Dharmasamuccaya · અધ્યાય 29

॥ ઇતિ નિર્વાણવર્ગો ઽષ્ટાવિંશઃ ॥
(29) માર્ગવર્ગઃ
આર્યચતુષ્ટયોપાસકઃ પારં ગચ્છતિ
સત્યાનિ ચત્વારિ શિવાનિ તાનિ, સુભાવિતાન્યેવ સમીક્ષ્ય વિદ્વાન્ ।
સુચિન્તકો જાતિજરાભયેભ્યઃ, પ્રમુચ્યયે પારમુપૈતિ શાન્તઃ

કામેષુ સક્તઃ ભવભોગબદ્ધઃ ભવતિ
અચિન્તકો યસ્તુ વિભૂતબુદ્ધિઃ કામેષુ સક્તો ભવભોગબદ્ધઃ ।
સ બન્ધનૈઃ કામમયૈર્નિબદ્ધો, ન મુચ્યતે જાતિજરાભયેભ્યઃ

ભવાર્ણવે સુખદ્રષ્ટા અન્તે નરકં યાતિ
વિચિન્ત્ય યો દુઃખમિદં વિશાલં, ન ખેદમાયાતિ ભવાર્ણવેભ્યઃ ।
સ કામવાણૈર્નિહતો હિ મૂઢઃ, કષ્ટામવસ્થાં નરકે ઽપિ યાતિ

આભ્યન્તરં ક્ષેમસુખં ચ હિત્વા, કિં કામભોગાભિરતા હિ બાલાઃ ।
નૈતે બિજાનન્તિ ભયં ચ તીવ્રમભ્યેતિ મૃત્યુર્જ્વલનપ્રકાશઃ

તત્ત્વમાર્ગપ્રદર્શકૈઃ કિમુક્તમ્?
અનિત્યદુઃખશૂન્યો ઽયમાત્મા કારકવર્જિતઃ ।
સંસારઃ કથિતો બુદ્ધૈઃ તત્ત્વમાર્ગપ્રદર્શકૈઃ

તેન સર્વમિદં તત્ત્વજ્ઞાનં જ્ઞેયં સમાસતઃ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયવિનિર્મુક્તં તૃતીયં નોપલભ્યતે

કઃ તત્ત્વવિધિજ્ઞઃ?
અન્તપારવિધિજ્ઞો યઃ ષોડશાકારતત્ત્વવિત્ ।
ઊર્ધ્વગતિવિધિજ્ઞો હિ ક્ષાન્તિતત્ત્વવિચક્ષણઃ

તત્ત્વવિદેવ ધર્મતામનુવિશતિ
અગ્રલોકૈકધર્મજ્ઞઃ સમનન્તરતત્ત્વવિત્ ।
સ ધર્મતામનુવિશેદ્ યથા (ચ) ન વિકમ્પતે

દ્વયોપાયવિનિર્મુક્તો નષ્ટાન્ નાશયતે મુહુઃ ।
નષ્ટપાપગતિર્વીરઃ સ્ત્રોતાપન્નો નિરુચ્યતે

સ્રોતાંસ્ય કુશલા ધર્મા જીર્યન્તે પાપગામિનઃ ।
મોક્ષાગ્નિના પ્રતપ્યન્તે સ્રોતાપન્નો ભવત્યતઃ

પ્રસ્રબ્ધિજં મહોદર્કમુક્તં સંસારમોક્ષકમ્ ।
તૃષ્ણાક્ષયસુખં દૃષ્ટં સત્યતઃ સુખકારકમ્

કઃ સદૈવ સુખી ભવતિ?
નાવબધ્નાતિ યં તૃષ્ણા ન વિતર્કૈર્વિહસ્યતે ।
સમ્પ્રાપ્તભવપારસ્તુ સુખી ભવતિ સર્વદા

આર્ય માર્ગચતુષ્ટયમ્ અન્યોન્યફલસમ્ભૂતમ્
અન્યોન્યફલસમ્ભૂત સર્વતઃ સમ્પ્રવર્તતે ।
તદેવ કારણં જ્ઞેયમાર્યમાર્ગચતુષ્ટયમ્

આર્યસત્યેષુ વિદિતઃ પુરુષો વિદ્યતે ધ્રુવમ્ ।
વિષયેષુ હિ સંઘુષ્ટં જગદ્ ભ્રમતિ ચક્રવત્

કઃ શ્રેષ્ઠો માર્ગઃ?
સ માર્ગો દેશકઃ શ્રેષ્ઠો યો માર્ગો ભાષિતઃ શિવઃ ।
યેન માર્ગેણ પ્રાચીના (ધ્રુવં) યાતા મનીષિણઃ

ત્રિશરણગત એવ સુખં જીવતિ
સુજીવિતં ભવેત્ તસ્ય યસ્ય બુદ્ધૌ સ્થિતં મનઃ ।
નહિ બુદ્ધિવિનિર્મુક્તં જીવિતં જીવિતં ભવેત્

સુજીવિતં ભવેત્ તસ્ય યસ્ય ધર્મે સ્થિતં મનઃ ।
નહિ ધર્મવિનિર્મુક્તં જીવિતં જીવિતં ભવેત્

સુજીવિતં ભવેત્ તસ્ય યસ્ય સઙ્ઘે સ્થિતં મનઃ ।
નહિ સઙ્ઘવિનિર્મુક્તં જીવિતં જીવિતં ભવેત્

કેષાં સુજીવિતં જીવનમ્?
સુજીવિતં ભવેત્ તસ્ય યસ્ય સત્યે સ્થિતં મનઃ ।
નહિ સત્યવિનિર્મુક્તં જીવિતં જીવિતં ભવેત્

સુજીવિતં ભવેત્ તસ્ય યસ્ય માર્ગે સ્થિતં મનઃ ।
નહિ માર્ગવિનિર્મુક્તં જીવિતં જીવિતં ભવેત્

નિર્વાણગમને યસ્ય નિત્યં બુદ્ધિરવસ્થિતા ।
સ દોષાદેવ નિર્મુક્તો ન દેવઃ ક્રીડતિ સ્વયમ્

કીદૃશી ક્રીડા સુખોદ્ભાવિકા?
યા ભવવ્યાપિની ક્રીડા નિત્યમેકાગ્રચેતસઃ ।
સા સુખોદ્ભાવિકા ક્રીડા ન ક્રીડા રાગકારિકા

કેન માર્ગેણ શિવં સ્થાનં મિલતિ?
સુખાદીનિહ સત્યાનિ યથા દાન્તેન વિન્દતિ ।
તદા ક્ષેમં શિવં સ્થાનં પ્રાપ્નોતિ પુરુષોત્તમઃ