઃપુન્યેન દીપનમ્ । ઉપભુક્તો હિ રસઃ સ્વ-સામગ્રી-લબ્ધ-પરિપોષઃ પુનઃ પુનઃ પરામૃશ્યમાનઃ પરિમ્લાન-કુસુમ-કલ્પઃ કલ્પતે । તથા વૃત્તેર્ વ્યવહારસ્ય યદ્ અનૌચિત્યં તદ્ અપિ રસ-ભઙ્ગ-હેતુર્ એવ । યથા નાયકં પ્રતિ નાયિકાયાઃ કસ્યાશ્ચિદ્ ઉચિતાં ભઙ્ગિમ્ અન્તરેણ સ્વયં સમ્ભોગાભિલાષ-કથને । યદિ વા વૃત્તીનાં ભરત-પ્રસિદ્ધાનાં કૈશિક્યાદીનાં કાવ્યાલઙ્કારાન્તર-પ્રસિદ્ધાનામ્ ઉપનાગરિકાદ્યાનાં વા યદ્ અનૌચિત્યમ્ અવિષયે નિબન્ધનં તદ્ અપિ રસ-ભઙ્ગ-હેતુઃ । એવમ્ એષાં રસ-વિરોધિનામ્ અન્યેષાં ચાનયા દિશા સ્વયમ્ ઉત્પ્રેક્ષિતાનાં પરિહારે સત્-કવિભિર્ અવહિતૈર્ ભવિતવ્યમ્ ।
પરિકર-શ્લોકાશ્ ચાત્ર-
મુખ્યા વ્યાપાર-વિષયાઃ સુકવીનાં રસાદયઃ ।
તેષામ્ નિબન્ધને ભાવ્યે તૈઃ સદૈવાપ્રમાદિભિઃ ॥
નીરસસ્ તુ પ્રબન્ધો યઃ સો ઽપશબ્દો મહાન્ કવેઃ ।
સ તેનાકવિર્ એવ સ્યાદ્ અન્યેનાસ્મૃત-લક્ષણઃ ॥
પૂર્વે વિશૃઙ્ખલ-ગિરઃ કવયઃ પ્રાપ્ય-કીર્તયઃ ।
તાન્ સમાશ્રિત્ય ન ત્યાજ્યા નીતિર્ એષા મનીષિણા ॥
વાલ્મીકિ-વ્યાસ-મુખ્યાશ્ ચ યે પ્રખ્યાતાઃ કવીશ્વરાઃ ।
તદ્-અભિપ્રાય-બાહ્યો ઽયં નાસ્માભિર્ દર્શિતો નયઃ ॥ઇતિ

ધ્વ્_3.20:
વિવક્ષિતે રસે લબ્ધ-પ્રતિષ્ઠે તુ વિરોધિનામ્ ।
બાધ્યાનામ્ અઙ્ગ-ભાવં વા પ્રાપ્તાનામ્ ઉક્તિર્ અચ્છલા

સ્વ-સામગ્ર્યા લબ્ધ-પરિપોષે તુ વિવક્ષિતે રસે વિરોધિનાં વિરોધિ-રસાઙ્ગાનાં બાધ્યાનામ્ અઙ્ગ-ભાવં વા પ્રાપ્તાનાં સતામ્ ઉક્તિર્ અદોષા । બાધ્યત્વં હિ વિરોધિનાં શક્યાભિભવત્વે સતિ નાન્યથા । તથા ચ તેષામ્ ઉક્તિઃ પ્રસ્તુત-રસ-પરિપોષાયૈવ સમ્પદ્યતે । અઙ્ગ-ભાવં પ્રાપ્તાનાં ચ તેષાં વિરોધિત્વમ્ એવ નિવર્તતે । અઙ્ગ-ભાવ-પ્રાપ્તિર્ હિ તેષાં સ્વાભાવિકી સમારોપ-કૃતા વા । તત્ર યેષાં નૈસર્ગિકી તેષાં તાવદ્ ઉક્તાવ્ અવિરોધ એવ । યથા વિપ્રલમ્ભ-શૃઙ્ગારે તદ્-અઙ્ગાનાં વ્યાધ્ય્-આદીનાં તેષાં ચ તદ્-અઙ્ગાનામ્ એવાદોષો નાતદ્-અઙ્ગાનામ્ । તદ્-અઙ્ગત્વે ચ સમ્ભવત્ય્ અપિ મરણસ્યોપન્યાસો ન જ્યાયાન્ । આશ્રય-વિચ્છેદે રસસ્યાત્યન્ત-વિચ્છેદ-પ્રાપ્તેઃ । કરુણસ્ય તુ તથા-વિધે વિષયે પરિપોષો ભવિષ્યતીતિ ચેત્ ન ; યસ્યાપ્રસ્તુતત્વાત્ પ્રસ્તુતસ્ય ચ વિચ્છેદાત્ । યત્ર તુ કરુણ-રસસ્યૈવ કાવ્યાર્થત્વં તત્રાવિરોધઃ । શૃઙ્ગારે વા મરણસ્યાદીર્ઘ-કાલ-પ્રત્યાપત્તિ-સમ્ભવે કદાચિદ્ ઉપનિબન્ધો નાત્યન્ત-વિરોધી । દીર્ઘ-કાલ-પ્રત્યાપત્તૌ તુ તસ્યાન્તરા પ્રવાહ-વિચ્છેદ એવેત્ય્ એવં-વિધેતિવૃત્તોપનિબન્ધનં રસ-બન્ધ-પ્રધાનેન કવિના પરિહર્તવ્યમ્ ।
તત્ર લબ્ધ-પ્રતિષ્ઠે તુ વિવક્ષિતે રસે વિરોધિ-રસાઙ્ગાનાં બાધ્યત્વેનોક્તાવ્ અદોષો યથા-
ક્વાકર્યં શશ-લક્ષ્મણઃ ક્વ ચ કુલં ભૂયો ઽપિ દૃશ્યેત સા
દોષાણાં પ્રશમાય મે શ્રુતમ્ અહો કોપે ઽપિ કાન્તં મુખમ્ ।
કિં વક્ષ્યન્ત્ય્ અપકલ્મષાઃ કૃત-ધિયઃ સ્વપ્ને ઽપિ સા દુર્લભા
ચેતઃ સ્વાસ્થ્યમ્ ઉપૈહિ કઃ ખલુ યુવા ધન્યો ઽધરં પાસ્યતિ ॥
યથા વા પુણ્ડરીકસ્ય મહાશ્વેતાં પ્રતિ પ્રવૃત્ત-નિર્ભરાનુરાગસ્ય દ્વિતીય-મુનિ-કુમારોપદેશ-વર્ણને । સ્વાભાવિક્યામ્ અઙ્ગ-ભાવ-પ્રાપ્તાવ્ અદોષો યથા-
ભ્રમિમ્ અરતિમ્ અલસ-હૃદયતાં
પ્રલયં મૂર્ચ્છાં તમઃ શરીર-સાદમ્ ।
મરણં ચ જલદ-ભુજગજં
પ્રસહ્ય કુરુતે વિષં વિયોગિનીનામ્ ॥ઇત્ય્ આદૌ ।
સમારોપિતાયામ્ અપ્ય્ અવિરોધો યથા-"પાણ્ડુ-ક્ષામમ્" ઇત્ય્ આદૌ । ઇયં ચાઙ્ગ-ભાવ-પ્રાપ્તિર્ અન્યા યદાધિકારિકત્વાત્ પ્રધાન એકસ્મિન્ વાક્યાર્થે રસયોર્ ભાવયોર્ વા પરસ્પર-વિરોધિનોર્ દ્વયોર્ અઙ્ગ-ભાવ-ગમનં તસ્યામ્ અપિ ન દોષઃ । યથોક્તં "ક્ષિપ્તો હાસ્તાવલગ્નઃ" ઇત્ય્ આદૌ । કથં તત્રાવિરોધ ઇતિ ચેત્, દ્વયોર્ અપિ તયોર્ અન્ય-પરત્વેન વ્યવસ્થાનાત્ । અન્ય-પરત્વે ઽપિ વિરોધિનોઃ કથં વિરોધ-નિવૃત્તિર્ ઇતિ ચેત્, ઉચ્યતે-વિધૌ વિરુદ્ધ-સમાવેશસ્ય દુષ્ટત્વં નાનુવાદે । યથા-
એહિ ગચ્છ પતોત્તિષ્ઠ વદ મૌનં સમાચર ।
એવમ્ આશા-ગ્રહ-ગ્રસ્તૈઃ ક્રીડન્તિ ધનિનો ઽર્થિભિઃ ॥ઇત્ય્ આદૌ ।
અત્ર હિ વિધિ-પ્રતિષેધયોર્ અનૂદ્યમાનત્વેન સમાવેશે ન વિરોધસ્ તથેહાપિ ભવિષ્યતિ । શ્લોકે હ્ય્ અસ્મિન્ન્ ઈર્ષ્યા-વિપ્રલમ્ભ-શૃઙ્ગાર-કરુણ-વસ્તુનોર્ ન વિધીયમાનત્વમ્ । ત્રિપુર-રિપુ-પ્રભાવાતિશયસ્ય વાક્યાર્થત્વાત્ તદ્-અઙ્ગત્વેન ચ તયોર્ વ્યવસ્થાનાત્ ।
ન ચ રસેષુ વિધ્ય્-અનુવાદ-વ્યવહારો નાસ્તીતિ શક્યં વક્તુમ્, તેષાં વાક્યાર્થત્વેનાભ્યુપગમાત્ । વાક્યાર્થસ્ય વાચ્યસ્ય ચ યૌ વિધ્ય્-અનુવાદૌ તૌ તદ્-આક્ષિપ્તાનાં રસાનાં કેન વાર્યતે । યૈર્ વા સાક્ષાત્-કાવ્યાર્થતા રસાદીનાં નાભ્યુપગમ્યતે, તૈસ્ તેષાં તન્-નિમિત્તતા તાવદ્ અવશ્યમ્ અભ્યુપગન્તવ્યા । તથાપ્ય્ અત્ર શ્લોકે ન વિરોધઃ ।
યસ્માદ્ અનૂદ્યમાનાઙ્ગ-નિમિત્તોભય-રસ-વસ્તુ-સહકારિણો વિધીયમાનાંશાદ્ ભાવ-વિશેષ-પ્રતીતિર્ ઉત્પદ્યતે તતશ્ ચ ન કશ્ચિદ્ વિરોધઃ । દૃશ્યતે હિ વિરુદ્ધોભય-સહકારિણઃ કારણાત્ કાર્ય-વિશેષોત્પત્તિઃ । વિરુદ્ધ-ફલોત્પાદન-હેતુત્વં હિ યુગપદ્ એકસ્ય કારણસ્ય વિરુદ્ધં ન તુ વિરુદ્ધોભય-સહકારિત્વમ્ । એવં-વિધ-વિરુદ્ધ-પદાર્થ-વિષયઃ કથમ્ અભિનયઃ પ્રયોક્તવ્ય ઇતિ ચેત્, અનૂદ્યમાનૈવં-વિધ-વાચ્ય-વિષયે યા વાર્તા સાત્રાપિ ભવિષ્યતિ । એવં-વિધ્ય્-અનુવાદનયાશ્રયેણાત્ર શ્લોકે પરિહૃતસ્ તાવદ્ વિરોધઃ ।
કિં ચ નાયકસ્યાભિનન્દનીયોદયસ્ય કસ્યચિત્ પ્રભાવાતિશય-વર્ણને તત્-પ્રતિપક્ષાણાં યઃ કરુણો રસઃ સ પરીક્ષકાણાં ન વૈક્લવ્યમ્ આદધાતિ પ્રત્યુત પ્રીત્ય્-અતિશય-નિમિત્તતાં પ્રતિપદ્યત ઇત્ય્ અતસ્ તસ્ય કુણ્ઠ-શક્તિકત્વાત્ તદ્-વિરોધ-વિધાયિનો ન કશ્ચિદ્ દોષઃ । તસ્માદ્ વાક્યાર્થી-ભૂતસ્ય રસસ્ય ભાવસ્ય વા વિરોધી રસ-વિરોધીતિ વક્તું ન્યાય્યઃ, ન ત્વ્ અઙ્ગ-ભૂતસ્ય કસ્યચિત્ ।
અથવા વાક્યાર્થી-ભૂતસ્યાપિ કસ્યચિત્ કરુણ-રસ-વિષયસ્ય તાદૃશેન શૃઙ્ગાર-વસ્તુના ભઙ્ગિ-વિશેષાશ્રયેણ સંયોજનં રસ-પરિપોષાયૈવ જાયતે । યતઃ પ્રકૃતિ-મધુરાઃ પદાર્થાઃ શોચનીયતાં પ્રાપ્તાઃ પ્રાગ્-અવસ્થા-ભાવિભિઃ સંસ્મર્યમાણૈર્ વિલાસૈર્ અધિકતરં શોકાવેશમ્ ઉપજનયન્તિ । યથા-
અયં સ રશનોત્કર્ષી પીન-સ્તન-વિમર્દનઃ ।
નાભ્યૂરુ-જઘન-સ્પર્શી નીવી-વિસ્રંસનઃ કરઃ ॥ઇત્ય્ આદૌ ।
તદ્ અત્ર ત્રિપુર-યુવતીનાં શામ્ભવઃ શરાગ્નિર્ આર્દ્રાપરાધઃ કામી યથા વ્યવહરતિ સ્મ । તથા વ્યવહૃતવાન્ ઇત્ય્ અનેનાપિ પ્રકારેણાસ્ત્ય્ એવ નિર્વિરોધત્વમ્ । તસ્માદ્ યથા યથા નિરૂપ્યતે તથા તથાત્ર દોષાભાવઃ । ઇત્થં ચ-
ક્રામન્ત્યઃ ક્ષત-કોમલાઙ્ગુલિ-ગલદ્-રક્તૈઃ સદર્ભાઃ સ્થલીઃ
પાદૈઃ પાતિત-યાવકૈર્ ઇવ પતદ્-બાષ્પામ્બુ-ધૌતાનનાઃ ।
ભીતા ભર્તૃ-કરાવલમ્બિત-કરાસ્ ત્વદ્-વૈરિ-નાથો ઽધુના
દાવાગ્નિં પરિતો ભ્રમન્તિ પુનર્ અપ્ય્ ઉદ્યદ્-વિવાહા ઇવ ॥
ઇત્ય્ એવમ્ આદીનાં સર્વેષામ્ એવ નિર્વિરોધત્વમ્ અવગન્તવ્યમ્ । એવં તાવદ્ રસાદીનાં વિરોધિ-રસાદિભિઃ સમાવેશાસમાવેશયોર્ વિષય-વિભાગો દર્શિતઃ

ઇદાનીં તેષામ્ એક-પ્રબન્ધ-વિનિવેશને ન્યાય્યો યઃ ક્રમસ્ તં પ્રતિપાદયિતુમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_3.21:
પ્રસિદ્ધે ઽપિ પ્રબન્ધાનાં નાના-રસ-નિબન્ધને ।
એકો રસો ઽઙ્ગીકર્તવ્યસ્ તેષામ્ ઉત્કર્ષમ્ ઇચ્છતા

પ્રબન્ધેષુ મહાકાવ્યાદિષુ નાટકાદિષુ વા વિપ્રકીર્ણતયાઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવેન બહવો રસા ઉપનિબધ્યન્ત ઇત્ય્ અત્ર પ્રસિદ્ધૌ સત્યામ્ અપિ યઃ પ્રબન્ધાનાં છાયાતિશય-યોગમ્ ઇચ્છતિ તેન તેષાં રસાનામ્ અન્યતમઃ કશ્ચિદ્ વિવક્ષિતો રસો ઽઙ્ગિત્વેન વિનિવેશયિતવ્ય ઇત્ય્ અયં યુક્તતરો માર્ગઃ

નનુ રસાન્તરેષુ બહુષુ પ્રાપ્ત-પરિપોષેષુ સત્સુ કથમ્ એકસ્યાઙ્ગિતા ન વિરુધ્યત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યેદમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_3.22:
રસાન્તર-સમાવેશઃ પ્રસ્તુતસ્ય રસસ્ય યઃ ।
નોપહન્ત્ય્ અઙ્ગિતાં સો ઽસ્ય સ્થાયિત્વેનાવભાસિનઃ

પ્રબન્ધેષુ પ્રથમતરં પ્રસ્તુતઃ સન્ પુનઃ પુનર્ અનુસન્ધીયમાનત્વેન સ્થાયી યો રસસ્ તસ્ય સકલ-બન્ધ-વ્યાપિનો રસાન્તરૈર્ અન્તરાલ-વર્તિભિઃ સમાવેશો યઃ સ નાઙ્ગિતામ્ ઉપહન્તિ

એતદ્ એવોપપાદયિતુમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_3.23:
કાર્યમ્ એકં યથા વ્યાપિ પ્રબન્ધસ્ય વિધીયતે ।
તથા રસસ્યાપિ વિધૌ વિરોધો નૈવ વિદ્યતે

સન્ધ્યાદિ-મયસ્ય પ્રબન્ધ-શરીરસ્ય યથા કાર્યમ્ એકમ્ અનુયાયિ વ્યાપકં કલ્પ્યતે ન ચ તત્-કાર્યાન્તરૈર્ ન સઙ્કીર્યતે, ન ચ તૈઃ સઙ્કીર્યમાણસ્યાપિ તસ્ય પ્રાધાન્યમ્ અપચીયતે, તથૈવ રસસ્યાપ્ય્ એકસ્ય સન્નિવેશે ક્રિયમાણે વિરોધો ન કશ્ચિત્ । પ્રત્યુત પ્રત્યુદિત-વિવેકાનામ્ અનુસન્ધાનવતાં સ-ચેતસાં તથા-વિધે વિષયે પ્રહ્લાદાતિશયઃ પ્રવર્તતે

