Dharmasamuccaya · અધ્યાય 9

॥ ઇતિ તૃષ્ણાવર્ગો ઽષ્ટમઃ ॥
(9) સ્ત્રીજુગુપ્સાવર્ગઃ
સ્ત્રિય એવાનર્થમૂલમ્
સ્ત્રિયો મૂલં (હિ) પાપસ્ય ધનનાશસ્ય સર્વથા ।
સ્વહિતે યે ન નિરતાઃ કુતસ્તેષાં ભવેત્ સુખમ્

અનર્થકર્મરતયઃ શાઠ્યેર્ષ્યાબહુલાસ્ત્રિયઃ ।
લોકદ્વયવિનાશાય પુરુષાણામવસ્થિતાઃ

નિત્યં સરાગકુશલા નિત્યં તદ્વચનાઃ પરાઃ ।
અન્યચ્ચ હૃદયે તાસાં કથયન્ત્યન્યદેવ વા

આપાતમધુરાઃ સૂક્ષ્માઃ વિપાકે વજ્રચેતસઃ ।
નોપકારેણ સત્કારં સ્મરન્તિ લઘુચેતસઃ

સ્ત્રિયો વિદ્યુત્સ્વભાવહૃદયા અતિચઞ્ચલાઃ
નાશયિત્વા પ્રિયશતં સ્મરન્ત્યેકં હિ વિપ્રિયમ્ ।
વિદ્યુત્સ્વભાવહૃદયાઃ સ્ત્રિયઃ પાપસ્ય ભૂમયઃ

સ્ત્રીણાં નાશસાધકત્વપ્રદર્શનમ્
સ્ત્રીહેતુનાશમિચ્છન્તિ પુરુષા વક્રચેતસઃ ।
સ્ત્રીવિનાશો વિનાશો દ્રાગિહ લોકે પરત્ર ચ

સ્ત્રીદર્શનમેવાગ્નિવદ્દહતિ
એવં તુ સર્વવિષયાઃ સ્ત્રીદર્શનમિહૈકજમ્ ।
અભિભૂય સર્વવિષયાન્ નાર્યગ્નિજ્વલનં મહત્

સ્ત્રીદોષપ્રદર્શનપૂર્વકં નારીજુગુપ્સાસમીક્ષણમ્
સંશ્લેષાદપિ વિશ્લેષઃ સ્મરણાત્ કથનાદપિ ।
સ્ત્રીણાં દાહસમુત્થો ઽયં વહ્નિરન્તર્જહાસકઃ

રાગેણ સહ જાયન્તે નિત્યં વૈ દારુણાઃ સ્ત્રિયઃ ।
દાનેન સહ જાયન્તે યથા લોકે હુતાશનાઃ

ન ભવેત્ તાદૃશો દાહો યો ઽયં વહ્નિસમુદ્ભવઃ ।
યાદૃશઃ સ્ત્રીમદો હ્યસ્તિ દેહિનાં હૃદયોદ્ભવઃ

સર્વલોકવિનાશાય સર્વધર્મક્ષયાય ચ ।
હેતવો નરકસ્યૈતાઃ સ્ત્રિયઃ પ્રોક્તા મહર્ષિભિઃ

મુખતો મધુરામર્ષા હૃદયેન વિષોપમાઃ ।
અનવસ્થિતસૌહાર્દા નાસાં કશ્ચિત્ પ્રિયો નરઃ

મુહૂર્તેન પ્રિયસ્તાસાં મુહૂર્તેન તથાપ્રિયઃ ।
અનવસ્થિતસૌહાર્દાશ્ચઞ્ચલા ક્ષણિકોપમાઃ

વઞ્ચનાહેતુકુશલા નિત્યં કાર્યપરાયણાઃ ।
નિત્યં સંયોગમનસો નિત્યં માનપરાયણાઃ

દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં પિશાચોરગરાક્ષસાઃ ।
ન બન્ધભૂતા યાદૃશ્યઃ સ્ત્રિયઃ કાલવિષોપમાઃ

નોપકારં સ્મરન્ત્યેતા ન કુશલં નાપિ વિક્રમમ્ ।
અનવસ્થિતચિત્તાશ્ચ વાયુવેગસમાઃ સ્ત્રિયઃ

ભવન્તિ સમ્પદો યત્ર રક્ષ્યન્તે યત્ર યોષિતઃ ।
વ્યસનેષુ વિરક્તાસ્તુ ત્યજન્તિ પુરુષં ધ્રુવમ્

