Dharmasamuccaya · અધ્યાય 23

॥ ઇતિ દાનવર્ગો દ્વાવિંશઃ ॥
(23) શીલવર્ગઃ
શીલં સૂર્ય ઇવ શોભતે
ધનાનામુત્તમં શીલં સૂર્યો જ્યોતિષ્મતામિવ ।
વિહાય ગચ્છતિ ધનં શીલં સ્થિતમિવાગ્રતઃ

શીલેન ત્રિદશાન્ યાતિ ધ્યાનગોચરમેવ વા ।
નાસ્તિ શીલસમં જ્યોતિરસ્મિંલ્લોકે પરત્ર ચ

અલ્પેન હેતુના સ્વર્ગ પ્રાપ્નોતિ સ્વર્ગકામિકઃ ।
તસ્માદ્ દુશ્ચરિતં હિત્વા નિત્યં સુચરિતો ભવેત્

ચેતનાભાવિતં દાનં શીલં ચ પરિરક્ષિતમ્ ।
નીયતે દેવસન્દત્તં પઞ્ચકામગુણાન્વિતમ્

સુરક્ષિતેન શીલેનૈવ સુખં પ્રાપ્તું શક્યતે
ન માતા ન પિતા નાર્થા દયિતા નાપિ બાન્ધવાઃ ।
ન સુખા (સ્તે) તથા દૃષ્ટા યથા શીલં સુરક્ષિતમ્

શીલવાન્ પુરુષો સુખમવાપ્નુતે
શીલં ત્રાણમિહામુત્ર શીલં ગતિરિહોત્તમમ્ ।
શીલવાન્ પુરુષો નિત્યં સુખાત્ સુખમવાપ્નુતે

દાનશીલસમાચારા યે નરા શુભચારિણઃ ।
તે યાન્તિ દેવસદનં રચિતાઃ સ્વેન કર્મણા

નિધાનમવ્યયં શીલં શીલસૌખ્યમતર્કિતમ્ ।
શીલાધિકા હિ પુરુષા નિત્યં સુખવિહારિણઃ

શીલં રક્ષતુ મેધાવી યથા યાનં સુખત્રયમ્ ।
પ્રશંસાવૃત્તલાભં ચ પ્રેત્ય સ્વર્ગે ચ મોદતે

શીલવાન્ નિર્વાણં પ્રાપ્નોતિ
શીલવાન્ યો હિ પુરુષઃ શીલમેવાતિ સેવતે ।
સસુખો નિર્વૃત્તિં યાતિ યત્ર મૃત્યુર્ન વિદ્યતે

અનાદિમતિ સંસારે તૃષ્ણામોહાદિભિર્વૃતે ।
જ્યોતિર્ભૂત સદાશીલં તસ્માચ્છીલમનાવિલમ્

શીલં ધનમસંહાર્ય રાજચૌરોદકાદિભિઃ ।
તસ્માચ્છીલં સદા સેવ્યં દૌઃશીલ્યં ચ વિગર્હિતમ્

શીલાભિરતપુરુષઃ નિર્વાણં હ્યન્તિકે સ્થિતમ્ ।
શીલવાન્ પુરુષો ધન્યઃ શીલવાંશ્ચાપિ સેવ્યતે

રવિવદ્ ભ્રાજતે શીલં દૌઃશીલ્યં ચૈવ ગર્હિતમ્ ।
નિર્મલં વીતકાન્તારં નિર્જ્વરં વીતકાઙ્ક્ષિ ચ

શીલપ્રશસ્તસમ્બુદ્ધૈર્નિર્વાણપુરગામિકમ્ ।
આયુર્યાતિ ધ્રુવં ધીમાન્ નિત્યં શીલેનં વૃંહિતમ્

શીલરહિતાઃ પશુભિઃ સમાઃ
ન બિભેન્મૃત્યુકાલે ચ શીલેન પરિરક્ષિતઃ ।
શીલમાદ્યન્તકલ્યાણં સર્વસૌખ્યપ્રવર્તકમ્ ।
શીલવાન્ પુરુષો ધન્યો દૌઃશીલ્યાભિરતઃ પશુઃ

તીરં નૈવ સમાયાન્તિ પુરુષાઃ શીલવર્જિતાઃ ।
કાર્યાકાર્ય ન વિન્દન્તિ તસ્માચ્છીલં સમાચરેત્