નનુ યેષાં રસાનાં પરસ્પરાવિરોધઃ યથા-વીર-શૃઙ્ગારયોઃ શૃઙ્ગાર-હાસ્યયો રૌદ્ર-શૃઙ્ગારયોર્ વીરાદ્ભુતયોર્ વીર-રૌદ્રયો રૌદ્ર-કરુણયોઃ શૃઙ્ગારાદ્ભુતયોર્ વા તત્ર ભવત્વ્ અઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવઃ । તેષાં તુ સ કથં ભવેદ્ યેષાં પરસ્પરં બાધ્ય-બાધક-ભાવઃ ? યથા-શૃઙ્ગાર-બીભત્સયોર્ વીર-ભયાનકયોઃ શાન્ત-રૌદ્રયોઃ શન્ત-શૃઙ્ગારયોર્ વા ઇત્ય્ આશઙ્ક્યેદમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_3.24:
અવિરોધી વિરોધી વા રસો ઽઙ્ગિનિ રસાન્તરે ।
પરિપોષં ન નેતવ્યસ્ તથા સ્યાદ્ અવિરોધિતા

અઙ્ગિનિ રસાન્તરે શૃઙ્ગારાદૌ પ્રબન્ધ-વ્યઙ્ગ્યે સતિ અવિરોધી વિરોધી વા રસઃ પરિપોષં ન નેતવ્યઃ । તત્રાવિરોધિનો રસસ્યાઙ્ગિ-રસાપેક્ષયાત્ય્ અન્તમ્ આધિક્યં ન કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અયં પ્રથમઃ પરિપોષ-પરિહારઃ । ઉત્કર્ષ-સામ્યે ઽપિ તયોર્ વિરોધાસમ્ભવાત્ । યથા-
એકતો રોદિતિ પ્રિયા અન્યતઃ સમર-તૂર્ય-નિર્ઘોષઃ ।
સ્નેહેન રણ-રસેન ચ ભટસ્ય દોલાયિતં હૃદયમ્ ।
યથા વા-
કણ્ઠાચ્ છિત્વાક્ષમાલાવલયમ્ ઇવ કરે હારમ્ આવર્તયન્તી
કૃત્વા પર્યઙ્ક-બન્ધં વિષધર-પતિના મેખલાયા ગુણેન ।
મિથ્યા-મન્ત્રાભિજાપસ્ફુરદ્-અધર-પુટ-વ્યઞ્જિતાવ્યક્ત-હાસા
દેવી સન્ધ્યાભ્યસૂયા હસિત-પશુપતિસ્ તત્ર દૃષ્ટા તુ વો ઽવ્યાત્ ॥ઇત્ય્ અત્ર ।
અઙ્ગિરસ-વિરુદ્ધાનાં વ્યભિચારિણાં પ્રાચુર્યેણાનિવેશનમ્, નિવેશને વા ક્ષિપ્રમ્ એવાઙ્ગિરસ-વ્યભિચાર્ય્-અનુવૃત્તિર્ ઇતિ દ્વિતીયઃ । અઙ્ગત્વેન પુનઃ પુનઃ પ્રત્યવેક્ષા પરિપોષં નીયમાનસ્યાપ્ય્ અઙ્ગ-ભૂતસ્ય રસસ્યેતિ તૃતીયઃ । અનયા દિશાન્યે ઽપિ પ્રકારા ઉત્પ્રેક્ષણીયાઃ । વિરોધિનસ્ તુ રસસ્યાઙ્ગિરસાપેક્ષયા કસ્યચિન્ ન્યૂનતા સમ્પાદનીયા । યથા શાન્તે ઽઙ્ગિનિ શૃઙ્ગારસ્ય શૃઙ્ગારે વા શાન્તસ્ય । પરિપોષ-રહિતસ્ય રસસ્ય કથં રસત્વમ્ ઇતિ ચેત્-ઉક્તમ્ અત્રાઙ્ગિરસાપેક્ષયેતિ । અઙ્ગિનો હિ રસસ્ય યાવાન્ પરિપોષસ્ તાવાંસ્ તસ્ય ન કર્તવ્યઃ, સ્વતસ્ તુ સમ્ભવી પરિપોષઃ કેન વાર્યતે । એતચ્ ચાપેક્ષિકં પ્રકર્ષ-યોગિત્વમ્ એકસ્ય રસસ્ય બહુ-રસેષુ પ્રબન્ધેષુ રસાનામ્ અઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવમ્ અનભ્યુપગચ્છતાપ્ય્ અશક્ય-પ્રતિક્ષેપમ્ ઇત્ય્ અનેન પ્રકારેણાવિરોધિનાં વિરોધિનાં ચ રસાનામ્ અઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવેન સમાવેશે પ્રબન્ધેષુ સ્યાદ્ અવિરોધઃ । એતચ્ ચ સર્વં યેષાં રસો રસાન્તરસ્ય વ્યભિચારી ભવતિ ઇતિ દર્શનં તન્-મતેનોચ્યતે । મતાન્તરે ઽપિ રસાનાં સ્થાયિનો ભાવા ઉપચારાદ્ રસ-શબ્દેનોક્તાસ્ તેષામ્ અઙ્ગત્વં નિર્વિરોધમ્ એવ

એવમ્ અવિરોધિનાં વિરોધિનાં ચ પ્રબન્ધ-સ્થેનાઙ્ગિના રસેન સમાવેશે સાધારણમ્ અવિરોધોપાયં પ્રતિપાદ્યેદાનીં વિરોધિ-વિષયમ્ એવ તં પ્રતિપાદયિતુમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_3.25:
વિરુદ્ધૈકાશ્રયો યસ્ તુ વિરોધી સ્થાયિનો ભવેત્ ।
સ વિભિન્નાશ્રયઃ કાર્યસ્ તસ્ય પોષે ઽપ્ય્ અદોષતા

એકાધિકરણ્ય્ અવિરોધી નૈરન્તર્ય-વિરોધી ચેતિ દ્વિવિધો વિરોધી । તત્ર પ્રબન્ધ-સ્થેન સ્થાયિનાઙ્ગિના રસેનૌચિત્યાપેક્ષયા વિરુદ્ધૈકાશ્રયો યો વિરોધી યથા વીરેણ ભયાનકઃ સ વિભિન્નાશ્રયઃ કાર્યઃ । તસ્ય વીરસ્ય ય આશ્રયઃ કથાનાયકસ્ તદ્-વિપક્ષ-વિષયે સન્નિવેશયિતવ્યઃ । તથા સતિ ચ તસ્ય વિરોધિનો ઽપિ યઃ પરિપોષઃ સ નિર્દોષઃ । વિપક્ષ-વિષયે હિ ભયાતિશય-વર્ણને નાયકસ્ય નય-પરાક્રમાદિ-સમ્પત્ સુતરામ્ ઉદ્દ્યોતિતા ભવતિ । એતચ્ ચ મદીયે ઽર્જુન-ચરિતે ઽર્જુનસ્ય પાતાલાવતરણ-પ્રસઙ્ગે વૈશદ્યેન પ્રદર્શિતમ્ ।
એવમ્ ઐકાધિકરણ્ય-વિરોધિનઃ પ્રબન્ધ-સ્થેન સ્થાયિના રસેનાઙ્ગ-ભાવ-ગમને નિર્વિરોધત્વં યથા તથા તદ્ દર્શિતમ્ । દ્વિતીયસ્ય તુ તત્ પ્રતિપાદયિતુમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_3.26:
એકાશ્રયત્વે નિર્દોષો નૈરન્તર્યે વિરોધવાન્ ।
રસાન્તર-વ્યવધિના રસો વ્યઙ્ગ્યઃ સુમેધસા

યઃ પુનર્ એકાધિકરણત્વે નિર્વિરોધો નૈરન્તર્યે તુ વિરોધી સ રસાન્તર-વ્યવધાનેન પ્રબન્ધે નિવેશયિતવ્યઃ । યથા શાન્ત-શૃઙ્ગારૌ નાગાનન્દે નિવેશિતૌ । શાન્તશ્ ચ તૃષ્ણા-ક્ષય-સુખસ્ય યઃ પરિપોષસ્ તલ્-લક્ષણો રસઃ પ્રતીયત એવ । તથા ચોક્તમ્-
યચ્ ચ કામ-સુખં લોકે યચ્ ચ દિવ્યં મહત્ સુખમ્ ।
તૃષ્ણાક્ષય-સુખસ્યૈતે નાર્હતઃ ષોડશીં કલામ્ ॥
યદિ નામ સર્વ-જનાનુભવ-ગોચરતા તસ્ય નાસ્તિ નૈતાવતાસાવ્ અલોક-સામાન્ય-મહાનુભાવ-ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષઃ પ્રતિક્ષેપ્તું શક્યઃ । ન ચ વીરે તસ્યાન્તર્-ભાવઃ કર્તું યુક્તઃ । તસ્યાભિમાન-મયત્વેન વ્યવસ્થાપનાત્ । અસ્ય ચાહઙ્કાર-પ્રશમૈક-રૂપતયા સ્થિતેઃ । તયોશ્ ચૈવં-વિધ-વિશેષ-સદ્ભાવે ઽપિ યદ્ય્ ઐક્યં પરિકલ્પ્યતે તદ્ વીર-રૌદ્રયોર્ અપિ તથા પ્રસઙ્ગઃ । દયા-વીરાદીનાં ચ ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષાણાં સર્વાકારમ્ અહઙ્કાર-રહિતત્વેન શાન્ત-રસ-પ્રભેદત્વમ્, ઇતરથા તુ વીર-પ્રભેદત્વમ્ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યમાને ન કશ્ચિદ્ વિરોધઃ ।
તદ્ એવમ્ અસ્તિ શાન્તો રસઃ । તસ્ય ચાવિરુદ્ધ-રસ-વ્યવધાનેન પ્રબન્ધે વિરોધિ-રસ-સમાવેશે સત્ય્ અપિ નિર્વિરોધત્વમ્ । યથા પ્રદર્શિતે વિષયે

એતદ્ એવ સ્થિરી-કર્તુમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
ધ્વ્_3.27:
રસાન્તરાન્તરિતયોર્ એક-વાક્ય-સ્થયોર્ અપિ ।
નિવર્તતે હિ રસયોઃ સમાવેશે વિરોધિતા

રસાન્તર-વ્યવહિતયોર્ એક-પ્રબન્ધ-સ્થયોર્ વિરોધિતા નિવર્તત ઇત્ય્ અત્ર ન કાચિદ્ ભ્રાન્તિઃ ।
યસ્માદ્ એક-વાક્ય-સ્થયોર્ અપિ રસયોર્ ઉક્તયા નીત્યા વિરુદ્ધતા નિવર્તતે । યથા-
ભૂ-રેણુ-દિગ્ધાન્ નવ-પારિજાત-
માલા-રજો-વાસિત-બાહુ-મધ્યાઃ ।
ગાઢં શિવાભિઃ પરિરભ્યમાણાન્
સુરાઙ્ગનાશ્લિષ્ટ-ભુજાન્ તરાલાઃ ॥
સ-શોણિતૈઃ ક્રવ્ય-ભુજાં સ્ફુરદ્ભિઃ
પક્ષૈઃ ખગાનામ્ ઉ પવીજ્યમાનાન્ ।
સંવીજિતાશ્ ચન્દન-વારિ-સેકૈઃ
સુગન્ધિભિઃ કલ્પ-લતા-દુકૂલૈઃ ॥
વિમાન-પર્યઙ્ક-તલે નિષણ્ણાઃ
કુતૂહલાવિષ્ટતયા તદાનીમ્ ।
નિર્દિશ્યમાનાં લલનાઙ્ગુલીભિર્
વીરાઃ સ્વ-દેહાન્ પતિતાન્ અપશ્યન્ ॥ઇત્ય્ આદૌ ।
અત્ર હિ શૃઙ્ગાર-બીભત્સયોસ્ તદ્-અઙ્ગયોર્ વા વીર-રસ-વ્યવધાનેન સમાવેશો ન વિરોધી ।
ધ્વ્_3.28:
વિરોધમ્ અવિરોધં ચ સર્વત્રેત્થં નિરૂપયેત્ ।
વિશેષતસ્ તુ શૃઙ્ગારે સુકુમારતમા હ્ય્ અસૌ

યથોક્ત-લક્ષણાનુસારેણ વિરોધાવિરોધૌ સર્વેષુ રસેષુ પ્રબન્ધે ઽન્યત્ર ચ નિરૂપયેત્ સહૃદયઃ; વિશેષતસ્ તુ શૃઙ્ગારે । સ હિ રતિ-પરિપોષાત્મકત્વાદ્ રતેશ્ ચ સ્વલ્પેનાપિ નિમિત્તેન ભઙ્ગ-સમ્ભવાત્ સુકુમારતમઃ સર્વેભ્યો રસેભ્યો મનાગ્ અપિ વિરોધિ-સમાવેશં ન સહતે ।
ધ્વ્_3.29:
અવધાનાતિશયવાન્ રસે તત્રૈવ સત્-કવિઃ ।
ભવેત્ તસ્મિન્ પ્રમાદો હિ ઝટિત્ય્ એવોપલક્ષ્યતે

તત્રૈવ ચ રસે સર્વેભ્યો ઽપિ રસેભ્યઃ સૌકુમાર્યાતિશય-યોગિનિ કવિર્ અવધાનવાન્ પ્રયત્નવાન્ સ્યાત્ । તત્ર હિ પ્રમાદ્યતસ્ તસ્ય સહૃદય-મધ્યે ક્ષિપ્રમ્ એવાવજ્ઞાન-વિષયતા ભવતિ । શૃઙ્ગાર-રસો હિ સંસારિણાં નિયમેનાનુભવ-વિષયત્વાત્ સર્વ-રસેભ્યઃ કમનીયતયા પ્રધાન-ભૂતઃ ।
એવં ચ સતિ-
ધ્વ્_3.30:
વિનેયાન્ ઉન્મુખી-કર્તું કાવ્ય-શોભાર્થમ્ એવ વા ।
તદ્-વિરુદ્ધ-રસ-સ્પર્શસ્ તદ્-અઙ્ગાનાં ન દુષ્યતિ

શૃઙ્ગાર-વિરુદ્ધ-રસ-સ્પર્શઃ શૃઙ્ગારાઙ્ગાનાં યઃ સ ન કેવલમ્ અવિરોધ-લક્ષણ-યોગે સતિ ન દુષ્યતિ યાવદ્ વિનેયાન્ ઉન્મુખીકર્તું કાવ્ય-શોભાર્થમ્ એવ વા ક્રિયમાણો ન દુષ્યતિ ।
શૃઙ્ગાર-રસાઙ્ગૈર્ ઉન્મુખી-કૃતાઃ સન્તો હિ વિનેયાઃ સુખં વિનયોપદેશાન્ ગૃહ્ણન્તિ ।
સદ્-આચારોપદેશ-રૂપા હિ નાટકાદિ-ગોષ્ઠી વિનેય-જન-હિતાર્થમ્ એવ મુનિભિર્ અવતારિતા ।
કિં ચ શૃઙ્ગારસ્ય સકલ-જન-મનો-હરાભિરામત્વાત્ તદ્-અઙ્ગ-સમાવેશઃ કાવ્યે શોભાતિશયં પુષ્યતીત્ય્ અનેનાપિ પ્રકારેણ વિરોધિનિ રસે શૃઙ્ગારાઙ્ગ-સમાવેશો ન વિરોધી ।
તતશ્ ચ-
સત્યં મનોરમા રામાઃ સત્યં રમ્યા વિભૂતયઃ ।
કિં તુ મત્તાઙ્ગનાપાઙ્ગ-ભઙ્ગ-લોલં હિ જીવિતમ્ ॥
ઇત્ય્ આદિષુ નાસ્તિ રસ-વિરોધ-દોષઃ ।
ધ્વ્_3.31:
વિજ્ઞાયેત્થં રસાદીનામ્ અવિરોધ-વિરોધયોઃ ।
વિષયં સુકવિઃ કાવ્યં કુર્વન્ મુહ્યતિ ન ક્વચિત્

ઇત્થમ્ અનેનાનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ રસાદીનાં રસ-ભાવ-તદ્-આભાસાનાં પરસ્પરં વિરોધસ્યાવિરોધસ્ય ચ વિષયં વિજ્ઞાય સુકવિઃ કાવ્ય-વિષયે પ્રતિભાતિશય-યુક્તઃ કાવ્યં કુર્વન્ ન ક્વચિન્ મુહ્યતિ । એવં રસાદિષુ વિરોધાવિરોધ-નિરૂપણસ્યોપયોગિત્વં પ્રતિપાદ્ય વ્યઞ્જક-વાચ્ય-વાચક-નિરૂપણસ્યાપિ તદ્-વિષયસ્ય તત્ પ્રતિપાદ્યતે-
ધ્વ્_3.32:
વાચ્યાનાં વાચકાનાં ચ યદ્ ઔચિત્યેન યોજનમ્ ।
રસાદિ-વિષયેણૈતત્ કર્મ મુખ્યં મહા-કવેઃ

વાચ્યાનામ્ ઇતિવૃત્ત-વિશેષાણાં વાચકાનાં ચ તદ્-વિષયાણાં રસાદિ-વિષયેણૌચિત્યેન યદ્ યોજનમ્ એતન્ મહાકવેર્ મુખ્યં કર્મ । અયમ્ એવ હિ મહાકવેર્ મુખ્યો વ્યાપારો યદ્ રસાદીનામ્ એવ મુખ્યતયા કાવ્યાર્થીકૃત્ય તદ્-વ્યક્ત્ય્-અનુગુણત્વેન શબ્દાનામ્ અર્થાનાં ચોપનિબન્ધનમ્