યં યં ગચ્છન્તિ પુરુષં રક્ષ્યન્તે તત્ર યોષિતઃ ।
શીઘ્રં શીઘ્રં નરં હ્યેતાસ્ત્યજન્તિ પુરુષં સ્થિતમ્

યથા હિ ભ્રમરી પુષ્પં શુષ્કં ત્યજતિ સર્વદા ।
તથા વિત્તેન રહિતં પુરુષં ત્યજતિ પ્રિયા

નિસ્ત્રિંશહૃદયાઃ ક્રૂરાશ્ચઞ્ચલાસ્તમસાવૃતાઃ ।
સ્ત્રિયઃ પુરુષનાશાય જાતાઃ કેનાપિ હેતુના

દેવાનાં બન્ધનં નામ યથા સ્ત્રીબન્ધનં મતમ્ ।
સ્ત્રીબન્ધનનિબદ્ધાસ્તુ પતન્તિ નરકં પુનઃ

એતદગ્રં હિ રાગાણાં યો રાગઃ સ્ત્રીસમુદ્ભવઃ ।
સ્ત્રીરાગદગ્ધમનસં પશ્ચાદ્ દહતિ પાવકઃ

પ્રત્યક્ષાણ્યપિ કર્માણિ રાગૈશ્ચાપહતઃ પુમાન્ ।
ન વેત્તિ મૂઢહૃદયઃ સ્ત્રીરાગેણ વિમોહિતઃ

વિશ્વાસ્ય વિષયે પુરુષં બદ્ ધ્વા પ્રિયમનેકશઃ ।
ત્યજન્તિ વિત્તનાશેન ત્વચં યદ્વદ્ભુજઙ્ગમાઃ

સર્વોપાયભૃતા નાર્યઃ સર્વશઃ પરિપાલિતાઃ ।
ન શક્યાઃ સ્વવશીકર્ત્તું સ્ત્રિયઃ પરમદારુણાઃ

આસાં સર્વસ્વભાવાનાં નારીણાં ચલચેતસામ્ ।
ન યાયાજ્જાતુ વિશ્વાસં પુમાન્ ધીરેણ ચેતસા

સ્ત્રીવિધેયાસ્તુ યે મર્ત્યા નિત્યં કામગવેષિણઃ ।
પશ્ચિમદર્શનં તેષાં સુરલોકે ભવિષ્યતિ

પઞ્ચાઙ્ગિકેન તૂર્યેણ વિપ્રલુબ્ધાઃ સમન્તતઃ ।
વિન્દન્તિ વ્યસને દુઃખં યદવશ્યં ભવિષ્યતિ

ઇમાસ્તાશ્ચઞ્ચલા નાર્યો યાસાં રાગઃ કૃતસ્ત્વયા ।
તા ભવન્તં પરિત્યજ્ય પુનરન્યં તતો ગતાઃ

દ્વિધા હિ પ્રકૃતિર્યાસાં (યોષિતાં) સહચારિણી ।
ભૂયો ઽભિયન્તિ પુરુષં વ્યસનેષુ ત્યજન્તિ ચ

મૃગવન્મોહયન્ત્યેતાઃ પુરુષં રાગમોહિતમ્ ।
પશ્ચાત્ (તુ) વ્યસને પ્રાપ્તે ત્યજન્તિ લઘુચેતસઃ

નોપકારં ન સત્કારં ન પ્રિયાણિ ન સન્તતિમ્ ।
સ્મરન્તિ યોષિતસ્તીવ્રા વ્યસને સમુપસ્થિતે

મ્લાનં પુષ્પં યથા ત્યક્ત્વા ભ્રમરો ઽન્યત્ર ધાવતિ ।
તથા હિ વ્યસને પ્રાપ્તે ત્યજન્તિ ખલુ યોષિતઃ

અનપેક્ષિતસૌહાર્દાશ્ચઞ્ચલાશ્ચ રણપ્રિયાઃ ।
ભવન્તિ યોષિતઃ સર્વા વિષમિશ્રં યથા મધુ

મોહયન્તિ નરાન્ કામૈર્વાક્યૈશ્ચાપિ વિશેષતઃ ।
ન તેષાં વિશ્વસેદ્ધીમાન્ પુરુષો ધીરમાનસઃ

આભિર્વિમોહિતાઃ કિં વા રંજિતાઃ પુરુષાઃ સ્વતઃ ।
ન કુર્વન્તિ હિતં વાક્યં યથા મુષ્ણિકગામિકમ્