શીલવસ્ત્રેણ યે છન્નાસ્તે છન્નાઃ પુરુષા મતાઃ ।
શીલેન વર્જિતા યે તુ નગ્નાસ્તે પશુભિઃ સમાઃ

શીલવાન્ પુરુષઃ સ્વર્ગ ગચ્છતિ
શીલવાન્ પુરુષઃ સ્વગમુદ્યાનમિવ ગચ્છતિ ।
બન્ધુવન્મન્યતે તત્ર શીલવાન્ (સુ) પ્રમાગતઃ

શુચિશીલસમાચારાઃ શુભધર્મસમન્વિતાઃ ।
દેવલોકોપગાસ્તેષુ જનાઃ સુકૃતકારિણઃ

શીલેન પરિબૃંહિતા ગુણા વર્ધન્તે
યો ન પ્રાર્થયતે કામાન્ શીલવાન્ પુરુષઃ સદા ।
ગુણાસ્તસ્ય પ્રવર્ધન્તે શીલેન પરિબૃંહિતાઃ

શીલં સ્વર્ગસ્ય સોપાનમ્
મહાર્ઘમુત્તમં શીલમસ્મિંલ્લોકે પરત્ર ચ ।
તસ્માત્ પ્રહાય ત્રૈગુણ્યં શીલમેવ સદા ચરેત્

દેવેભ્યો રોચતે તદ્ધિ ત્રાણં શીલં શુભાન્વિતમ્ ।
ભાવિતં પરમં ધન્યં પરલોકોપગામિકમ્

શીલવાન્ યદિ જાનીયાત્ ફલં શીલસ્ય યાદૃશમ્

શસ્ત્રં સુતીક્ષ્ણમાદાય વાણં છિન્દ્યાદિહાત્મનઃ ।
અસ્ત્રોપમસ્ય નિન્દ્યસ્ય અભિસૌખ્યસમન્વિતમ્

શીલસ્ય ફલં સુગતેન પ્રદર્શિતમ્
ફલં શીલસ્ય વિમલં સુગતેન પ્રદર્શિતમ્ ।
આદૌ શસ્તં તથા મધ્યે નિધને શસ્તમેવ તત્

ફલં શીલસ્ય વિપુલં સુખાત્ સુખમુત્તમમ્ ।
શીલચર્યા પરં સૌખ્યં ધનચર્યા ન તાદૃશી

નરા ધનેન હીયન્તે શીલેન ન કથઞ્ચન ।
શોચતે પુરુષસ્તેન પૃથક્ વા તદ્વિરાજતે

શુભં તસ્માન્મુનિવરૈઃ પ્રશસ્તં સાર્વગામિકમ્ ।
ઉદ્યાનમિવ ગચ્છન્તિ પુરુષાઃ શુભચારિણઃ ।
દેવલોકસમં તેષાં સૌખ્યાનામાકરં (પરમ્)

સ્વર્ગગમનાર્થ શીલં સમાચરેત્
સુશીલિતસ્ય શીલસ્ય ભક્ષિતસ્યાપ્યનેકશઃ ।
ફલં વિપચ્યતે સ્વર્ગસ્તસ્માચ્છીલં સમાચરેત્

શીલં સ્વર્ગસ્ય સોપાનમાકરં સુખનિર્વૃતે ।
શીલવર્જી હિ પુરુષો ન ક્વચિત્ સુખમેધતે

શીલવાન્ અસંખ્યાનિ સૌખ્યાનિ લભતે
શીલામ્ભસા પ્રસન્નેન વિપ્રકીર્ણેન સર્વદા ।
સ્નાત્વા ગચ્છન્તિ પુરુષા દેવલોકે ચ નિર્વૃતે ।
યદ્દિવ્યમાલ્યાભરણૈર્દિવ્યૈઃ સૌખ્યૈઃ સમન્વિતાઃ

રમતે દેવભવને તત્ સર્વ શુભહેતુકમ્ ।
અસંખ્યાનિ ચ સૌખ્યાનિ વર્ધમાનાનિ સર્વદા

લભતે પુરુષઃ સર્વ યઃ શીલમનુવર્તતે ।
શુભચારી સદા સત્યઃ પૂજ્યતે સો ઽપરાજિતઃ

અનેકસૌખ્યદાયકં શીલમાચરણીયમ્
શુભેન શોભતે મર્ત્યઃ પૂજ્યતે રાજભિઃ સદા ।
શુભેન શોભતે મર્ત્યસ્તસ્માચ્છીલં સમાચરેત્