એતચ્ ચ રસાદિતાત્પર્યેણ કાવ્યનિબન્ધનં ભરતાદાવપિ સુપ્રસિદ્ધમ્ એવેતિ પ્રતિપાદયિતુમ્ આહ-
ધ્વ્_3.33:
રસાદ્ય્-અનુગુણત્વેન વ્યવહારો ઽર્થ-શબ્દયોઃ ।
ઔચિત્યવાન્યસ્તા એતા વૃત્તયો દ્વિવિધાઃ સ્થિતાઃ

વ્યવહારો હિ વૃત્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તત્ર રસાનુગુણ ઔચિત્યવાન્ વાચ્યાશ્રયો યો વ્યવહારસ્ તા એતાઃ કૈશિક્ય્-આદ્યા વૃત્તયઃ । વાચકાશ્રયાશ્ ચોપનાગરિકાદ્યાઃ । વૃત્તયો હિ રસાદિ-તાત્પર્યેણ સંનિવેશિતાઃ કામ્ અપિ નાટ્યસ્ય કાવ્યસ્ય ચ છાયામ્ આવહન્તિ । રસાદયો હિ દ્વયોર્ અપિ તયોર્ જીવ-ભૂતાઃ । ઇતિવૃત્તાદિ તુ શરીર-ભૂતમ્ એવ ।
અત્ર કેચિદ્ આહુઃ-"ગુણ-ગુણિ-વ્યવહારો રસાદીનામ્ ઇતિવૃત્તાદિભિઃ સહ યુક્તઃ, ન તુ જીવ-શરીર-વ્યવહારઃ । રસાદિ-મયં હિ વાચ્યં પ્રતિભાસતે ન તુ રસાદિભિઃ પૃથગ્-ભૂતમ્" ઇતિ । અત્રોચ્યતે-યદિ રસાદિ-મયમ્ એવ વાચ્યં યથા ગૌરત્વ-મયં શરીરમ્ । એવં સતિ યથા શરીરે પ્રતિભાસમાને નિયમેનૈવ ગૌરત્વં પ્રતિભાસતે સર્વસ્ય તથા વાચ્યેન સહૈવ રસાદયો ઽપિ સહૃદયસ્યાસહૃદયસ્ય ચ પ્રતિભાસેરન્ । ન ચૈવમ્; તથા ચૈતત્ પ્રતિપાદિતમ્ એવ પ્રથમોદ્દ્યોતે ।
સ્યાન્ મતમ્ । રત્નાનામ્ ઇવ જાત્યત્વં પ્રતિપત્તૃ-વિશેષતઃ સંવેદ્યં વાચ્યાનાં રસાદિ-રૂપત્વમ્ ઇતિ । નૈવમ્ । યતો યથા જાત્યત્વેન પ્રતિભાસમાને રત્ને રત્ન-સ્વરૂપાનતિરિક્તત્વમ્ એવ તસ્ય લક્ષ્યતે તથા રસાદીનામ્ અપિ વિભાવાનુભાવાદિ-રૂપ-વાચ્યાવ્યતિરિક્તત્વમ્ એવ લક્ષ્યેત । ન ચૈવમ્; ન હિ વિભાવાનુભાવ-વ્યભિચારિણ એવ રસા ઇતિ કસ્યચિદ્ અવગમઃ । અત એવ ચ વિભાવાદિ-પ્રતીત્ય્-અવિનાભાવિની રસાદીનાં પ્રતીતિર્ ઇતિ તત્-પ્રતીત્યોઃ કાર્ય-કારણ-ભાવેન વ્યવસ્થાનાત્ ક્રમો ઽવશ્યમ્ભાવી । સ તુ લાઘવાન્ ન પ્રકાશ્યતે "ઇત્ય્ અલક્ષ્ય-ક્રમા એવ સન્તો વ્યઙ્ગ્યા રસાદયઃ" ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
નનુ શબ્દ એવ પ્રકરણાદ્ય્-અવચ્છિન્નો વાચ્ય-વ્યઙ્ગ્યયોઃ સમમ્ એવ પ્રતીતિમ્ ઉપજનયતીતિ કિં તત્ર ક્રમ-કલ્પનયા । ન હિ શબ્દસ્ય વાચ્ય-પ્રતીતિ-પરામર્શ એવ વ્યઞ્જકત્વે નિબન્ધનમ્ । તથા હિ ગીતાદિ-શબ્દેભ્યો ઽપિ રસાભિવ્યક્તિર્ અસ્તિ । ન ચ તેષામ્ અન્તરા વાચ્ય-પરામર્શઃ ।
અત્રાપિ બ્રૂમઃ-પ્રકરણાદ્ય્-અવચ્છેદેન વ્યઞ્જકત્વં શબ્દાનામ્ ઇત્ય્ અનુમતમ્ એવૈતદ્ અસ્માકમ્ । કિં તુ તદ્-વ્યઞ્જકત્વં તેષાં કદાચિત્ સ્વરૂપ-વિશેષ-નિબન્ધનં કદાચિદ્ વાચક-શક્તિ-નિબન્ધનમ્ । તત્ર યેષાં વાચક-શક્તિ-નિબન્ધનં તેષાં યદિ વાચ્ય-પ્રતીતિમ્ અન્તરેણૈવ સ્વરૂપ-પ્રતીત્યા નિષ્પન્નં તદ્ ભવેન્ ન તર્હિ વાચક-શક્તિ-નિબન્ધનમ્ । અથ તન્-નિબન્ધનં તન્-નિયમેનૈવ વાચ્ય-વાચક-ભાવ-પ્રતીત્ય્-ઉત્તર-કાલત્વં વ્યઙ્ગ્ય-પ્રતીતેઃ પ્રાપ્તમ્ એવ ।
સ તુ ક્રમો યદિ લાઘવાન્ ન લક્ષ્યતે તત્ કિં ક્રિયતે । યદિ ચ વાચ્ય-પ્રતીતિમ્ અન્તરેણૈવ પ્રકરણાદ્ય્-અવચ્છિન્ન-શબ્દ-માત્ર-સાધ્યા રસાદિ-પ્રતીતિઃ સ્યાત્ તદ્-અનવધારિત-પ્રકરણાનાં વાચ્ય-વાચકભાવે ચ સ્વયમ્ અવ્યુત્પન્નાનાં પ્રતિપત્તૄણાં કાવ્ય-માત્ર-શ્રવણાદ્ એવાસૌ ભવેત્ । સહ-ભાવે ચ વાચ્ય-પ્રતીતેર્ અનુપયોગઃ, ઉપયોગે વા ન સહભાવઃ । યેષામ્ અપિ સ્વરૂપ-વિશેષ-પ્રતીતિ-નિમિત્તં વ્યઞ્જકત્વં યથા ગીતાદિ-શબ્દાનાં તેષામ્ અપિ સ્વરૂપ-પ્રતીતેર્ વ્યઙ્ગ્ય-પ્રતીતેશ્ ચ નિયમ-ભાવી ક્રમઃ । તત્ તુ શબ્દસ્ય ક્રિયા-પૌર્વાપર્યમ્ અનન્ય-સાધ્ય-તત્-ફલ-ઘટનાસ્વ્ આશુ-ભાવિનીષુ વાચ્યેનાવિરોધિન્ય્ અભિધેયાન્તર-વિલક્ષણે રસાદૌ ન પ્રતીયતે ।
ક્વચિત્ તુ લક્ષ્યત એવ । યથાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્ય-પ્રતીતિષુ । તત્રાપિ કથમ્ ઇતિ ચેદ્ ઉચ્યતે-અર્થ-શક્તિ-મૂલાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યે ધ્વનૌ તાવદ્ અભિધેયસ્ય તત્-સામર્થ્યાક્ષિપ્તસ્ય ચાર્થસ્યાભિધેયાન્તર-વિલક્ષણતયાત્યન્ત-વિલક્ષણે યે પ્રતીતી તયોર્ અશક્ય-નિહ્નવો નિમિત્ત-નિમિત્તિ-ભાવ ઇતિ સ્ફુટમ્ એવ તત્ર પૌર્વાપર્યમ્ । યથા પ્રથમોદ્દ્યોતે પ્રતીયમાનાર્થ-સિદ્ધ્ય્-અર્થમ્ ઉદાહૃતાસુ ગાથાસુ । તથા-વિધે ચ વિષયે વાચ્ય-વ્યઙ્ગ્યયોર્ અત્યન્ત-વિલક્ષણત્વાદ્ યૈવ એકસ્ય પ્રતીતિઃ સૈવેતરસ્યેતિ ન શક્યતે વક્તુમ્ । શબ્દ-શક્તિ-મૂલાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યે તુ ધ્વનૌ-"ગાવો વઃ પાવનાનાં પરમ-પરિમિતાં પ્રીતિમ્ ઉત્પાદયન્તુ" ઇત્ય્ આદાવ્ અર્થ-દ્વય-પ્રતીતૌ શાબ્દ્યામ્ અર્થ-દ્વયસ્યોપમાનોપમેય-ભાવ-પ્રતીતિર્ ઉપમા-વાચક-પદ-વિરહે સત્ય્ અર્થ-સામર્થ્યાદ્ આક્ષિપ્તેતિ, તત્રાપિ સુલક્ષમ્ અભિધેય-વ્યઙ્ગ્યાલઙ્કાર-પ્રતીત્યોઃ પૌર્વાપર્યમ્ ।
પદ-પ્રકાશ-શબ્દ-શક્તિ-મૂલાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યે ઽપિ ધ્વનૌ વિશેષણ-પદસ્યોભયાર્થ-સમ્બન્ધ-યોગ્યસ્ય યોજકં પદમ્ અન્તરેણ યોજનમ્ અશાબ્દમ્ અપ્ય્ અર્થાદ્ અવસ્થિતમ્ ઇત્ય્ અત્રાપિ પૂર્વવદ્ અભિધેય-તત્-સામર્થ્યાક્ષિપ્તાલઙ્કાર-માત્ર-પ્રતીત્યોઃ સુસ્થિતમ્ એવ પૌર્વાપર્યમ્ । આર્થ્ય્ અપિ ચ પ્રતિપત્તિસ્ તથાવિધે વિષયે ઉભયાર્થ-સમ્બન્ધ-યોગ્ય-શબ્દ-સામર્થ્ય-પ્રસાવિતેતિ શબ્દ-શક્તિ-મૂલા કલ્પ્યતે ।
અવિવક્ષિત-વાચ્યસ્ય તુ ધ્વનેઃ પ્રસિદ્ધ-સ્વ-વિષય-વૈમુખ્ય-પ્રતીતિ-પૂર્વકમ્ એવાર્થાન્તર-પ્રકાશનમ્ ઇતિ નિયમ-ભાવી ક્રમઃ । તત્રાવિવક્ષિત-વાચ્યત્વાદ્ એવ વાચ્યેન સહ વ્યઙ્ગ્યસ્ય ક્રમ-પ્રતીતિ-વિચારો ન કૃતઃ । તસ્માદ્ અભિધાનાભિધેય-પ્રતીત્યોર્ ઇવ વાચ્ય-વ્યઙ્ગ્ય-પ્રતીત્યોર્ નિમિત્ત-નિમિત્તિ-ભાવાન્ નિયમ-ભાવી ક્રમઃ । સ તૂક્ત-યુક્ત્યા ક્વચિલ્ લક્ષ્યતે ક્વચિન્ ન લક્ષ્યતે ।
તદ્ એવં વ્યઞ્જક-મુખેન ધ્વનિ-પ્રકારેષુ નિરૂપિતેષુ કશ્ચિદ્ બ્રૂયાત્-કિમ્ ઇદં વ્યઞ્જકત્વં નામ વ્યઙ્ગ્યાર્થ-પ્રકાશનમ્, ન હિ વ્યઞ્જકત્વમ્ । તદ્ વ્યઙ્ગ્યત્વં ચાર્થસ્ય વ્યઞ્જક-સિદ્ધ્ય્-અધીનં વ્યઙ્ગ્યત્વમ્ । વ્યઙ્ગ્યાપેક્ષયા ચ વ્યઞ્જકત્વ-સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ અન્યોન્ય-સંશ્રયાદ્ અવ્યવસ્થાનમ્ । નનુ વાચ્ય-વ્યતિરિક્તસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય સિદ્ધિઃ પ્રાગ્ એવ પ્રતિપાદિતા તત્-સિદ્ધ્ય્-અધીના ચ વ્યઞ્જક-સિદ્ધિર્ ઇતિ કઃ પર્યનુયોગાવસરઃ ।
સત્યમ્ એવૈતત્ । પ્રાગ્-ઉક્ત-યુક્તિભિર્ વાચ્ય-વ્યતિરિક્તસ્ય વસ્તુનઃ સિદ્ધિઃ કૃતા, સ ત્વ્ અર્થો વ્યઙ્ગ્યતયૈવ કસ્માદ્ વ્યપદિશ્યતે યત્ર ચ પ્રાધાન્યેનાનવસ્થાનં તત્ર વાચ્યતયૈવાસૌ વ્યપદેષ્ટું યુક્તઃ, તત્-પરત્વાદ્ વાક્યસ્ય । અતશ્ ચ તત્-પ્રકાશિનો વાક્યસ્ય વાચકત્વમ્ એવ વ્યાપારઃ । કિં તસ્ય વ્યાપારાન્તર-કલ્પનયા ? તસ્માત્ તાત્પર્ય-વિષયો યો ઽર્થઃ સ તાવન્ મુખ્યતયા વાચ્યઃ । યા ત્વ્ અન્તરા તથા-વિધે વિષયે વાચ્યાન્તર-પ્રતીતિઃ સા તત્-પ્રતીતેર્ ઉપાય-માત્રં પદાર્થ-પ્રતીતિરિવ વાક્યાર્થ-પ્રતીતેઃ ।