દેવાસુરનરાન્ યક્ષાન્ પિશાચોરગરાક્ષસાન્ ।
ઇન્દ્રજાલમયા નાર્યો વઞ્ચયન્તિ વિશેષતઃ

એતદગ્રઞ્ચ પાશાનાં યદિદં સ્ત્રીમયં દૃઢમ્ ।
અનેન બદ્ધાઃ પુરુષા ભ્રમન્તિ ભવચારકે

ન કશ્ચિત્ પાશપાશો ઽયં હૃત્પાશો યોષિતઃ પરમ્ ।
હૃત્પાશબન્ધનૈર્બદ્ધાઃ પુરુષા દુઃખમોહિતાઃ

દહયતે છિદ્યતે પાશસ્સ્ત્રીમયસ્તુ ન દહયતે ।
નરકપ્રેતતિર્યક્ષુ ગચ્છન્તમનુગચ્છતિ

મૂર્તિમાન્ બધ્યતે કાયઃ પાશેન મહતા તથા ।
અમૂર્તિગં ચિત્તમિદં સ્ત્રીપાશેન તુ બધ્યતે

(ન) દૃશ્યતે પાશમન્યં યેન બધ્નન્તિ યોષિતઃ ।
અભિજ્ઞેયમપ્રમાણં સ્ત્રીમયં બન્ધનં મહત્

અનેનાપાતરમ્યેણ (દુઃખ) મોક્ષેણ સર્વદા ।
પાશેન બદ્ધાઃ પુરુષા ન મુચ્યન્તે ભવાર્ણવાત્

ષડિન્દ્રિયાણિ બધ્નાતિ પાશો યઃ સ્ત્રીમયો મહાન્ ।
પાશસ્તુ કાયમેવૈકં કશ્ચિત્ બધ્નાતિ વા ન વા

બન્ધનં ન દૃઢં હીદં મોક્ષવાર્ય ષડાયસમ્ ।
સંરક્તચિત્તભોગે હિ મન્દબુદ્ધેર્નરસ્ય ચ

સ્નાયુયન્ત્રેણ બદ્ધાસુ વિસ્તૃતકર્મભૂમિષુ ।
તીક્ષ્ણરક્તાસિના યુક્તો મરણાર્થમિહાગતઃ

સ્ત્રીણાં દૌર્ગુણ્યમ્
વઞ્ચનાચ્છલકૂટાસુ રભસા નુ વિશેષતઃ ।
ચઞ્ચલો ભ્રાન્તચિત્તાસુ ભ્રાન્તસ્ત્વઙ્ગક્ષણારિષુ

વિભ્રાન્તો ભ્રાન્તકથિતૈર્ભૂષણાનાં તથા સ્વનૈઃ ।
હરન્તિ પુરુષં ક્ષિપ્રં વઞ્ચનાકુશલાઃ સ્ત્રિયઃ

નાનાવિધેષુ પુષ્પેષુ યથા ચરતિ ષટ્ પદઃ ।
નાનાવિધેષુ મર્ત્યેષુ તથેમાશ્ચઞ્ચલાઃ સ્ત્રિયઃ

યથા મધુરિકા પીત્વા પુષ્પમન્યત્ર ગચ્છતિ ।
તથા પુરુષમાપીયઃ પ્રયાન્તિ રભસં સ્ત્રિયઃ

અર્થાદાનેષુ કુશલાઃ ક્રુદ્ધા નિત્યં દુરાસદાઃ ।
વઞ્ચયિત્વા નરં શીઘ્રમન્યત્ર સંપ્રયાન્તિ તાઃ

સાધ્યમાયાપ્રહરણાઃ કાલકૂટવિષોપમાઃ ।
સ્ત્રિયઃ પુરુષઘાતિન્યશ્ચાતુર્યેષુ વ્યવસ્થિતાઃ

વાય્વાકાશાનલા યદ્વન્ ન શક્તા ગ્રથિતું નરૈઃ ।
તથોપાયશતૈર્નાર્યો (ન) શક્તા રક્ષિતું નરૈઃ

અનર્થવ્યાધિમૃત્યૂનાં દુષ્કૃતાનાઞ્ચ કર્મણામ્ ।
હેતુભૂતાઃ પરં નાર્યો મોક્ષચર્યાબધસ્ય ચ