અનેકસૌખ્યજનકં સર્વમાશ્વાસકારકમ્ ।
શીલં સુચરિતં કાર્ય દુષ્કૃતં ચ વિવર્જયેત્

યે દાનશીલકર્ત્તારઃ સ્વર્ગતદ્ગતમાનસાઃ ।
તેષાં સકલ્મષં શીલં વિષમિશ્રં યથૌદનમ્

નાનાવિધસ્ય શીલસ્ય રક્ષિતસ્યાપ્યનેકશઃ ।
શુભકાર્યવિપાકાય દેવેષુ પરિપચ્યતે

શીલામ્ભસા પ્રસન્નેષુ સઙ્કીર્ણેષુ ચ સર્વદા ।
સ્નાત્વા ગચ્છન્તિ મનુજા દેવાંશ્ચાત્યન્તિકં સુખમ્

દાનશીલાઃ સદા દાન્તાઃ સર્વભૂતહિતે રતાઃ ।
જ્ઞાનયુક્તા મૈત્રચિતા ગતાસ્તે દેવસમ્મિતિમ્

હતદોષાઃ ક્રિયાવન્તઃ શીલરત્નેન ભૂષિતાઃ ।
સર્વસત્ત્વદયાવન્તઃ સુરલોકેષુ તે બુધાઃ

વિશુદ્ધકાઞ્ચનપ્રખ્યા નિર્ધ્માતમલકલ્મષાઃ ।
સમ્યક્ કર્મ સુસંલગ્ના દેવલોકેષુ તે બુધાઃ

સર્વસત્ત્વદયાવન્તઃ સર્વસત્ત્વહિતૈષિણઃ ।
સર્વપાપવિરક્તા યે તેષાં વાસઃ સુરાલયે

અહન્યહનિ યે શીલં રક્ષન્તિ સુપરીક્ષકાઃ ।
અહન્યહનિ તેષાં હિ સુખં ભવતિ નૈકશઃ

શીલવાજિનમારૂઢા દેવભવનં પ્રયાન્તિ
શીલવાજિનમારૂઢાઃ પુરુષાસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ ।
પ્રયાન્તિ દેવભવનં ક્રીડાયુક્તમનેકશઃ

યા ક્રીડા દેવભવને યચ્ચ સૌખ્યમનુત્તમમ્ ।
તત્ સમગ્રસ્ય શીલસ્ય ફલમુક્તં તથાગતૈઃ

દેવસુખં શીલજમેવ
યદ્દિવ્યમાલ્યાભરણા દિવ્યામ્બરવિભૂષિતાઃ ।
ક્રીડન્તિ વિબુધાઃ સર્વે તત્સર્વ શુભહેતુકમ્

પદ્મોત્પલવને રમ્યે વનોપવનભૂષિતે ।
સ્વર્ગે રમન્તિ યે દેવાસ્તત્ સર્વ શુભજં ફલમ્

યદાકાશ ઇવાતસ્થુર્દિવ્યરત્નવિભૂષિતાઃ ।
વિરાજન્તે ઽમલા દેવાસ્તચ્છીલસ્ય મહત્ ફલમ્

યત્કાનનેષુ રમ્યેષુ ચિત્રેષુ પુષ્પિતેષુ ચ ।
રમન્તિ ગિરિપૃષ્ઠેષુ સુરાસ્તચ્છીલજં ફલમ્

સ્વગૃહં હિ યથા મર્ત્યાઃ પ્રવિશન્તિ ગતવ્યથાઃ ।
તથા શીલસમાચારાઃ પ્રયાન્તિ ત્રિદિવં નરાઃ

એતત્ સુજીવિતં શ્રેષ્ઠં યચ્છીલપરિરક્ષણમ્ ।
મરણાનાં પરં મૃત્યુઃ યચ્છીલપરિવર્જનમ્

શીલમનુપમં કાર્યમ્
એતાન્ ગુણાન્ સદા મત્વા પ્રિયત્વમપિ ચાત્મનઃ ।
શીલં સુરક્ષિતં કાર્ય દૌઃશીલ્યં ચ વિવર્જયેત્

શીલચારી સદા દાન્તઃ ક્ષમાવાંશ્ચ સુદર્શનઃ ।
સોપાનમિવ ચારૂઢં પ્રયાત્યાનન્દસન્નિધિમ્

શીલેન પ્લવભૂતેન સંસારોત્તરણમ્
ફલં શીલસ્ય તુ સુખં દેવલોકેષુ પચ્યતે ।
શીલેન પ્લવભૂતેન સંસારાદુત્તરન્તિ ચ