અત્રોચ્યતે-યત્ર શબ્દઃ સ્વાર્થમ્ અભિદધાનો ઽર્થાન્તરમ્ અવગમયતિ તત્ર યત્ તસ્ય સ્વાર્થાભિધાયિત્વં યચ્ ચ તદર્થાન્તરાવગમ-હેતુત્વં તયોર્ અવિશેષો વિશેષો વા । ન તાવદ્ અવિશેષઃ; યસ્માત્ તૌ દ્વૌ વ્યાપારૌ ભિન્ન-વિષયૌ ભિન્ન-રૂપૌ ચ પ્રતીયેતે એવ । તથા હિ વાચકત્વ-લક્ષણો વ્યાપારઃ શબ્દસ્ય સ્વાર્થ-વિષયઃ ગમકત્વ-લક્ષણસ્ ત્વ્ અર્થાન્તર-વિષયઃ । ન ચ સ્વ-પર-વ્યવહારો વાચ્ય-વ્યઙ્ગ્યયોર્ અપહ્નોતું શક્યઃ, એકસ્ય સમ્બન્ધિત્વેન પ્રતીતેર્ અપરસ્ય સમ્બન્ધિ-સમ્બન્ધિત્વેન । વાચ્યો હ્ય્ અર્થઃ સાક્ષાચ્-છબ્દસ્ય સમ્બન્ધી તદ્-ઇતરસ્ ત્વ્ અભિધેય-સામર્થ્યાક્ષિપ્તઃ સમ્બન્ધિ-સમ્બન્ધી । યદિ ચ સ્વ-સમ્બન્ધિત્વં સાક્ષાત્ તસ્ય સ્યાત્ તદાર્થાન્તરત્વ-વ્યવહાર એવ ન સ્યાત્ । તસ્માદ્ વિષય-ભેદસ્ તાવત્ તયોર્ વ્યાપારયોઃ સુપ્રસિદ્ધઃ । રૂપ-ભેદો ઽપિ પ્રસિદ્ધ એવ । ન હિ યૈવાભિધાન-શક્તિઃ સૈવાવગમન-શક્તિઃ । અવાચકસ્યાપિ ગીત-શબ્દાદે રસાદિ-લક્ષણાર્થાવગમ-દર્શનાત્ । અશબ્દસ્યાપિ ચેષ્ટાદેર્ અર્થ-વિશેષ-પ્રકાશન-પ્રસિદ્ધેઃ । તથા હિ "વ્રીડા-યોગાન્ નતવદનયા" ઇત્ય્ આદિશ્લોકે ચેષ્ટાવિશેષઃ સુકવિનાર્થ-પ્રકાશનહેતુઃ પ્રદર્શિત એવ । તસ્માદ્ ભિન્ન-વિષયત્વાદ્ભિન્ન-રૂપત્વાચ્ ચ સ્વાર્થાભિધાયિત્વમ્ અર્થાન્તરાવગમ-હેતુત્વં ચ શબ્દસ્ય યત્ તયોઃ સ્પષ્ટ એવ ભેદઃ । વિશેષશ્ ચેન્ ન તર્હીદાનીમ્ અવગમનસ્યાભિધેય-સામર્થ્યાક્ષિપ્તસ્યાર્થાન્તરસ્ય વાચ્યત્વ-વ્યપદેશ્યતા ।
શબ્દ-વ્યાપાર-ગોચરત્વં તુ તસ્યાસ્માભિર્ ઇષ્યત એવ, તત્ તુ વ્યઙ્ગ્યત્વેનૈવ ન વાચ્યત્વેન ।
પ્રસિદ્ધાભિધાનાન્તર-સમ્બન્ધ-યોગ્યત્વેન ચ તસ્યાર્થાન્તરસ્ય પ્રતીતેઃ શબ્દાન્તરેણ સ્વાર્થાભિધાયિના યદ્-વિષયીકરણં તત્ર પ્રકાશનોક્તિર્ એવ યુક્તા ।
ન ચ પદાર્થ-વાક્યાર્થ-ન્યાયો વાચ્ય-વ્યઙ્ગ્યયોઃ । યતઃ પદાર્થ-પ્રતીતિર્ અસત્યૈવેતિ કૈશ્ચિદ્ વિદ્વદ્ભિર્ આસ્થિતમ્ । યૈર્ અપ્ય્ અસત્યત્વમ્ અસ્યા નાભ્યુપેયતે તૈર્ વાક્યાર્થ-પદાર્થયોર્ ઘટ-તદ્-ઉપાદાન-કારણ-ન્યાયો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ । યથા હિ ઘટે નિષ્પન્ને તદ્-ઉપાદાન-કારણાનાં ન પૃથગ્-ઉપલમ્ભસ્ તથૈવ વાક્યે તદ્-અર્થે વા પ્રતીતે પદ-તદ્-અર્થાનાં તેષાં તદા વિભક્તતયોપલમ્ભે વાક્યાર્થ-બુદ્ધિર્ એવ દૂરીભવેત્ । ન ત્વ્ એષ વાચ્ય-વ્યઙ્ગ્યયોર્ ન્યાયઃ, ન હિ વ્યઙ્ગ્યે પ્રતીયમાને વાચ્ય-બુદ્ધિર્ દૂરીભવતિ, વાચ્યાવભાસાવિનાભાવેન તસ્ય પ્રકાશનાત્ । તસ્માદ્ ઘટ-પ્રદીપ-ન્યાયસ્ તયોઃ, યથૈવ હિ પ્રદીપ-દ્વારેણ ઘટ-પ્રતીતાવ્ ઉત્પન્નાયાં ન પ્રદીપ-પ્રકાશો નિવર્તતે તદ્-વ્યઙ્ગ્ય-પ્રતીતૌ વાચ્યાવભાસઃ । યત્ તુ પ્રથમોદ્દ્યોતે "યથા પદાર્થ-દ્વારેણ" (1.10) ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તં તદ્-ઉપાયત્વ-માત્રાત્ સામ્ય-વિવક્ષયા ।
નન્વ્ એવં યુગપદ્-અર્થ-દ્વય-યોગિત્વં વાક્યસ્ય પ્રાપ્તં તદ્-ભાવે ચ તસ્ય વાક્યતૈવ વિઘટતે, તસ્યા ઐકાર્થ્ય-લક્ષણત્વાત્ ; નૈષ દોષઃ ; ગુણ-પ્રધાન-ભાવેન તયોર્ વ્યવસ્થાનાત્ । વ્યઙ્ગ્યસ્ય હિ ક્વચિત્ પ્રાધાન્યં વાચ્યસ્યોપસર્જન-ભાવઃ ક્વચિદ્ વાચ્યસ્ય પ્રાધાન્યમ્ અપરસ્ય ગુણ-ભાવઃ । તત્ર વ્યઙ્ગ્ય-પ્રાધાન્યે ધ્વનિર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ ; વાચ્ય-પ્રાધાન્યે તુ પ્રકારાન્તરં નિર્દેક્ષ્યતે । તસ્માત્ સ્થિતમ્ એતત્-વ્યઙ્ગ્ય-પરત્વે ઽપિ કાવ્યસ્ય ન વ્યઙ્ગ્યસ્યાભિધેયત્વમ્ અપિ તુ વ્યઙ્ગ્યત્વમ્ એવ ।
કિં ચ વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યેનાવિવક્ષાયાં વાચ્યત્વં તાવદ્ ભવદ્ભિર્ નાભ્યુપગન્તવ્યમ્ અતત્પરત્વાચ્ છબ્દસ્ય । તદ્ અસ્તિ તાવદ્ વ્યઙ્ગ્યઃ શબ્દાનાં કશ્ચિદ્ વિષય ઇતિ । યત્રાપિ તસ્ય પ્રાધાન્યં તત્રાપિ કિમ્ ઇતિ તસ્ય સ્વરૂપમ્ અપહ્નૂયતે । એવં તાવદ્ વાચકત્વાદ્ અન્યદ્ એવ વ્યઞ્જકત્વમ્ ; ઇતશ્ ચ વાચકત્વાદ્ વ્યઞ્જકત્વસ્યાન્યત્વં યદ્ વાચકત્વં શબ્દૈકાશ્રયમ્ ઇતરત્ તુ શબ્દાશ્રયમ્ અર્થાશ્રયં ચ શબ્દાર્થયોર્ દ્વયોર્ અપિ વ્યઞ્જકત્વસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્ ।
ગુણ-વૃત્તિસ્ તૂપચારેણ લક્ષણયા ચોભયાશ્રયાપિ ભવતિ । કિન્તુ તતો ઽપિ વ્યઞ્જકત્વં સ્વરૂપતો વિષયતશ્ ચ ભિદ્યતે । રૂપ-ભેદસ્ તાવદ્ અયમ્-યદ્ અમુખ્યતયા વ્યાપારો ગુણ-વૃત્તિઃ પ્રસિદ્ધા । વ્યઞ્જકત્વં તુ મુખ્યતયૈવ શબ્દસ્ય વ્યાપારઃ । ન હ્ય્ અર્થાદ્ વ્યઙ્ગ્ય-ત્રય-પ્રતીતિર્ યા તસ્યા અમુખ્યત્વં મનાગ્ અપિ લક્ષ્યતે ।
અયં ચાન્યઃ સ્વરૂપ-ભેદઃ-યદ્ ગુણ-વૃત્તિર્ અમુખ્યત્વેન વ્યવસ્થિતં વાચકત્વમ્ એવોચ્યતે । વ્યઞ્જકત્વં તુ વાચકત્વાદ્ અત્યન્તં વિભિન્નમ્ એવ । એતચ્ ચ પ્રતિપાદિતમ્ । અયં ચાપરો રૂપ-ભેદો યદ્ગુણ-વૃત્તૌ યદાર્થો ઽર્થાન્તરમ્ ઉપલક્ષયતિ તદોપલક્ષણીયાર્થાત્મના પરિણત એવાસૌ સમ્પદ્યતે । યથા "ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ" ઇત્ય્ આદૌ । વ્યઞ્જકત્વ-માર્ગે તુ યદાર્થો ઽર્થાન્તરં દ્યોતયતિ તદા સ્વરૂપં પ્રકાશયન્ન્ એવાસાવ્ અન્યસ્ય પ્રકાશકઃ પ્રતીયતે પ્રદીપવત્ । યથા-"લીલા-કમલ-પત્રાણિ ગણયામાસ પાર્વતી" ઇત્ય્ આદૌ । યદિ ચ યત્રાતિરસ્કૃતસ્વ-પ્રતીતિર્ અર્થો ઽર્થાન્તરં લક્ષયતિ તત્ર લક્ષણા-વ્યવહારઃ ક્રિયતે, તદ્ એવં સતિ લક્ષણૈવ મુખ્યઃ શબ્દ-વ્યાપાર ઇતિ પ્રાપ્તમ્ । યસ્માત્ પ્રાયેણ વાક્યાનાં વાચ્ય-વ્યતિરિક્ત-તાત્પર્ય-વિષયાર્થાવભાસિત્વમ્ ।
નનુ ત્વત્-પક્ષે ઽપિ યદાર્થો વ્યઙ્ગ્ય-ત્રયં પ્રકાશયતિ તદા શબ્દસ્ય કીદૃશો વ્યાપારઃ ? ઉચ્યતે-પ્રકરણાદ્ય્-અવચ્છિન્ન-શબ્દ-વશેનૈવાર્થસ્ય તથા-વિધં વ્યઞ્જકત્વમ્ ઇતિ શબ્દસ્ય તત્રોપયોગઃ કથમ્ અપહ્નૂયતે ?
વિષય-ભેદો ઽપિ ગુણ-વૃત્તિ-વ્યઞ્જકત્વયોઃ સ્પષ્ટ એવ । યતો વ્યઞ્જકત્વસ્ય રસાદયો ઽલઙ્કાર-વિશેષા વ્યઙ્ગ્ય-રૂપાવચ્છિન્નં વસ્તુ ચેતિ ત્રયં વિષયઃ । તત્ર રસાદિ-પ્રતીતિર્ ગુણ-વૃત્તિર્ ઇતિ ન કેનચિદ્ ઉચ્યતે ન ચ શક્યતે વક્તુમ્ । વ્યઙ્ગ્યાલઙ્કાર-પ્રતીતિર્ અપિ તથૈવ । વસ્તુ-ચારુત્વ-પ્રતીતયે સ્વ-શબ્દાનભિધેયત્વેન યત્ પ્રતિપિપાદયિતુમ્ ઇષ્યતે તદ્ વ્યઙ્ગ્યમ્ । તચ્ ચ ન સર્વં ગુણ-વૃત્તેર્વિષયઃ પ્રસિદ્ધ્ય્-અનુરોધાભ્યામ્ અપિ ગૌણાનાં શબ્દાનાં પ્રયોગ-દર્શનાત્ । તથોક્તં પ્રાક્ । યદપિ ચ ગુણ-વૃત્તેર્ વિષયસ્તદ્ અપિ ચ વ્યઞ્જકત્વાનુપ્રવેશેન । તસ્માદ્ ગુણ-વૃત્તેર્ અપિ વ્યઞ્જકત્વસ્યાત્યન્ત-વિલક્ષણત્વમ્ । વાચકત્વ-ગુણ-વૃત્તિ-વિલક્ષણસ્યાપિ ચ તસ્ય તદ્-ઉભયાશ્રયત્વેન વ્યવસ્થાનમ્ ।

વ્યઞ્જકત્વં હિ ક્વચિદ્ વાચકત્વાશ્રયેણ વ્યવતિષ્ઠતે, યથા વિવક્ષિતાન્ય-પર-વાચ્યે ધ્વનૌ । ક્વચિત્ તુ ગુણ-વૃત્ત્ય્-આશ્રયેણ યથા અવિવક્ષિત-વાચ્યે ધ્વનૌ । તદ્-ઉભયાશ્રયત્વ-પ્રતિપાદનાયૈવ ચ ધ્વનેઃ પ્રથમતરં દ્વૌ પ્રભેદાવ્ ઉપન્યસ્તૌ । તદ્ ઉભયાશ્રિતત્વાચ્ ચ તદ્-એક-રૂપત્વં તસ્ય ન શક્યતે વક્તુમ્ । યસ્માન્ ન તદ્-વાચકત્વૈક-રૂપમ્ એવ, ક્વચિલ્ લક્ષણાશ્રયેણ વૃત્તેઃ । ન ચ લક્ષણૈક-રૂપમ્ એવાન્યત્ર વાચકત્વાશ્રયેણ વ્યવસ્થાનાત્ । ન ચોભય-ધર્મત્વેનૈવ તદ્-એકૈક-રૂપં ન ભવતિ । યાવદ્ વાચકત્વ-લક્ષણાદિ-રૂપ-રહિત-શબ્દ્-અધર્મત્વેનાપિ । તથા હિ ગીત-ધ્વનીનામ્ અપિ વ્યઞ્જકત્વમ્ અસ્તિ રસાદિ-વિષયમ્ । ન ચ તેષાં વાચકત્વં લક્ષણા વા કથઞ્ચિલ્ લક્ષ્યતે । શબ્દાદ્ અન્યત્રાપિ વિષયે વ્યઞ્જકત્વસ્ય દર્શનાદ્ વાચકત્વાદિ-શબ્દ-ધર્મ-પ્રકારત્વમ્ અયુક્તં વક્તુમ્ । યદિ ચ વાચકત્વ-લક્ષણાદીનાં શબ્દ-પ્રકારાણાં પ્રસિદ્ધ-પ્રકાર-વિલક્ષણત્વે ઽપિ વ્યઞ્જકત્વં પ્રકારત્વેન પરિકલ્પ્યતે તચ્ છબ્દસ્યૈવ પ્રકારત્વેન કસ્માન્ ન પરિકલ્પ્યતે ?
તદ્ એવં શાબ્દે વ્યવહારે ત્રયઃ પ્રકારાઃ-વાચકત્વં ગુણ-વૃત્તિર્ વ્યઞ્જકત્વં ચ । તત્ર વ્યઞ્જકત્વે યદા વ્યઙ્ગ્ય-પ્રાધાન્યં તદા ધ્વનિઃ, તસ્ય ચાવિવક્ષિત-વાચ્યો વિવક્ષિતાન્ય-પર-વાચ્યશ્ ચેતિ દ્વૌ પ્રભેદાવ્ અનુક્રાન્તૌ પ્રથમતરં તૌ સવિસ્તરં નિર્ણીતૌ ।
અન્યો બ્રૂયાત્-નનુ વિવક્ષિતાન્ય-પર-વાચ્યે ધ્વનૌ ગુણ-વૃત્તિતા નાસ્તીતિ યદ્ ઉચ્યતે તદ્ યુક્તમ્ । યસ્માદ્ વાચ્ય-વાચક-પ્રતીતિ-પૂર્વિકા યત્રાર્થાન્તર-પ્રતિપત્તિસ્ તત્ર કથં ગુણ-વૃત્તિ-વ્યવહારઃ, ન હિ ગુણ-વૃત્તૌ યદા નિમિત્તેન કેનચિદ્ વિષયાન્તરે શબ્દ આરોપ્યતે અત્યન્ત-તિરસ્કૃત-સ્વાર્થઃ । યથા-"અગ્નિર્ માણવકઃ" ઇત્ય્ આદૌ, યદા વા સ્વાર્થમ્ અંશેનાપરિત્યજંસ્ તત્-સમ્બન્ધ-દ્વારેણ વિષયાન્તરમ્ આક્રામતિ, યથા "ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ" ઇત્ય્ આદૌ । તદાવિવક્ષિત-વાચ્યત્વમ્ ઉપપદ્યતે । અત એવ ચ વિવક્ષિતાન્ય-પર-વાચ્યે ધ્વનૌ વાચ્ય-વાચકયોર્ દ્વયોર્ અપિ સ્વરૂપ-પ્રતીતિર્ અર્થાવગમનં ચ દૃશ્યત ઇતિ વ્યઞ્જકત્વ-વ્યવહારો યુક્ત્ય્-અનુરોધી । સ્વરૂપં પ્રકાશયન્ન્ એવ પરાવભાસકો વ્યઞ્જક ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તથાવિધે વિષયે વાચકત્વસ્યૈવ વ્યઞ્જકત્વમ્ ઇતિ ગુણ-વૃત્તિ-વ્યવહારો નિયમેનૈવ ન શક્યતે કર્તુમ્ । અવિવક્ષિત-વાચ્યસ્ તુ ધ્વનિર્ ગુણ-વૃત્તેઃ કથં ભિદ્યતે ? તસ્ય પ્રભેદ-દ્વયે ગુણ-વૃત્તિપ્રભેદદ્વય-રૂપતા લક્ષ્યત એવ યતઃ ।
અયમ્ અપિ ન દોષઃ । યસ્માદ્ અવિવક્ષિત-વાચ્યો ધ્વનિર્ ગુણ-વૃત્તિ-માર્ગાશ્રયો ઽપિ ભવતિ ન તુ ગુણ-વૃત્તિ-રૂપ એવ । ગુણ-વૃત્તિર્ હિ વ્યઞ્જકત્વ-શૂન્યાપિ દૃશ્યતે । વ્યઞ્જકત્વં ચ યથોક્ત-ચારુત્વ-હેતું વ્યઙ્ગ્યં વિના ન વ્યવતિષ્ઠતે । ગુણ-વૃત્તિસ્ તુ વાચ્ય-ધર્માશ્રયેણૈવ વ્યઙ્ગ્ય-માત્રાશ્રયેણ ચાભેદોપચાર-રૂપા સમ્ભવતિ, યથા-તીક્ષ્ણત્વાદ્ અગ્નિર્ માણવકઃ, આહ્લાદકત્વાચ્ ચન્દ્ર એવાસ્યા મુખમ્ ઇત્ય્ આદૌ । યથા ચ "પ્રિયે જને નાસ્તિ પુનર્ ઉક્તમ્" ઇત્ય્ આદૌ । યાપિ લક્ષણ-રૂપ-ગુણ-વૃત્તિઃ સાપ્ય્ ઉપલક્ષણીયાર્થ-સંબન્ધ-માત્રાશ્રયેણ ચારુ-રૂપ-વ્યઙ્ગ્ય-પ્રતીતિં વિનાપિ સમ્ભવત્ય્ એવ, યથા-"મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિ" ઇત્ય્ આદૌ વિષયે ।
યત્ર તુ સા ચારુ-રૂપ-વ્યઙ્ગ્ય-પ્રતીતિ-હેતુસ્ તત્રાપિ વ્યઞ્જકત્વાનુપ્રવેશેનૈવ વાચકત્વવત્ । અસમ્ભવિના ચાર્થેન યત્ર વ્યવહારઃ, યથા-"સુવર્ણ-પુષ્પાં પૃથિવીમ્" ઇત્ય્ આદૌ તત્ર ચારુ-રૂપ-વ્યઙ્ગ્ય-પ્રતીતિર્ એવ પ્રયોજિકેતિ તથા-વિધે ઽપિ વિષયે ગુણ-વૃત્તૌ સત્યામ્ અપિ ધ્વનિ-વ્યવહાર એવ યુક્ત્ય્-અનુરોધી । તસ્માદ્ અવિવક્ષિત-વાચ્યે ધ્વનૌ દ્વયોર્ અપિ પ્રભેદયોર્ વ્યઞ્જકત્વ-વિશેષાવિશિષ્ટા ગુણ-વૃત્તિર્ ન તુ તદ્-એક-રૂપા સહૃદય-હૃદયાહ્લાદિની પ્રતીયમાના પ્રતીતિ-હેતુત્વાદ્ વિષયાન્તરે તદ્-રૂપ-શૂન્યાયા દર્શનાત્ । એતચ્ ચ સર્વં પ્રાક્ સૂચિતમ્ અપિ સ્ફુટતર-પ્રતીતયે પુનર્ ઉક્તમ્ ।
અપિ ચ વ્યઞ્જકત્વ-લક્ષણો યઃ શબ્દાર્થયોર્ ધર્મઃ સ પ્રસિદ્ધ-સમ્બન્ધાનુરોધીતિ ન કસ્યચિદ્ વિમતિ-વિષયતામ્ અર્હતિ । શબ્દાર્થયોર્ હિ પ્રસિદ્ધો યઃ સમ્બન્ધો વાચ્ય-વાચક-ભાવાખ્યસ્ તમ્ અનુરુન્ધાન એવ વ્યઞ્જકત્વ-લક્ષણો વ્યાપારઃ સામગ્ર્ય્-અન્તર-સમ્બન્ધાદ્ ઔપાધિકઃ પ્રવર્તતે । અત એવ વાચકત્વાત્ તસ્ય વિશેષઃ । વાચકત્વં હિ શબ્દ-વિશેષસ્ય નિયત આત્મા વ્યુત્પત્તિ-કાલાદ્ આરભ્ય તદ્-અવિનાભાવેન તસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ । સ ત્વ્ અનિયતઃ, ઔપાધિકત્વાત્ । પ્રકરણાદ્ય્-અવચ્છેદેન તસ્ય પ્રતીતેર્ ઇતરથા ત્વ્ અપ્રતીતેઃ ।
નનુ યદ્ય્ અનિયતસ્ તત્ કિં તસ્ય સ્વરૂપ-પરીક્ષયા ? નૈષ દોષઃ ; યતઃ શબ્દાત્મનિ તસ્યાનિયતત્વમ્, ન તુ સ્વે વિષયે વ્યઙ્ગ્ય-લક્ષણે । લિઙ્ગત્વ-ન્યાયશ્ ચાસ્ય વ્યઞ્જક-ભાવસ્ય લક્ષ્યતે, યથા લિઙ્ગત્વમ્ આશ્રયેષ્વ્ અનિયતાવભાસમ્, ઇચ્છાધીનત્વાત્ ; સ્વ-વિષયાવ્યભિચારિ ચ ।
તથૈવેદં યથા દર્શિતં વ્યઞ્જકત્વમ્ । શબ્દાત્મન્ય્ અનિયતત્વાદ્ એવ ચ તસ્ય વાચકત્વ-પ્રકારતા ન શક્યા કલ્પયિતુમ્ । યદિ હિ વાચકત્વ-પ્રકારતા તસ્ય ભવેત્ તચ્-છબ્દાત્મનિ નિયતતાપિ સ્યાદ્ વાચકત્વવત્ । સ ચ તથા-વિધ ઔપાધિકો ધર્મઃ શબ્દાનામ્ ઔત્પત્તિક-શબ્દાર્થ-સમ્બન્ધ-વાદિના વાક્ય-તત્ત્વ-વિદા પૌરુષાપૌરુષેયયોર્ વાક્યયોર્ વિશેષમ્ અભિદધતા નિયમેનાભ્યુપગન્તવ્યઃ, તદ્ અનભ્યુપગમે હિ તસ્ય શબ્દાર્થ-સમ્બન્ધ-નિત્યત્વે સત્ય્ અપ્ય્ અપૌરુષેય-પૌરુષેયયોર્ વાક્યયોર્ અર્થ-પ્રતિપાદને નિર્વિશેષત્વં સ્યાત્ ।
તદ્-અભ્યુપગમે તુ પૌરુષેયાણાં વાક્યાનાં પુરુષેચ્છાનુવિધાન-સમારોપિતૌપાધિક-વ્યાપારાન્તરાણાં સત્ય્ અપિ સ્વાભિધેય-સમ્બન્ધાપરિત્યાગે મિથ્યાર્થતાપિ ભવેત્ ।
દૃશ્યતે હિ ભાવાનામ્ અપરિત્યક્ત-સ્વ-સ્વભાવાનામ્ અપિ સામગ્ર્ય્-અન્તર-સમ્પાત-સમ્પાદિતૌપાધિક-વ્યાપારાન્તરાણાં વિરુદ્ધ-ક્રિયત્વમ્ । તથા હિ-હિમ-મયૂખ-પ્રભૃતીનાં નિર્વાપિત-સકલ-જીવ-લોકં શીતલત્વમ્ ઉદ્વહતામ્ એવ પ્રિયા-વિરહ-દહન-દહ્યમાન-માનસૈર્ જનૈર્ આલોક્યમાનાનાં સતાં સન્તાપ-કારિત્વં પ્રસિદ્ધમ્ એવ । તસ્માત્ પૌરુષેયાણાં વાક્યાનાં સત્ય્ અપિ નૈસર્ગિકે ઽર્થ-સમ્બન્ધે મિથ્યાર્થત્વં સમર્થયિતુમ્ ઇચ્છતા વાચકત્વ-વ્યતિરિક્તં કિંચિદ્ રૂપમ્ ઔપાધિકં વ્યક્તમ્ એવાભિધાનીયમ્ । તચ્ ચ વ્યઞ્જકત્વાદૃતે નાન્યત્ । વ્યઙ્ગ્ય-પ્રકાશનં હિ વ્યઞ્જકત્વમ્ । પૌરુષેયાણિ ચ વાક્યાનિ પ્રાધાન્યેન પુરુષાભિપ્રાયમ્ એવ પ્રકાશયન્તિ । સ ચ વ્યઙ્ગ્ય એવ ન ત્વ્ અભિધેયઃ, તેન સહાભિધાનસ્ય વાચ્ય-વાચકભાવ-લક્ષણ-સમ્બન્ધાભાવાત્ ।