યદનેકપ્રકારેષુ શઠેષુ પાપકર્મસુ ।
(પતન્તિ) મનુજા લોકે તત્ર હેતુઃ પરસ્ત્રિયઃ

ન બાલયૌવનેનૈવ વાર્ધક્યેનૈવ શામ્યતિ ।
ચાપલ્યં સહજં સ્ત્રીણાં ભાસ્કરસ્ય યથા પ્રભા

અનિત્યં સૌહૃદં તાસાં દીપ્તાનામર્ચિષાં કણૈઃ ।
વૈરઞ્ચ શાશ્વતં તાસામશ્મનાં ચ યથા વ્રણૈઃ

ધનહીને વિરજ્યન્તે ધનયુક્તા ભવન્તિ ચ ।
યાવદર્થ સ્ત્રિયસ્તાવદર્થહીને કુતઃ સ્ત્રિયઃ?

ન સેવાભિશ્ચદાનેન નોપકારૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ ।
સ્વીકર્ત્તું ન સ્ત્રિયઃ શક્યાઃ જ્વલનોપમચેતસઃ

યથા નરો ઽનુકૂલશ્ચ છન્દકર્ત્તા યથા યથા ।
તથા તથા સ્ત્રિયસ્તસ્ય વઞ્ચનાકુશલાઃ પરમ્

પુષ્પચ્છત્રો યથા સર્પો ભસ્મચ્છત્રો યથા નલઃ ।
રૂપચ્છન્નં તથા ચિત્તમાસાં ભવતિ યોષિતામ્

વિષવૃક્ષે યથા પુષ્પં દૃષ્ટિરમ્યં ન શાન્તયે ।
વિષવૃક્ષ (સમા) નાર્યઃ પરિવર્જ્યાઃ સમન્તતઃ

નારીણાં દર્શનાકાંક્ષી વિષયેસુ ચ તત્પરઃ ।
નરો ન સુખભોગાય (હય) સ્મિલ્લોકે ન ચાપરે

નાગ્નિના ન ચ શસ્ત્રેણ ન બલેન ન જન્તુભિઃ ।
સ્ત્રીમયં બન્ધનં હેતુઃ શક્યતે ન દુરાસદમ્

દોષજાલમિદં (સૂત્રં)સ્ત્રીમયં ચરતે ભુવિ ।
યસ્ત્રીવિવર્જિતો ધીમાન્ અસ્મિલ્લોકે મહીયતે

યથા ભૂતૈર્મનુષ્યાણાં સ્વકર્મોત્થાપને ન ચ ।
તથા સ્ત્રિયો હિ રક્ષન્તિ વિષમાર્થ ત્યજન્તિ ચ

ગતાર્થવિભવં ભૂયો વર્જિતં સ્વેન કર્મણા ।
દેવં સમીક્ષ્ય ચપલાઃ સ્ત્રિયો નૈવ પ્રભાવિકાઃ

સ્ત્રીસુખં ક્ષણભઙ્ગુરમ્
ક્ષણભઙ્ગમિદં સૌખ્યમધિગતમવસ્થિતમ્ ।
ચત્વાર્યેતાનિ દુઃખાનિ સેવિતાનિ નૃભિઃ સદા

સ્ત્રી વિષાગ્નિસદૃશા
તસ્માત્ તાનિ વિવર્જ્યાનિ વિષાગ્નિસદૃશાનિ હિ ।
યઃ કશ્ચિચ્ચપલો જન્તુર્યશ્ચ દોષોદ્ભવઃ સદા

તસ્માત્ પરિસમાવિષ્ટાઃ સ્ત્રિયઃ કારણવત્સલાઃ ।
ન સૂર્યસ્તમસો હેતુર્નાગ્નિઃ શીતસ્ય કારણમ્

ન સ્ત્રીણાં સૌહૃદં ચિત્તે સ્વલ્પમપ્યવતિષ્ઠતે ।
યથા સ્થિરા ભૂમિરિયં યથા વાયુઃ સદા ચલઃ

સ્ત્રિયઃ દોષમેવ સ્મરન્તિ
તથા સ્ત્રીણાં કૃતં નાસ્તિ દોષમય્યઃ સદા સ્મૃતાઃ ।
ચિરપ્રયત્નાઃ પુરુષૈઃ લોભિતા બહુશઃ સ્ત્રિયઃ

ત્યજન્તિ વ્યસને પ્રાપ્તે શુષ્કં સર ઇવાશુગાઃ ।
નોર્ધ્વગાઃ સરિતો દૃષ્ટા નાશ્મનો ગતિરિષ્યતે