નન્વ્ અનેન ન્યાયેન સર્વેષામ્ એવ લૌકિકાનાં વાક્યાનાં ધ્વનિ-વ્યવહારઃ પ્રસક્તઃ । સર્વેષામ્ અપ્ય્ અનેન ન્યાયેન વ્યઞ્જકત્વાત્ । સત્યમ્ એતત્; કિં તુ વક્ત્ર્-અભિપ્રાય-પ્રકાશનેન યદ્ વ્યઞ્જકત્વં તત્ સર્વેષામ્ એવ લૌકિકાનાં વાક્યાનામ્ અવિશિષ્ટમ્ । તત્ તુ વાચકત્વાન્ ન ભિદ્યતે વ્યઙ્ગ્યમ્ હિ તત્ર નાન્તરીયકતયા વ્યવસ્થિતમ્ । ન તુ વિવક્ષિતત્વેન । યસ્ય તુ વિવક્ષિતત્વેન વ્યઙ્ગ્યસ્ય સ્થિતિઃ તદ્ વ્યઞ્જકત્વં ધ્વનિ-વ્યવહારસ્ય પ્રયોજકમ્ । યત્ ત્વ્ અભિપ્રાય-વિશેષ-રૂપં વ્યઙ્ગ્યં શબ્દાર્થાભ્યાં પ્રકાશતે તદ્ ભવતિ વિવક્ષિતં તાત્પર્યેણ પ્રકાશ્યમાનં સત્ । કિન્તુ તદ્ એવ કેવલમ્ અપરિમિત-વિષયસ્ય ધ્વનિ-વ્યવહારસ્ય ન પ્રયોજકમ્ અવ્યાપકત્વાત્ । તથા દર્શિત-ભેદ-ત્રય-રૂપં તાત્પર્યેણ દ્યોત્યમાનમ્ અભિપ્રાય-રૂપમ્ અનભિપ્રાય-રૂપં ચ સર્વમ્ એવ ધ્વનિ-વ્યવહારસ્ય પ્રયોજકમ્ ઇતિ યથોક્ત-વ્યઞ્જક્ત્વ-વિશેષે ધ્વનિ-લક્ષણે નાતિવ્યાપ્તિર્ ન ચાવ્યાપ્તિઃ । તસ્માદ્ વાક્ય-તત્ત્વ-વિદાં મતેન તાવદ્ વ્યઞ્જકત્વ-લક્ષણઃ શાબ્દો વ્યાપારો ન વિરોધી પ્રત્યુતાનુગુણ એવ લક્ષ્યતે ।
પરિનિશ્ચિત-નિરપ-ભ્રંશ-શબ્દ-બ્રહ્મણાં વિપશ્ચિતાં મતમ્ આશ્રિત્યૈવ પ્રવૃત્તો ઽયં ધ્વનિ-વ્યવહાર ઇતિ તૈઃ સહ કિં વિરોધાવિરોધૌ ચિન્ત્યેતે । કૃત્રિમ-શબ્દાર્થ-સમ્બન્ધ-વાદિનાં તુ યુક્તિ-વિદામ્ અનુભવ-સિદ્ધ એવાયં વ્યઞ્જક-ભાવઃ શબ્દાનામ્ અર્થાન્તરાણામ્ ઇવાવિરોધશ્ ચેતિ ન પ્રતિક્ષેપ્ય-પદવીમ્ અવતરતિ ।
વાચકત્વે હિ તાર્કિકાણાં વિપ્રતિપત્તયઃ પ્રવર્તન્તામ્, કિમ્ ઇદં સ્વાભાવિકં શબ્દાનામ્ આહો સ્વિત્ સામયિકમ્ ઇત્ય્ આદ્યાઃ । વ્યઞ્જકત્વે તુ તત્-પૃષ્ઠ-ભાવિનિ ભાવાન્તર-સાધારણે લોક-પ્રસિદ્ધ એવાનુગમ્યમાને કો વિમતીનામ્ અવસરઃ । અલૌકિકે હ્ય્ અર્થે તાર્કિકાણાં વિમતયો નિખિલાઃ પ્રવર્તન્તે ન તુ લૌકિકે । ન હિ નીલ-મધુરાદિષ્વ્ અશેષ-લોકેન્દ્રિય-ગોચરે બાધા-રહિતે તત્ત્વે પરસ્પરં વિપ્રતિપન્ના દૃશ્યન્તે । ન હિ બાધા-રહિતં નીલં નીલમ્ ઇતિ બ્રુવન્ન્ અપરેણ પ્રતિષિધ્યતે નૈતન્ નીલં પીતમ્ એતદ્ ઇતિ । તથૈવ વ્યઞ્જકત્વં વાચકાનાં શબ્દાનામ્ અવાચકાનાં ચ ગીત-ધ્વનીનામ્ અશબ્દ-રૂપાણાં ચ ચેષ્ટાદીનાં યત્ સર્વેષામ્ અનુભવ-સિદ્ધમ્ એવ તત્ કેનાપહ્નૂયતે । અશબ્દમ્ અર્થં રમણીયં હિ સૂચયન્તો વ્યાહારાસ્ તથા વ્યાપારા નિબદ્ધાશ્ ચાનિબદ્ધાશ્ ચ વિદગ્ધ-પરિષત્સુ વિવિધા વિભાવ્યન્તે ।
તાન્ ઉપહાસ્યતામ્ આત્મનઃ પરિહરન્ કો ઽતિસન્દધીત સચેતાઃ ।
અથ બ્રૂયાત્, અસ્ત્ય્ અતિસન્ધાનાવસરઃ વ્યઞ્જકત્વં શબ્દાનાં ગમકત્વં તચ્ ચ લિઙ્ગત્વમ્ અતશ્ ચ વ્યઙ્ગ્ય-પ્રતીતિર્ લિઙ્ગિ-પ્રતીતિર્ એવેતિ લિઙ્ગિ-લિઙ્ગ-ભાવ એવ તેષાં વ્યઙ્ગ્ય-વ્યઞ્જક-ભાવો નાપરઃ કશ્ચિત્ । અતશ્ ચૈતદ્ અવશ્યમ્ એવ બોદ્ધવ્યં યસ્માદ્ વક્ત્ર્-અભિપ્રાયાપેક્ષયા વ્યઞ્જકત્વમ્ ઇદાનીમ્ એવ ત્વયા પ્રતિપાદિતં વક્ત્ર્-અભિપ્રાયશ્ ચાનુમેય-રૂપ એવ ।
અત્રોચ્યતે-નન્વ્ એવમ્ અપિ યદિ નામ સ્યાત્ તત્ કિં નશ્ છિન્નમ્ । વાચકત્વ-ગુણ-વૃત્તિ-વ્યતિરિક્તો વ્યઞ્જકત્વ-લક્ષણઃ શબ્દ-વ્યાપારો ઽસ્તીત્ય્ અસ્માભિર્ અભ્યુપગતમ્ । તસ્ય ચૈવમ્ અપિ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ । તદ્ ધિ વ્યઞ્જકત્વં લિઙ્ગત્વમ્ અસ્તુ અન્યદ્ વા । સર્વથા પ્રસિદ્ધ-શાબ્દ-પ્રકાર-વિલક્ષણત્વં શબ્દ-વ્યાપાર-વિષયત્વં ચ તસ્યાસ્તીતિ નાસ્ત્ય્ એવાવયોર્ વિવાદઃ । ન પુનર્ અયં પરમાર્થો યદ્-વ્યઞ્જકત્વં લિઙ્ગત્વમ્ એવ સર્વત્ર વ્યઙ્ગ્ય-પ્રતીતિશ્ ચ લિઙ્ગિ-પ્રતીતિર્ એવેતિ ।
યદ્ અપિ સ્વ-પક્ષ-સિદ્ધયે ઽસ્મદ્-ઉક્તમ્ અનૂદિતં ત્વયા વક્ત્ર્-અભિપ્રાયસ્ય વ્યઙ્ગ્યત્વેનાભ્યુપગમાત્ તત્-પ્રકાશને શબ્દાનાં લિઙ્ગત્વમ્ એવેતિ તદ્ એતદ્ યથાસ્માભિર્ અભિહિતં તદ્ વિભજ્યં પ્રતિપાદ્યતે શ્રૂયતામ્-દ્વિવિધો વિષયઃ શબ્દાનાં-
અનુમેયઃ પ્રતિપાદ્યશ્ ચ । તત્રાનુમેયો વિવક્ષા-લક્ષણઃ । વિવક્ષા ચ શબ્દ-સ્વરૂપ-પ્રકાશનેચ્છા શબ્દેનાર્થ-પ્રકાશનેચ્છા ચેતિ દ્વિ-પ્રકારા । તત્રાદ્યા ન શાબ્દ-વ્યવહારાઙ્ગમ્ । સા હિ પ્રાણિત્વ-માત્ર-પ્રતિપત્તિ-ફલા । દ્વિતીયા તુ શબ્દ-વિશેષાવધારણા-વસિત-વ્યવહિતાપિ શબ્દ-કરણ-વ્યવહાર-નિબન્ધનમ્ । તે તુ દ્વે અપ્ય્ અનુમેયો વિષયઃ શબ્દાનામ્ । પ્રતિપાદ્યસ્ તુ પ્રયોક્તુર્ અર્થ-પ્રતિપાદન-સમીહા-વિષયીકૃતો ઽર્થઃ ।
સ ચ દ્વિવિધઃ-વાચ્યો વ્યઙ્ગ્યશ્ ચ । પ્રયોક્તા હિ કદાચિત્ સ્વ-શબ્દેનાર્થં પ્રકાશયિતું સમીહતે કદાચિત્ સ્વ-શબ્દાનભિધેયત્વેન પ્રયોજનાપેક્ષયા કયાચિત્ । સ તુ દ્વિવિધો ઽપિ પ્રતિપાદ્યો વિષયઃ શબ્દાનાં ન લિઙ્ગિતયા સ્વરૂપેણ પ્રકાશતે, અપિ તુ કૃત્રિમેણાકૃત્રિમેણ વા સમ્બન્ધાન્તરેણ । વિવક્ષા-વિષયત્વં હિ તસ્યાર્થસ્ય શબ્દૈર્ લિઙ્ગિતયા પ્રતીયતે ન તુ સ્વરૂપમ્ । યદિ હિ લિઙ્ગિતયા તત્ર શબ્દાનાં વ્યાપારઃ સ્યાત્ તચ્ છબ્દાર્થે સમ્યઙ્ મિથ્યાત્વાદિ વિવાદા એવ ન પ્રવર્તેરન્ ધૂમાદિ-લિઙ્ગાનુમિતાનુમેયાન્તરવત્ । વ્યઙ્ગ્યશ્ ચાર્થો વાચ્ય-સામર્થ્યાક્ષિપ્તતયા વાચ્યવચ્ છબ્દસ્ય સમ્બન્ધી ભવત્ય્ એવ । સાક્ષાદ્-અસાક્ષાદ્-ભાવો હિ સમ્બન્ધસ્યાપ્રયોજકઃ । વાચ્ય-વાચક-ભાવાશ્રયત્વં ચ વ્યઞ્જકત્વસ્ય પ્રાગ્ એવ દર્શિતમ્ । તસ્માદ્ વક્ત્રભિપ્રાય-રૂપ એવ વ્યઙ્ગ્યે લિઙ્ગતયા શબ્દાનાં વ્યાપારઃ । તદ્-વિષયીકૃતે તુ પ્રતિપાદ્યતયા । પ્રતીયમાને તસ્મિન્ન્ અભિપ્રાય-રૂપે ઽનભિપ્રાય-રૂપે ચ વાચકત્વે નૈવ વ્યાપારઃ સમ્બન્ધાન્તરેણ વા । ન તાવદ્ વાચકત્વેન યથોક્તં પ્રાક્ । સમ્બન્ધાન્તરેણ વ્યઞ્જકત્વમ્ એવ । ન ચ વ્યઞ્જકત્વં લિઙ્ગત્વ-રૂપમ્ એવ આલોકાદિષ્વ્ અન્યથા દૃષ્ટત્વાત્ । તસ્માત્ પ્રતિપાદ્યો વિષયઃ શબ્દાનાં ન લિઙ્ગિત્વેન સમ્બન્ધી વાચ્યવત્ । યો હિ લિઙ્ગિત્વેન તેષાં સમ્બન્ધી યથા દર્શિતો વિષયઃ સ ન વાચ્યત્વેન પ્રતીયતે, અપિ તૂપાધિત્વેન । પ્રતિપાદ્યસ્ય ચ વિષયસ્ય લિઙ્ગિત્વે તદ્-વિષયાણાં વિપ્રતિપત્તીનાં લૌકિકૈર્ એવ ક્રિયમાણાનામ્ અભાવઃ પ્રસજ્યેતેતિ । એતચ્ ચોક્તમ્ એવ ।
યથા ચ વાચ્ય-વિષયે પ્રમાણાન્તરાનુગમેન સમ્યક્ત્વ-પ્રતીતૌ ક્વચિત્ ક્રિયમાણાયાં તસ્ય પ્રમાણાન્તર-વિષયત્વે સત્ય્ અપિ ન શબ્દ-વ્યાપાર-વિષયતા-હાનિસ્ તદ્-વ્યઙ્ગ્યસ્યાપિ । કાવ્ય-વિષયે ચ વ્યઙ્ગ્ય-પ્રતીતીનાં સત્યા સત્ય-નિરૂપણસ્યાપ્રયોજકત્વમ્ એવેતિ તત્ર પ્રમાણાન્તર-વ્યાપાર-પરીક્ષોપહાસાયૈવ સમ્પદ્યતે । તસ્માલ્ લિઙ્ગિ-પ્રતીતિર્ એવ સર્વત્ર વ્યઙ્ગ્ય-પ્રતીતિર્ ઇતિ ન શક્યતે વક્તુમ્ ।

યત્ ત્વ્ અનુમેય-રૂપ-વ્યઙ્ગ્ય-વિષયં શબ્દાનાં વ્યઞ્જકત્વં તદ્-ધ્વનિ-વ્યવહારસ્યાપ્રયોજકમ્ । અપિ તુ વ્યઞ્જકત્વ-લક્ષણઃ શબ્દાનાં વ્યાપાર ઔત્પત્તિક-શબ્દાર્થ-સમ્બન્ધ-વાદિનાપ્ય્ અભ્યુપગન્તવ્ય ઇતિ પ્રદર્શનાર્થમ્ ઉપન્યસ્તમ્ । તદ્ ધિ વ્યઞ્જકત્વં કદાચિલ્ લિઙ્ગત્વેન કદાચિદ્ રૂપાન્તરેણ શબ્દાનાં વાચકાનામ્ અવાચકાનાં ચ સર્વ-વાદિભિર્ અપ્રતિક્ષેપ્યમ્ ઇત્ય્ અયમ્ અસ્માભિર્ યત્ન આરબ્ધઃ । તદ્ એવં ગુણ-વૃત્તિ-વાચકત્વાદિભ્યઃ શબ્દ-પ્રકારેભ્યો નિયમેનૈવ તાવદ્ વિલક્ષણં વ્યઞ્જકત્વમ્ । તદ્-અન્તઃ-પાતિત્વે ઽપિ તસ્ય હઠાદ્ અભિધીયમાને તદ્-વિશેષસ્ય ધ્વનેર્ યત્-પ્રકાશનં વિપ્રતિપત્તિ-નિરાસાય સહૃદય-વ્યુત્પત્તયે વા તત્-ક્રિયમાણમ્ અનતિસન્ધેયમ્ એવ । ન હિ સામાન્ય-માત્ર-લક્ષણેનોપયોગિ-વિશેષ-લક્ષણાનાં પ્રતિક્ષેપઃ શક્યઃ કર્તુમ્ । એવં હિ સતિ સત્તા-માત્ર-લક્ષણે કૃતે સકલ-સદ્-વસ્તુ-લક્ષણાનાં પૌનરુક્ત્ય-પ્રસઙ્ગઃ । તદ્ એવમ્-
વિમતિ-વિષયો ય આસીન્ મનીષિણાં સતતમ્ અવિદિત-સ-તત્ત્વઃ ।
ધ્વનિ-સંજ્ઞિતઃ પ્રકારઃ કાવ્યસ્ય વ્યઞ્જિતઃ સો ઽયમ્

ધ્વ્_3.34:
પ્રકારો ઽન્યો ગુણી-ભૂત-વ્યઙ્ગ્યઃ કાવ્યસ્ય દૃશ્યતે ।
યત્ર વ્યઙ્ગ્યાન્વયે વાચ્ય-ચારુત્વં સ્યાત્ પ્રકર્ષવત્

વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થો લલના-લાવણ્ય-પ્રખ્યો યઃ પ્રતિપાદિતસ્ તસ્ય પ્રાધાન્યે ધ્વનિર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તસ્ય તુ ગુણી-ભાવેન વાચ્ય-ચારુત્વ-પ્રકર્ષે ગુણી-ભૂત-વ્યઙ્ગ્યો નામ કાવ્ય-પ્રભેદઃ પ્રકલ્પ્યતે । તત્ર વસ્તુ-માત્રસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય તિરસ્કૃત-વાચ્યેભ્યઃ પ્રતીયમાનસ્ય કદાચિદ્ વાચ્ય-રૂપ-વાક્યાર્થાપેક્ષયા ગુણી-ભાવે સતિ ગુણી-ભૂત-વ્યઙ્ગ્યતા । યથા-
લાવણ્ય-સિન્ધુર્ અપરૈવ હિ કેયમ્ અત્ર
યત્રોત્પલાનિ શશિના સહ સમ્પ્લવન્તે ।
ઉન્મજ્જતિ દ્વિરદ-કુમ્ભ-તટી ચ યત્ર
યત્રાપરે કદલિકાણ્ડ-મૃણાલ-દણ્ડાઃ ॥
અતિરસ્કૃતવાચ્યેભ્યો ઽપિ શબ્દેભ્યઃ પ્રતીયમાનસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્ય કદાચિદ્ વાચ્ય-પ્રાધાન્યેન કાવ્યચારુત્વાપેક્ષયા ગુણીભાવે સતિ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યતા, યથોદાહૃતમ્-"અનુરાગવતી સન્ધ્યા" ઇત્ય્ એવમ્ આદિ । તસ્યૈવ સ્વયમ્ ઉક્ત્યા પ્રકાશીકૃતત્વેન ગુણીભાવઃ, યથોદાહૃતમ્-
"સઙ્કેત-કાલ-મનસમ્" ઇત્ય્ આદિ । રસાદિ-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગુણીભાવો રસવદ્-અલઙ્કારે દર્શિતઃ ; તત્ર ચ તેષામ્ આધિકારિક-વાક્યાપેક્ષયા ગુણીભાવો વિવહન-પ્રવૃત્ત-ભૃત્યાનુયાયિ-રાજવત્ । વ્યઙ્ગ્યાલઙ્કારસ્ય ગુણીભાવે દીપકાદિ-વિષયઃ

તથા-
ધ્વ્_3.35:
પ્રસન્ન-ગમ્ભીર-પદાઃ કાવ્ય-બન્ધાઃ સુખાવહાઃ ।
યે ચ તેષુ પ્રકારો ઽયમ્ એવ યોજ્યાઃ સુમેધસા

યે ચૈતે ઽપરિમિત-સ્વરૂપા અપિ પ્રકાશમાનાસ્ તથાવિધાર્થ-રમણીયાઃ સન્તો વિવેકિનાં સુખાવહાઃ કાવ્ય-બન્ધાસ્ તેષુ સર્વેષ્વ્ એવાયં પ્રકારો ગુણી-ભૂત-વ્યઙ્ગ્યો નામ યોજનીયઃ । યથા-
લચ્છી દુહિદા જામાઉઓ હરી તંસ ઘરિણિઆ ગઙ્ગા ।
અમિઅ-મિઅઙ્કા અ સુઆ અહો કુડુમ્બં મહોઅહિણો ॥
[લક્ષ્મી દુહિતા જામાતા હરિઃ તથા ગૃહિણી ગઙ્ગા ।
અમૃત-મૃગાઙ્કૌ ચ સુતૌ અહો કુટુમ્બં મહોદધેઃ ॥]

ધ્વ્_3.36:
વાચ્યાલઙ્કાર-વર્ગો ઽયં વ્યઙ્ગ્યાંશાનુગમે સતિ ।
પ્રાયેણૈવ પરાં છાયાં બિભ્રલ્ લક્ષ્યે નિરીક્ષ્યતે

વાચ્યાલઙ્કાર-વર્ગો ઽયં વ્યઙ્ગ્યાંશસ્યાલઙ્કારસ્ય વસ્તુ-માત્રસ્ય વા યથા-યોગમ્ અનુગમે સતિ ચ્છાયાતિશયં બિભ્રલ્-લક્ષણ-કારૈર્ એક-દેશેન દર્શિતઃ । સ તુ તથા-રૂપઃ પ્રાયેણ સર્વ એવ પરીક્ષ્યમાણો લક્ષ્યે નિરીક્ષ્યતે । તથા હિ-દીપક-સમાસોક્ત્યાદિ-વદન્યે ઽપ્ય્ અલઙ્કારાઃ પ્રાયેણ વ્યઙ્ગ્યાલઙ્કારાન્તર-વસ્ત્વ્-અન્તર-સંસ્પર્શિનો દૃશ્યન્તે । યતઃ પ્રથમં તાવદ્ અતિશયોક્તિ-ગર્ભતા સર્વાલઙ્કારેષુ શક્ય-ક્રિયા । કૃતૈવ ચ સા મહા-કવિભિઃ કામ્ અપિ કાવ્યચ્છવિં પુષ્યતિ, કથં હ્ય્ અતિશયયોગિતા સ્વ-વિષયૌચિત્યેન ક્રિયમાણા સતી કાવ્યે નોત્કર્ષમ્ આવહેત્ ।
ભામહેનાપ્ય્ અતિશયોક્તિ-લક્ષણે યદ્ ઉક્તમ્-
સૈષા સર્વૈવ વક્રોક્તિર્ અનયાર્થો વિભાવ્યતે ।
યત્નો ઽસ્યાં કવિના કાર્યઃ કો ઽલઙ્કારો ઽનયા વિના ॥ઇતિ ।
તત્રાતિશયોક્તિર્ યમ્ અલઙ્કારમ્ અધિતિષ્ઠતિ કવિ-પ્રતિભા-વશાત્ તસ્ય ચારુત્વાતિશય-યોગો ઽન્યસ્ય ત્વ્ અલઙ્કાર-માત્રતૈવેતિ સર્વાલઙ્કાર-શરીર-સ્વીકરણ-યોગ્યત્વેનાભેદોપચારાત્ સૈવ સર્વાલઙ્કાર-રૂપેત્ય્ અયમ્ એવાર્થો ઽવગન્તવ્યઃ । તસ્યાશ્ ચાલઙ્કારાન્તર-સંકીર્ણત્વં કદાચિદ્ વાચ્યત્વેન કદચિદ્ વ્યઙ્ગ્યત્વેન । વ્યઙ્ગ્યત્વમ્ અપિ કદાચિત્ પ્રાધાન્યેન કદાચિદ્ ગુણ-ભાવેન । તત્રાદ્યે પક્ષે વાચ્યાલઙ્કાર-માર્ગઃ । દ્વિતીયે તુ ધ્વનાવ્ અન્તર્ભાવઃ । તૃતીયે તુ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્ય-રૂપતા ।
અયં ચ પ્રકારો ઽન્યેષામ્ અપ્ય્ અલઙ્કારાણામ્ અસ્તિ, તેષાં તુ ન સર્વ-વિષયઃ । અતિશયોક્તેસ્ તુ સર્વાલઙ્કાર-વિષયો ઽપિ સમ્ભવતીત્ય્ અયં વિશેષઃ । યેષુ ચાલઙ્કારેષુ સાદૃશ્ય-મુખેન તત્ત્વ-પ્રતિલમ્ભઃ યથા રૂપકોપમા-તુલ્યયોગિતા-નિદર્શનાદિષુ તેષુ ગમ્યમાન-ધર્મ-મુખેનૈવ યત્ સાદૃશ્યં તદ્ એવ શોભાતિશય-શાલિ ભવતીતિ તે સર્વે ઽપિ ચારુત્વાતિશય-યોગિનઃ સન્તો ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યસ્યૈવ વિષયાઃ । સમાસોક્ત્યાક્ષેપ-પર્યાયોક્ત્ય્-આદિષુ તુ ગમ્યમાનાંશાવિનાભાવેનૈવ તત્ત્વ-વ્યવસ્થાનાદ્ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યતા નિર્વિવાદૈવ ।
તત્ર ચ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યતાયામ્ અલઙ્કારાણાં કેષાઞ્ચિદ્ અલઙ્કાર-વિશેષ-ગર્ભતાયાં નિયમઃ । યથા વ્યાજ-સ્તુતેઃ પ્રેયો ઽલઙ્કાર-ગર્ભત્વે । કેષાઞ્ચિદ્ અલઙ્કાર-માત્ર-ગર્ભતાયાં નિયમઃ । યથા સન્દેહાદીનામ્ ઉપમા-ગર્ભત્વે । કેષાઞ્ચિદ્ અલઙ્કારાણાં પરસ્પર-ગર્ભતાપિ સમ્ભવતિ । યથા દીપકોપમયોઃ । તત્ર દીપકમ્ ઉપમા-ગર્ભત્વેન પ્રસિદ્ધમ્ । ઉપમાપિ કદાચિદ્ દીપક-ચ્છાયાનુયાયિની । યથા માલોપમા । તથા હિ "પ્રભા-મહત્યા શિખયેવ દીપઃ" ઇત્ય્ આદૌ સ્ફુટૈવ દીપક-ચ્છાયા લક્ષ્યતે ।
તદ્ એવં વ્યઙ્ગ્યાંશ-સંસ્પર્શે સતિ ચારુત્વાતિશય-યોગિનો રૂપકાદયો ઽલઙ્કારાઃ સર્વ એવ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યસ્ય માર્ગઃ । ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યત્વં ચ તેષાં તથા-જાતીયાનાં સર્વેષામ્ એવોક્તાનુક્તાનાં સામાન્યમ્ । તલ્-લક્ષણે સર્વ એવૈતે સુલક્ષિતા ભવન્તિ । એકૈકસ્ય સ્વરૂપ-વિશેષ-કથનેન તુ સામાન્ય-લક્ષણ-રહિતેન પ્રતિપાદ-પાઠેનેવ શબ્દા ન શક્યન્તે તત્ત્વતો નિર્જ્ઞાતુમ્ આનન્ત્યાત્ । અનન્તા હિ વાગ્-વિકલ્પાસ્ તત્-પ્રકારા એવ ચાલઙ્કારાઃ । ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ પ્રકારાન્તરેણાપિ વ્યઙ્ગ્યાર્થાનુગમ-લક્ષણેન વિષયત્વમ્ અસ્ત્ય્ એવ । તદ્ અયં ધ્વનિ-નિષ્યન્દ-રૂપો દ્વિતીયો ઽપિ મહા-કવિ-વિષયો ઽતિરમણીયો લક્ષણીયઃ સહૃદયૈઃ ।
સર્વથા નાસ્ત્ય્ એવ સહૃદય-હૃદય-હારિણઃ કાવ્યસ્ય સ પ્રકારો યત્ર ન પ્રતીયમાનાર્થ-સંસ્પર્શેન સૌભાગ્યમ્ । તદ્ ઇદં કાવ્ય-રહસ્યં પરમ્ ઇતિ સૂરિભિર્ ભાવનીયમ્ ।
ધ્વ્_3.37:
મુખ્યા મહા-કવિ-ગિરામ્ અલઙ્કૃતિ-ભૃતામ્ અપિ ।
પ્રતીયમાન-ચ્છાયૈષા ભૂષા લજ્જેવ યોષિતામ્

અનયા સુપ્રસિદ્ધો ઽપ્ય્ અર્થઃ કિમ્ અપિ કામનીય-કમાનીયતે । તદ્ યથા-
વિશ્રમ્ભોત્થા મન્મથાજ્ઞા-વિધાને
યે મુગ્ધાક્ષ્યાઃ કે ઽપિ લીલા-વિશેષાઃ ।
અક્ષુણ્ણાસ્ તે ચેતસા કેવલેન
સ્થિત્વૈકાન્તે સન્તતં ભાવનીયાઃ ॥
ઇત્ય્ અત્ર કે ઽપીત્ય્ અનેન પદેન વાચ્યમ્ અસ્પષ્ટમ્ અભિદધતા પ્રતીયમાનં વસ્ત્વ્-અક્લિષ્ટમ્ અનન્તમ્ અર્પયતા કા છાયા નોપપાદિતા

ધ્વ્_3.38:
અર્થાન્તર-ગતિઃ કાક્વા યા ચૈષા પરિદૃશ્યતે ।
સા વ્યઙ્ગ્યસ્ય ગુણી-ભાવે પ્રકારમ્ ઇમમ્ આશ્રિતા
યા ચૈષા કાક્વા ક્વચિદ્ અર્થાન્તર-પ્રતીતિર્દૃશ્યતે સ વ્યઙ્ગ્યસ્યાર્થસ્ય ગુણીભાવે સતિ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્ય-લક્ષણં કાવ્ય-પ્રભેદમાશ્રયતે । યથા-"સ્વસ્થા ભવન્તિ મયિ જીવતિ ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ" । યથા વા-
આમ્ અસત્યઃ ઉપરમ પતિવ્રતે ન ત્વયા મલિનિતં શીલમ્ ।
કિં પુનર્ જનસ્ય જાયેવ નાપિતં તં ન કામયામહે ॥
શબ્દ-શક્તિર્ એવ હિ સ્વાભિધેય-સામર્થ્યાક્ષિપ્ત-કાકુ-સહાયા સત્ય્ અર્થ-વિશેષ-પ્રતિપત્તિ-હેતુર્ ન કાકુ-માત્રમ્ । વિષયાન્તરે સ્વેચ્છાકૃતાત્ કાકુ-માત્રાત્ તથા-વિધાર્થ-પ્રતિપત્ત્ય્-અસમ્ભવાત્ । સ ચાર્થઃ કાકુ-વિશેષ-સહાય-શબ્દ-વ્યાપારોપારૂઢો ઽપ્ય્ અર્થ-સામર્થ્ય-લભ્ય ઇતિ વ્યઙ્ગ્ય-રૂપ એવ । વાચકત્વાનુગમેનૈવ તુ યદા તદ્-વિશિષ્ટ-વાચ્ય-પ્રતીતિસ્ તદા ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યતયા તથા-વિધાર્થ-દ્યોતિનઃ કાવ્યસ્ય વ્યપદેશઃ । વ્યઙ્ગ્ય-વિશિષ્ટ-વાચ્યાભિધાયિનો હિ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યત્વમ્ ।
ધ્વ્_3.38:
પ્રભેદસ્યાસ્ય વિષયો યશ્ ચ યુક્ત્યા પ્રતીયતે ।
વિધાતવ્યા સહૃદયૈર્ ન તત્ર ધ્વનિ-યોજના