ગિરીણાં ગમનં નાસ્તિ સ્ત્રીણાં નૈવાસ્તિ સૌહૃદમ્ ।
વપુકર્તિ સદા નૃણાં ધર્માર્થયશસાં તથા

યોનિશ્ચાનર્થજાલસ્ય દોષાણામુદ્ભવસ્ય ચ ।
ભવેદ્ વજ્રમયી મૃદ્વી ત્યજેદ્ (રાત્રૌ યથા) રવિમ્

ન સ્ત્રી ત્યજેદસાધ્યાનિ જન્માપેક્ષા વિશેષતઃ ।
નોપચારક્રિયા દાનપ્રિયવાક્યાપલાપનૈઃ

સ્વીકર્તું ન સ્ત્રિયઃ શક્યા જ્વલનોપમચેતસઃ ।
સુખેષુ સમતાં યાન્તિ વ્યસનેષુ ત્યજન્તિ ચ

ઉપકારાંશ્ચ વિસ્મૃત્ય દોષમેકં સ્મરન્તિ તાઃ ।
વનોપવનશૈલેષુ ભુક્ત્વા સુખમનેકશઃ

સ્ત્રી લોકસ્ય બન્ધનમ્
સંપ્રાપ્તે વ્યસને તીવ્રે સ્ત્રિય પરિભવન્તિ હિ ।
લોકસ્ય બન્ધનં નાર્યો વઞ્ચનાકૃતિવર્ધિકાઃ

અધમાઃ વિનિપાતાનાં દોષાણાં ચાસ્પદં (બહુ) ।
સર્વલોકવિનાશાય વશીકુર્વન્તિ તૃષ્ણયા

યથા સ્ત્રીબન્ધનમિદં દુર્વિષહ્યં કૃતં મહત્ ।
યદિદં બન્ધનં લોકે કામરાગમયં મહત્

સ્ત્રીવર્જનમેવ શ્રેયષ્કરમ્
તથા ચાન્યપ્રયત્નેન વિચાર્ય ઉપલભ્યતે ।
વશીકુર્વન્તિ તા (નાર્યઃ) કામવાણૈરનેકશઃ

સ્વલ્પૈઃ પરાજિતં કૃત્વા કામસ્ય વશગાઃ સ્ત્રિયઃ ।
રાગેર્ષ્યાશાઠ્યભૂમીનાં વિદ્યુચ્ચઞ્ચલચેતસામ્

લોભાહઙ્કારયોનીનાં ન વિશ્વાસ્યાઃ કથઞ્ચન ।
શસ્ત્રાગ્નિસદૃશાસ્તીક્ષ્ણાઃ કામપાશપરાત્મનઃ

સ્વભ્રપ્રપાતવિષમં ગંભીરસમચેતસામ્ ।
પરાભિદ્રોહમાયેન્દ્રજાલતદ્ગતમાનસાન્

અકાલમૃત્યુવજ્રાગ્નિકાલકૂટસમાત્મનામ્ ।
અનેકદોષસમ્ભારનન્દિતાનામનેકશઃ

યદિ શીલલવઃ કશ્ચિત્ સ્ત્રીણાં મનસિ વર્તતે ।
ચિરેણ દહતે વહ્નિઃ સ સ્પૃષ્ટાઃ પવનેરિતઃ

સ્ત્રીદર્શનસમુચ્છ્રેયમાત્રં દહતિ પાવકઃ ।
તસ્માત્ સ્ત્રિયો વિવર્જ્યાઃ સ્યુઃ યદિચ્છેત્ સુખમુત્તમમ્

એતત્ સર્વ પરં લોકે નારીણાં વર્જનં સદા ।
યદૃચ્છાજાલિનીહેતું યઃ ઇચ્છેદ્ ભૂતિમાત્મનઃ

ય ઇચ્છતિ નિવૃત્તિં તુ સ નરઃ સ્ત્રીં વિવર્જયેત્ ।
સુખાસક્તસ્તથાર્થો (ચ) કુસીદશ્ચઞ્ચલઃ શઠઃ

પાપસેવી સુમૃષ્ટાશી નરો ભદ્રં ન પશ્યતિ ।
ઉદ્યુક્તો વીર્યવાન્ ધીરો ધાર્મિકઃ સ્ત્રીં વિવર્જયેત્ ।
દક્ષો હેતુફલશ્રદ્ધો નરઃ કલ્યાણવાન્ ભવેત્