સઙ્કીર્ણો હિ કશ્ચિદ્ ધ્વનેર્ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ લક્ષ્યે દૃશ્યતે માર્ગઃ । તત્ર યસ્ય યુક્તિ-સહાયતા તત્ર તેન વ્યપદેશઃ કર્તવ્યઃ । ન સર્વત્ર ધ્વનિર્ આગિણા ભવિતવ્યમ્ । યથા-
પત્યુઃ શિરશ્-ચન્દ્ર-કલામ્ અનેન
સ્પૃશેતિ સખ્યા પરિહાસ-પૂર્વમ્ ।
સા રઞ્જયિત્વા ચરણૌ કૃતાશીર્
માલ્યેન તાં નિર્વચનં જઘાન ॥
યથા ચ-
પ્રયચ્છતોચ્ચૈઃ કુસુમાનિ માનિની
વિપક્ષ-ગોત્રં દયિતેન લમ્ભિતા ।
ન કિંચિદ્ ઊચે ચરણેન કેવલં
લિલેખ બાષ્પાકુલ-લોચના ભુવમ્ ॥
ઇત્ય્ અત્ર "નિર્વચનં જઘાન" "ન કિંચિદ્ ઊચે" ઇતિ પ્રતિષેધ-મુખેન વ્યઙ્ગ્યસ્યાર્થસ્યોક્ત્યા કિંચિદ્ વિષયી-કૃતત્વાદ્ ગુણીભાવ એવ શોભતે । યદા વક્રોક્તિં વિના વ્યઙ્ગ્યો ઽર્થસ્ તાત્પર્યેણ પ્રતીયતે તદા તસ્ય પ્રાધાન્યમ્ । યથા "એવં વાદિનિ દેવર્ષૌ" ઇત્ય્ આદૌ । ઇહ પુનરુક્તિર્ ભઙ્ગ્યાસ્તીતિ વાચ્યસ્યાપિ પ્રાધાન્યમ્ । તસ્માન્ નાત્રાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્ય-ધ્વનિ-વ્યપદેશો વિધેયઃ

ધ્વ્_3.40:
પ્રકારો ઽયં ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યો ઽપિ ધ્વનિ-રૂપતામ્ ।
ધત્તે રસાદિ-તાત્પર્ય-પર્યાલોચનયા પુનઃ

ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યો ઽપિ કાવ્ય-પ્રકારો રસ-ભાવાદિ-તાત્પર્યાલોચને પુનર્ ધ્વનિર્ એવ સમ્પદ્યતે । યથાત્રૈવાનન્તરોદાહૃતે શ્લોક-દ્વયે । યથા ચ-
દુરારાધા રાધા સુભગ યદ્ અનેનાપિ મૃજતસ્
તવૈતત્-પ્રાણેશાજઘન-વસનેનાશ્રુ પતિતમ્ ।
કઠોરં સ્ત્રી-ચેતસ્ તદ્ અલમ્ ઉપચારૈર્ વિરમ હે
ક્રિયાત્ કલ્યાણં વો હરિર્ અનુનયેષ્વ્ એવમ્ ઉદિતઃ ॥
એવં સ્થિતે ચ "ન્યક્કારો હ્ય્ અયમ્ એવ" ઇત્ય્ આદિ-શ્લોક-નિર્દિષ્ટાનાં પદાનાં વ્યઙ્ગ્ય-વિશિષ્ટ-વાચ્ય-પ્રતિપાદને ઽપ્ય્ એતદ્-વાક્યાર્થીભૂત-રસાપેક્ષયા વ્યઞ્જકત્વમ્ ઉક્તમ્ । ને તેષાં પદાનામ્ અર્થાન્તર-સંક્રમિત-વાચ્ય-ધ્વનિ-ભ્રમો વિધાતવ્યઃ, વિવક્ષિત-વાચ્યત્વાત્ તેષામ્ । તેષુ હિ વ્યઙ્ગ્ય-વિશિષ્ટત્વં વાચ્યસ્ય પ્રતીયતે ન તુ વ્યઙ્ગ્ય-રૂપ-પરિણતત્વમ્ ।
તસ્માદ્ વાક્યં તત્ર ધ્વનિઃ, પદાનિ તુ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યાનિ । ન ચ કેવલં ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યાન્ય્ એવ પદાન્ય્ અલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્ય-ધ્વનેર્ વ્યઞ્જકાનિ યાવદ્-અર્થાન્તર-સંક્રમિત-વાચ્યાનિ ધ્વનિ-પ્રભેદ-રૂપાણ્ય્ અપિ । યથાત્રૈવ શ્લોકે રાવણ ઇત્ય્ અસ્ય પ્રભેદાન્તર-રૂપ-વ્યઞ્જકત્વમ્ । યત્ર તુ વાક્યે રસાદિ-તાત્પર્યં નાસ્તિ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યૈઃ પદૈર્ ઉદ્ભાસિતે ઽપિ તત્ર ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યતૈવ સમુદાય-ધર્મઃ । યથા-
રાજાનમ્ અપિ સેવન્તે વિષમમ્ અપ્ય્ ઉપયુઞ્જતે ।
રમન્તે ચ સહ સ્ત્રીભિઃ કુશલાઃ ખલુ માનવાઃ ॥ઇત્ય્ આદૌ ।
વાચ્ય-વ્યઙ્ગ્યયોઃ પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્ય-વિવેકે પરઃ પ્રયત્નો વિધાતવ્યઃ, યેન ધ્વનિ-ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યયોર્ અલઙ્કારાણાં ચાસઙ્કીર્ણો વિષયઃ સુજ્ઞાતો ભવતિ । અન્યથા તુ પ્રસિદ્ધાલઙ્કાર-વિષય એવ વ્યામોહઃ પ્રવર્તતે । યથા-
લાવણ્ય-દ્રવિણ-વ્યયો ન ગણિતઃ ક્લેશો મહાન્ સ્વીકૃતઃ
સ્વચ્છન્દસ્ય સુખં જનસ્ય વસતશ્ ચિન્તાનલો દીપિતઃ ।
એષાપિ સ્વયમ્ એવ તુલ્ય-રમણાભાવાદ્ વરાકી હતા
કો ઽર્થશ્ ચેતસિ વેધસા વિનિહિતસ્ તન્વ્યાસ્ તનું તન્વતા ॥[*21]
[*21] ધર્મ-કીર્તેઃ (કુવલયાવલી 100, ઔચિત્ય-વિચાર-ચર્ચા 11, સ.ઉ.ક. 814
ઇત્ય્ અત્ર વ્યાજ-સ્તુતિર્ અલઙ્કાર ઇતિ વ્યાખ્યાયિ કેનચિત્ તન્ ન ચતુરસ્રમ્, યતો ઽસ્યાભિધેયસ્યૈતદ્-અલઙ્કાર-સ્વરૂપ-માત્ર-પર્યવસાયિત્વે ન સુશ્લિષ્ટા । યતો ન તાવદ્ અયં રાગિણઃ કસ્યચિદ્ વિકલ્પઃ । તસ્ય "એષાપિ સ્વયમ્ એવ તુલ્ય-રમણાભાવાદ્ વરાકી હતા" ઇત્ય્ એવં-વિધોક્ત્ય્-અનુપપત્તેઃ । નાપિ નીરાગસ્ય; તસ્યૈવં-વિધ-વિકલ્પ-પરિહારૈક-વ્યાપારત્વાત્ । ન ચાયં શ્લોકઃ ક્વચિત્ પ્રબન્ધ ઇતિ શ્રૂયતે, યેન તત્-પ્રકરણાનુગતાર્થતાસ્ય પરિકલ્પ્યતે । તસ્માદ્ અપ્રસ્તુત-પ્રશંસેયમ્ । યસ્માદ્ અનેન વાચ્યેન ગુણીભૂતાત્મના નિઃસામાન્ય-ગુણાવલોપાધ્માતસ્ય નિજ-મહિમોત્કર્ષ-જનિત-સમત્સર-જન-જ્વરસ્ય વિશેષ-જ્ઞમ્ આત્મનો ન કઞ્ચિદ્ એવાપરં પશ્યતઃ પરિદેવિતમ્ એતદ્ ઇતિ પ્રકાશ્યતે । તથા ચાયં ધર્મકીર્તેઃ શ્લોક ઇતિ પ્રસિદ્ધિઃ । સમ્ભાવ્યતે ચ તસ્યૈવ ।
યસ્માત્-
અનધ્યવસિતાવગાહનમ્ અનલ્પ-ધી-શક્તિનાપ્ય્
અદૃષ્ટ-પરમાર્થ-તત્ત્વમ્ અધિકાભિયોગૈર્ અપિ ।
મતં મમ જગત્ય્ અલબ્ધ-સદૃશ-પ્રતિગ્રાહકં
પ્રયાસ્યતિ પયોનિધેઃ પય ઇવ સ્વ-દેહે જરામ્ ॥
ઇત્ય્ અનેનાપિ શ્લોકેનૈવં-વિધો ઽભિપ્રાયઃ પ્રકાશિત એવ । અપ્રસ્તુત-પ્રશંસાયાં ચ યદ્ વાચ્યં તસ્ય કદાચિદ્ વિવક્ષિતત્વં, કદાચિદ્ અવિવક્ષિતત્વં, કદાચિદ્ વિવક્ષિતાવિવક્ષિતત્વમ્ ઇતિ ત્રયી બન્ધ-ચ્છાયા ।
તત્ર વિવક્ષિતત્વં, યથા-
પરાર્થે યઃ પીડામ્ અનુભવતિ ભઙ્ગે ઽપિ મધુરો
યદીયઃ સર્વેષામ્ ઇહ ખલુ વિકારો ઽપ્ય્ અભિમતઃ ।
ન સમ્પ્રાપ્તો વૃદ્ધિં યદિ સ ભૃશમ્ અક્ષેત્ર-પતિતઃ
કિમ્ ઇક્ષોર્ દોષો ઽસૌ ન પુનર્ અગુણાયા મરુ-ભુવઃ ॥[*22]
[*22] સ્પ્દ્ 1052
યથા વા મમૈવ-
અમી યે દૃશ્યન્તે નનુ સુભગ-રૂપાઃ સફલતા
ભવત્ય્ એષાં યસ્ય ક્ષણમ્ ઉપગતાનાં વિષયતામ્ ।
નિરાલોકે લોકે કથમ્ ઇદમ્ અહો ચક્ષુર્ અધુના
સમં જાતં સર્વૈર્ ન સમમ્ અથવાન્યૈર્ અવયવૈઃ ॥
અનયોર્ હિ દ્વયોઃ શ્લોકયોર્ ઇક્ષુ-ચક્ષુષી વિવક્ષિત-સ્વરૂપે એવ ન ચ પ્રસ્તુતે । મહા-ગુણસ્યાવિષય-પતિતત્વાદ્ અપ્રાપ્ત-પર-ભાગસ્ય કસ્યચિત્ સ્વરૂપમ્ ઉપવર્ણયિતું દ્વયોર્ અપિ શ્લોકયોસ્ તાત્પર્યેણ પ્રસ્તુતત્વાત્ । અવિવક્ષિતત્વં યથા-
કસ્ ત્વં ભોઃ કથયામિ દૈવ-હતકં માં વિદ્ધિ શાખોટકં
વૈરાગ્યાદ્ ઇવ વક્ષિ, સાધુ વિદિતં કસ્માદ્ ઇદં કથ્યતે ।
વામેનાત્ર વટસ્ તમ્ અધ્વગ-જનઃ સર્વાત્મના સેવતે
ન ચ્છાયાપિ પરોપકાર-કરિણી માર્ગ-સ્થિતસ્યાપિ મે ॥
ન હિ વૃક્ષ-વિશેષેણ સહોક્તિ-પ્રત્યુક્તી સમ્ભવત ઇત્ય્ અવિવક્ષિતાભિધેયેનૈવાનેન શ્લોકેન સમૃદ્ધાસત્-પુરુષ-સમીપ-વર્તિનો નિર્ધનસ્ય કસ્યચિન્ મનસ્વિનઃ પરિદેવિતં તાત્પર્યેણ વાક્યાર્થીકૃતમ્ ઇતિ પ્રતીયતે । વિવક્ષિતત્વાવિવક્ષિતત્વં યથા-
ઉત્પથ-જાતાયા અશોભનાયા ફલ-કુસુમ-પત્ર-રહિતાયાઃ ।
બદર્યા વૃત્તિં દદત્-પામારઃ ભોઃ હસિષ્યસે ॥
અત્ર હિ વાચ્યાર્થો નાત્યન્તં સમ્ભવી ન ચાસમ્ભવી । તસ્માદ્ વાચ્ય-વ્યઙ્ગ્યયોઃ પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યે યત્નતો નિરૂપણીયે

ધ્વ્_3.41-42:
પ્રધાન-ગુણ-ભાવાભ્યાં વ્યઙ્ગ્યસ્યૈવં વ્યવસ્થિતે ।
કાવ્યે ઉભે તતો ઽન્યદ્ યત્ તચ્ ચિત્રમ્ અભિધીયતે

ચિત્રં શબ્દાર્થ-ભેદેન દ્વિવિધં ચ વ્યવસ્થિતમ્ ।
તત્ર કિંચિચ્ છબ્દ-ચિત્રં વાચ્ય-ચિત્રમ્ અતઃ પરમ્

વ્યઙ્ગ્યસ્યાર્થસ્ય પ્રાધાન્યે ધ્વનિ-સંજ્ઞિત-કાવ્ય-પ્રકારઃ ગુણ-ભાવે તુ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યતા । તતો ઽન્યદ્ રસ-ભાવાદિ-તાત્પર્ય-રહિતં વ્યઙ્ગ્યાર્થ-વિશેષ-પ્રકાશન-શક્તિ-શૂન્યં ચ કાવ્યં કેવલ-વાચ્ય-વાચક-વૈચિત્ર્ય-માત્રાશ્રયેણોપનિબદ્ધમ્ આલેખ્ય-પ્રખ્યં યદ્ આભાસતે તચ્ ચિત્રમ્ । ન તન્-મુખ્યં કાવ્યમ્ । કાવ્યાનુકારો હ્ય્ અસૌ । તત્ર કિંચિચ્ છબ્દ-ચિત્રં યથા દુષ્કર-યમકાદિ । વાચ્ય-ચિત્રં તતઃ શબ્દ-ચિત્રાદ્ અન્યદ્ વ્યઙ્ગ્યાર્થ-સંસ્પર્શ-રહિતં પ્રાધાન્યેન વાક્યાર્થતયા સ્થિતં રસાદિ-તાત્પર્ય-રહિતમ્ ઉત્પ્રેક્ષાદિ ।
અથ કિમ્ ઇદં ચિત્રં નામ ? યત્ર ન પ્રતીયમાનાર્થ-સંસ્પર્શઃ । પ્રતીયમાનો હ્ય્ અર્થસ્ ત્રિભેદઃ પ્રાક્ પ્રદર્શિતઃ । તત્ર યત્ર વસ્ત્વ્-અલઙ્કારાન્તરં વા વ્યઙ્ગ્યં નાસ્તિ સ નામ ચિત્રસ્ય કલ્પ્યતાં વિષયઃ । યત્ર તુ રસાદીનામ્ અવિષયત્વં સ કાવ્ય-પ્રકારો ન સમ્ભવત્ય્ એવ । યસ્માદ્ અવસ્તુ-સંસ્પર્શિતા કાવ્યસ્ય નોપપદ્યતે । વસ્તુ ચ સર્વમ્ એવ જગદ્ ગતમ્ અવશ્યં કસ્યચિદ્ રસસ્ય ભાવસ્ય વાઙ્ગત્વં પ્રતિપદ્યતે અન્તતો વિભાવત્વેન । ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષા હિ રસાદયઃ, ન ચ તદ્ અસ્તિ વસ્તુ કિંચિદ્ યન્ ન ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષમ્ ઉપજનયતિ તદ્-અનુત્પાદને વા કવિ-વિષયતૈવ તસ્ય ન સ્યાત્ કવિ-વિષયશ્ ચ ચિત્રતયા કશ્ચિન્ નિરૂપ્યતે ।
અત્રોચ્યતે-સત્યં ન તાદૃક્-કાવ્ય-પ્રકારો ઽસ્તિ યત્ર રસાદીનામ્ અપ્રતીતિઃ । કિં તુ યદા રસ-ભાવાદિ-વિવક્ષા-શૂન્યઃ કવિઃ શબ્દાલઙ્કારમ્ અર્થાલઙ્કારં વોપનિબધ્નાતિ તદા તદ્-વિવક્ષાપેક્ષયા રસાદિ-શૂન્યતાર્થસ્ય પરિકલ્પ્યતે । વિવક્ષોપારૂઢ એવ હિ કાવ્યે શબ્દાનામ્ અર્થઃ । વાચ્ય-સામર્થ્ય-વશેન વા કવિ-વિવક્ષા-વિરહે ઽપિ તથા-વિધે વિષયે રસાદિ-પ્રતીતિર્ ભવન્તી પરિદુર્બલા ભવતીત્ય્ અનેનાપિ પ્રકારેણ નીરસત્વં પરિકલ્પ્ય ચિત્ર-વિષયો વ્યવસ્થાપ્યતે । તદ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્-
રસ-ભાવાદિ-વિષય-વિવક્ષા-વિરહે સતિ ।
અલઙ્કાર-નિબન્ધો યઃ સ ચિત્ર-વિષયો મતઃ ॥
રસાદિષુ વિવક્ષા તુ સ્યાત્ તાત્પર્યવતી યદા ।
તદા નાસ્ત્ય્ એવ તત્ કાવ્યં ધ્વનેર્ યત્ર ન ગોચરઃ ॥
એતચ્ ચ ચિત્રં કવીનાં વિશૃઙ્ખલ-ગિરાં રસાદિ-તાત્પર્યમ્ અનપેક્ષ્યૈવ કાવ્ય-પ્રવૃત્તિ-દર્શનાદ્ અસ્માભિઃ પરિકલ્પિતમ્ । ઇદાનીન્તનાનાં તુ ન્યાય્યે કાવ્ય-નય-વ્યવસ્થાપને ક્રિયમાણે નાસ્ત્ય્ એવ ધ્વનિ-વ્યતિરિક્તઃ કાવ્ય-પ્રકારઃ । યતઃ પરિપાકવતાં કવીનાં રસાદિ-તાત્પર્ય-વિરહે વ્યાપાર એવ ન શોભતે । રસાદિ-તાત્પર્યે ચ નાસ્ત્ય્ એવ તદ્ વસ્તુ યદ્ અભિમત-રસાઙ્ગતાં નીયમાનં ન પ્રગુણીભવતિ । અચેતના પિ હિ ભાવા યથાયથમ્ ઉચિત-રસ-વિભાવતયા ચેતન-વૃત્તાન્ત-યોજનયા વા ન સન્ત્ય્ એવ તે યે યાન્તિ ન રસાઙ્ગતામ્ । તથા ચેદમ્ ઉચ્યતે-
અપારે કાવ્ય-સંસારે કવિર્ એકઃ પ્રજાપતિઃ ।
યથાસ્મૈ રોચતે વિશ્વં તથેદં પરિવર્તતે ॥
શૃઙ્ગારી ચેત્ કવિઃ કાવ્યે જાતં રસ-મયં જગત્ ।
સ એવ વીત-રાગશ્ ચેન્ નીરસં સર્વમ્ એવ તત્ ॥
ભાવાન્ અચેતનાન્ અપિ ચેતનવચ્ ચેતનાનચેતનવત્ ।
વ્યવહારયતિ યથેષ્ટં સુકવિઃ કાવ્યે સ્વતન્ત્રતયા ॥
તસ્માન્ નાસ્ત્ય્ એવ તદ્ વસ્તુ યત્ સર્વાત્મના રસ-તાત્પર્યવતઃ કવેસ્ તદ્-ઇચ્છયા તદ્-અભિમત-રસાઙ્ગતાં ન ધત્તે । તથોપનિબધ્યમાનં વા ન ચારુત્વાતિશયં પુષ્ણાતિ । સર્વમ્ એતચ્ ચ મહા-કવીનાં કાવ્યેષુ દૃશ્યતે । અસ્માભિર્ અપિ સ્વેષુ કાવ્ય-પ્રબન્ધેષુ યથાયથં દર્શિતમ્ એવ । સ્થિતે ચૈવં સર્વ એવ કાવ્ય-પ્રકારો ન ધ્વનિ-ધર્મતામ્ અતિપતતિ રસાદ્ય્-અપેક્ષાયાં કવેર્ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્ય-લક્ષણો ઽપિ પ્રકારસ્ તદ્-અઙ્ગતામ્ અવલમ્બત ઇત્ય્ ઉક્તં પ્રાક્ । યદા તુ ચાટુષુ દેવતા-સ્તુતિષુ વા રસાદીનામ્ અઙ્ગતયા વ્યવસ્થાનં હૃદયવતીષુ ચ સુપ્રજ્ઞક-ગાથાસુ કાસુચિદ્ વ્યઙ્ગ્ય-વિશિષ્ટ-વાચ્યે પ્રાધાન્યં તદ્ અપિ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનિ-નિષ્પન્દ-ભૂતત્વમ્ એવેત્ય્ ઉક્તં પ્રાક્ । તદ્ એવમ્ ઇદાનીંતન-કવિ-કાવ્ય-નયોપદેશે ક્રિયમાણે પ્રાથમિકાનામ્ અભ્યાસાર્થિનાં યદિ પરં ચિત્રેણ વ્યવહારઃ, પ્રાપ્ત-પરિણતીનાં તુ ધ્વનિર્ એવ કાવ્યમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ એતત્ ।
તદ્ અયમ્ અત્ર સઙ્ગ્રહઃ-
યસ્મિન્ રસો વા ભાવો વા તાત્પર્યેણ પ્રકાશતે ।
સંવૃત્ત્યાભિહિતૌ વસ્તુ યત્રાલઙ્કાર એવ વા ॥
કાવ્યાધ્વનિ ધ્વનિર્ વ્યઙ્ગ્ય-પ્રાધાન્યૈક-નિબન્ધનઃ ।
સર્વત્ર તત્ર વિષયી જ્ઞેયઃ સહૃદયૈર્ જનૈઃ

ધ્વ્_3.43:
સગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યૈઃ સાલઙ્કારૈઃ સહ પ્રભેદૈઃ સ્વૈઃ ।
સઙ્કર-સંસૃષ્ટિભ્યાં પુનર્ અપ્ય્ ઉદ્દ્યોતતે બહુધા

તસ્ય ચ ધ્વનેઃ સ્વ-પ્રભેદૈર્ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્યેન વાચ્યાલઙ્કારૈશ્ ચ સઙ્કર-સંસૃષ્ટિ-વ્યવસ્થાયાં ક્રિયમાણાયાં બહુ-પ્રભેદતા લક્ષ્યે દૃશ્યતે । તથા હિ સ્વ-પ્રભેદ-સઙ્કીર્ણઃ, સ્વ-પ્રભેદ-સંસૃષ્ટો ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્ય-સઙ્કીર્ણો ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગ્ય-સંસૃષ્ટો વાચ્યાલઙ્કારાન્તર-સઙ્કીર્ણો વાચ્યાલઙ્કારાન્તર-સંસૃષ્ટઃ સંસૃષ્ટાલઙ્કાર-સઙ્કીર્ણઃ સંસૃષ્ટાલઙ્કાર-સંસૃષ્ટશ્ ચેતિ બહુધા ધ્વનિઃ પ્રકાશતે ।
તત્ર સ્વ-પ્રભેદ-સઙ્કીર્ણત્વં કદાચિદ્ અનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહક-ભાવેન । યથા-"એવં-વાદિનિ દેવર્ષૌ" ઇત્ય્ આદૌ । અત્ર હ્ય્ અર્થ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્ય-ધ્વનિ-પ્રભેદેનાલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્ય-ધ્વનિ-પ્રભેદો ઽનુગૃહ્યમાણઃ પ્રતીયતે । એવં કદાચિત્ પ્રભેદ-દ્વય-સમ્પાત-સન્દેહેન । યથા-
ખણ-પાહુણિઆ દેઅર એસા જાઆએં કિં પિ દે ભણિદા ।
રુઅ{ઇ} પડોહર-વલહી-ઘરમ્મિ અણુણિજ્જ{ઉ} બરાઈ ॥
[ક્ષણ-પ્રાઘુણિકા દેવર એષા જાયયા કિમ્ અપિ તે ભણિતા ।
રોદિતિ શૂન્ય-વલભી-ગૃહે ઽનુનીયતાં વરાકી ॥]
અત્ર હ્ય્ અનુનીયતામ્ ઇત્ય્ એતત્-પદમ્ અર્થાન્તર-સઙ્ક્રમિત-વાચ્યત્વેન વિવક્ષિતાન્ય્ અપર-વાચ્યત્વેન ચ સમ્ભાવ્યતે । ન ચાન્યતર-પક્ષ-નિર્ણયે પ્રમાણમ્ અસ્તિ । એક-વ્યઞ્જકાનુપ્રવેશેન તુ વ્યઙ્ગ્યત્વમ્ અલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય સ્વ-પ્રભેદાન્તરાપેક્ષયા બાહુલ્યેન સમ્ભવતિ । યથા-"સ્નિગ્ધ-શ્યામલ" ઇત્ય્ આદૌ । સ્વ-પ્રભેદ-સંસૃષ્ટત્વં ચ યથા પૂર્વોદાહરણ એવ । અત્ર હ્ય્ અર્થાન્તર-સંક્રમિત-વાચ્યસ્યાત્યન્ત-તિરસ્કૃત-વાચ્યસ્ય ચ સંસર્ગઃ ।
ગુણી-ભૂત-વ્યઙ્ગ્ય-સઙ્કીર્ણત્વં યથા-"ન્યક્-કારો હ્ય્ અયમ્ એવ મે યદ્ અરયઃ" ઇત્ય્ આદૌ ।
યથા વા-
કર્તા દ્યૂત-ચ્છલાનાં જતુ-મય-શરણોદ્દીપનઃ સો ઽભિમાની
કૃષ્ણા-કેશોત્તરીય-વ્યપનયન-પટુઃ પાણ્ડવા યસ્ય દાસાઃ ।
રાજા દુઃશાસનાદેર્ ગુરુર્ અનુજ-શતસ્યાઙ્ગ-રાજસ્ય મિત્રં
ક્વાસ્તે દુર્યોધનો ઽસૌ કથયત ન રુષા દ્રષ્ટુમ્ અભ્યાગતૌ સ્વઃ ॥
અત્ર હ્ય્ અલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાક્યાર્થી-ભૂતસ્ય વ્યઙ્ગ્ય-વિશિષ્ટ-વાચ્યાભિધાયિભિઃ પદૈઃ સમ્મિશ્રતા । અત એવ ચ પદાર્થાશ્રયત્વે ગુણી-ભૂત-વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાક્યાર્થાશ્રયત્વે ચ ધ્વનેઃ સઙ્કીર્ણતાયામ્ અપિ ન વિરોધઃ સ્વ-પ્રભેદાન્તરવત્ । યથા હિ ધ્વનિ-પ્રભેદાન્તરાણિ પરસ્પરં સઙ્કીર્યન્તે પદાર્થ-વાક્યાર્થાશ્રયત્વેન ચ ન વિરુદ્ધાનિ ।
કિં ચૈક-વ્યઙ્ગ્યાશ્રયત્વે તુ પ્રધાન-ગુણ-ભાવો વિરુધ્યતે ન તુ વ્યઙ્ગ્ય-ભેદાપેક્ષયા, તતો ઽપ્ય્ અસ્ય ન વિરોધઃ ।
અયં ચ સઙ્કર-સંસૃષ્ટિ-વ્યવહારો બહૂનામ્ એકત્ર વાચ્ય-વાચક-ભાવ ઇવ વ્યઙ્ગ્ય-વ્યઞ્જક-ભાવે ઽપિ નિર્વિરોધ એવ મન્તવ્યઃ । યત્ર તુ પદાનિ કાનિચિદ્ અવિવક્ષિત-વાચ્યાન્ય્ અનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્ય-વાચ્યાનિ વા તત્ર ધ્વનિ-ગુણી-ભૂત-વ્યઙ્ગ્યયોઃ સંસૃષ્ટત્વમ્ । યથા-"તેષાં ગોપ-વધૂ-વિલાસ-સુહૃદામ્" ઇત્ય્ આદૌ ।
અત્ર હિ "વિલાસ-સુહૃદામ્" "રાધા-રહઃ-સાક્ષિણામ્" ઇત્ય્ એતે પદે ધ્વનિ-પ્રભેદ-રૂપે "તે" "જાને" ઇત્ય્ એતે ચ પદે ગુણી-ભૂત-વ્યઙ્ગ્ય-રૂપે । વાચ્યાલઙ્કાર-સઙ્કીર્ણત્વમ્ અલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યાપેક્ષયા રસવતિ સાલઙ્કારે કાવ્યે સર્વત્ર સુવ્યવસ્થિતમ્ । પ્રભેદાન્તરાણામ્ અપિ કદાચિત્ સઙ્કીર્ણત્વં ભવત્ય્ એવ । યથા મમૈવ-
યા વ્યાપારવતી રસાન્ રસયિતું કાચિત્ કવીનાં નવા
દૃષ્ટિર્ યા પરિનિષ્ઠિતાર્થ-વિષયોન્મેષા ચ વૈપશ્ચિતી ।
તે દ્વે અપ્ય્ અવલમ્બ્ય વિશ્વમ્ અનિશં નિર્વર્ણયન્તો વયં
શ્રાન્તા નૈવ ચ લબ્ધમ્ અબ્ધિ-શયન ! ત્વદ્-ભક્તિ-તુલ્યં સુખમ્ ॥
ઇત્ય્ અત્ર વિરોધાલઙ્કારેણાર્થાન્તર-સંક્રમિત-વાચ્યસ્ય ધ્વનિ-પ્રભેદસ્ય સઙ્કીર્ણત્વમ્ ।
વાચ્યાલઙ્કાર-સંસૃષ્ટત્વં ચ પદાપેક્ષયૈવ । યત્ર હિ કાનિચિત્ પદાનિ વાચ્યાલઙ્કાર-ભાઞ્જિ કાનિચિચ્ ચ ધ્વનિ-પ્રભેદ-યુક્તાનિ । યથા-
દીર્ઘીકુર્વન્ પટુ મદ-કલં કૂજિતં સારસાનાં
પ્રત્યૂષેષુ સ્ફુટિત-કમલામોદ-મૈત્રી-કષાયઃ ।
યત્ર સ્ત્રીણાં હરતિ સુરત-ગ્લાનિમ્ અઙ્ગાનુકૂલઃ
સિપ્રાવાતઃ પ્રિયતમ ઇવ પ્રાર્થના-ચાટુ-કારઃ ॥
અત્ર હિ મૈત્રી-પદમ્ અવિવક્ષિત-વાચ્યો ધ્વનિઃ । પદાન્તરેષ્વ્ અલઙ્કારાન્તરાણિ ।
સંસૃષ્ટાલઙ્કારાન્તર-સઙ્કીર્ણો ધ્વનિર્, યથા-
દન્ત-ક્ષતાનિ કરજૈશ્ ચ વિપાટિતાનિ
પ્રોદ્ભિન્ન-સાન્દ્ર-પુલકે ભવતઃ શરીરે ।
દત્તાનિ રક્ત-મનસા મૃગ-રાજ-વધ્વા
જાત-સ્પૃહૈર્ મુનિભિર્ અપ્ય્ અવલોકિતાનિ ॥
અત્ર હિ સમાસોક્તિ-સંસૃષ્ટેન વિરોધાલઙ્કારેણ સઙ્કીર્ણસ્યાલક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેઃ પ્રકાશનમ્ । દયા-વીરસ્ય પરમાર્થતો વાક્યાર્થીભૂતત્વાત્ । સંસૃષ્ટાલઙ્કાર-સંસૃષ્ટત્વં ચ ધ્વનેર્ યથા-
અભિનવ-પયોધર-રસિતેષુ પથિક-શ્યામાયિતેષુ દિવસેષુ ।
શોભતે પ્રસારિત-ગ્રીવાણાં નૃત્તં મયૂર-વૃન્દાનામ્ ॥
અત્ર હ્ય્ ઉપમા-રૂપકાભ્યાં શબ્દ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવાનુરણન-રૂપ-વ્યઙ્ગ્યસ્ય ધ્વનેઃ સંસૃષ્ટત્વમ્ ।
ધ્વ્_3.44:
એવં ધ્વનેઃ પ્રભેદાઃ પ્રભેદ-ભેદાશ્ ચ કેન શક્યન્તે ।
સઙ્ખ્યાતું દિઙ્-માત્રં તેષામ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ અસ્માભિઃ

અનન્તા હિ ધ્વનેઃ પ્રકારાઃ સહૃદયાનાં વ્યુત્પત્તયે તેષાં દિઙ્-માત્રં કથિતમ્ ॥
ધ્વ્_3.45:
ઇત્ય્ ઉક્ત-લક્ષણો યો ધ્વનિર્ વિવેચ્યઃ પ્રયત્નતઃ સદ્ભિઃ
સત્-કાવ્યં કર્તું વા જ્ઞાતું વા સમ્યગ્ અભિયુક્તૈઃ

ઉક્ત-સ્વરૂપ-ધ્વનિ-નિરૂપણ-નિપુણા હિ સત્-કવયઃ સહૃદયાશ્ ચ નિયતમ્ એવ કાવ્ય-વિષયે પરાં પ્રકર્ષ-પદવીમ્ આસાદયન્તિ ॥
ધ્વ્_3.46:
અસ્ફુટ-સ્ફુરિતં કાવ્ય-તત્ત્વમ્ એતદ્ યથોદિતમ્ ।
અશક્નુવદ્ભિર્ વ્યાકર્તું રીતયઃ સમ્પ્રવર્તિતાઃ

એતદ્-ધ્વનિ-પ્રવર્તનેન નિર્ણીતં કાવ્ય-તત્ત્વમ્ અસ્ફુટ-સ્ફુરિતં સદ્ અશક્નુવદ્ભિઃ પ્રતિપાદયિતું વૈદર્ભી ગૌડી પાઞ્ચાલી ચેતિ રીતયઃ પ્રવર્તિતાઃ । રીતિ-લક્ષણ-વિધાયિનાં હિ કાવ્ય-તત્ત્વમ્ એતદ્ અસ્ફુટતયા મનાક્-સ્ફુરિતમ્ આસીદ્ ઇતિ લક્ષ્યતે તદ્ અત્ર સ્ફુટતયા સમ્પ્રદર્શિતેનાન્યેન રીતિ-લક્ષણેન ન કિંચિત્

ધ્વ્_3.47:
શબ્દ-તત્ત્વાશ્રયાઃ કાશ્ચિદ્ અર્થ-તત્ત્વ-યુજો ઽપરાઃ ।
વૃત્તયો ઽપિ પ્રકાશન્તે જ્ઞાતે ઽસ્મિન્ કાવ્ય-લક્ષણે