શીલામ્ભસા વિશુદ્ધા યે સ્વાયત્તા ધીરચેતસઃ ।
જામ્બૂનદમયૈઃ પુષ્પૈસ્તે ઽત્રાર્ચન્તિ દિવૌકસઃ

યે નવાદાતમનસો નિત્યં શીલેન ભૂષિતાઃ ।
તે યાન્તિ દેવસદનં યત્ર સૌખ્યમનન્તકમ્

સૌખ્યાત્ સૌખ્યતરં યાન્તિ નરાઃ સુકૃતકારિણઃ ।
ક્રીડન્તિ દેવસદને શીલેન પરિબૃંહિતાઃ

શીલસોપાનમારૂઢાઃ સુગતિં પ્રયાન્તિ
શીલસોપાનમારુહ્ય જ્ઞાનેન પરિબૃંહિતાઃ ।
નરાઃ પ્રયાન્તિ સુગતિં જ્ઞાનેન ચ પરાયણા

સુપ્રસન્નેન મનસાશીલં યદભિરક્ષિતમ્ ।
તસ્ય શીલસ્ય શીતસ્વ સુખમેતદુપસ્થિતમ્

શીલસ્ય પરિણામો સુખદાયકઃ
સુરક્ષિતસ્ય શીલસ્ય ભાવિતસ્યાપ્યનેકશઃ ।
પરિણામે સુખીભૂત્વા નિર્વાણં ચાધિગચ્છતિ

શીલં રક્ષત્યુપાયેન શીલં નયતિ સઙ્ગતિમ્ ।
તસ્માચ્છીલં સદા રક્ષ્યં પરિણામો ઽસ્ય શીતલઃ

મૃત્યુકાલે સમુત્પન્ને શીલવાનકુતોભયઃ ।
ન મે દુર્ગતિના ત્રાણં શીલં હિ ત્રાણમુત્તમમ્

કુત્સિતશીલસ્ય કુત્સિતઃ પરિણામઃ
કાચાભ્રપટલં યસ્ય શીલં ભવતિ કુત્સિતમ્ ।
સ કુત્સિતેન શીલેન કુત્સિતો જાયતે નરઃ

શીલવિરહિતઃ મૂઢો ભવતિ સ્વર્ગમપિ ન યાતિ
શીલમૂલેન લબ્ધ્વેદં સુખં સ્વર્ગેષુ દેહિભિઃ ।
તૃષ્ણાક્ષયો ન ભવતિ સ પશ્ચાત્ પરિતપ્યતે

તસ્માચ્છીલવતા નિત્યં શીલમેવ વિશિષ્યતે ।
નિઃશીલઃ પુરુષો મૂઢો ન સ્વર્ગમધિરોહતિ

પઞ્ચકામોપમં દિવ્યં યદિદં ભુજ્યતે સુખમ્ ।
તચ્છીલસ્ય વિશુદ્ધસ્ય પ્રાપ્યતે હિ ફલં મહત્

યત્તેજઃ કાઞ્ચનસ્યાસ્ય મેરુપર્વતશાલિનઃ ।
તચ્છીલતેજસસ્તેજઃ કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્

દીપ્યમાનૈઃ સદા શીલૈઃ નિર્ધાતુકનકત્વિષા ।
સંયુક્તાસ્ત્રિદિવં યાન્તિ પણ્ડિતા સ્વેન કર્મણા

ત્રિવિધશીલસ્ય ત્રિવિધં ફલમ્
હીનમધ્યવિશિષ્ટસ્ય શીલસ્ય ત્રિવિધસ્ય વૈ ।
ફલં હિ ત્રિવિધં દૃષ્ટં હીનમધ્યોત્તમં તથા

પ્રમાદરહિતં શીલમપ્રમાદોપબૃંહિતમ્ ।
નિત્યં તત્ સુખદં દૃષ્ટં ધર્મતેયં વ્યવસ્થિતા

શીલપ્રભયા સૂર્યસહસ્ત્રસ્યાદિ પરાભવઃ
શીલોદ્ભવા યા વિમલા પ્રભા ભવતિ દેહિનામ્ ।
ન સા સૂર્યસહસ્ત્રસ્ય સંયુક્તસ્ય ભવિષ્યતિ

શીલં સપ્તવિધં રમ્યં યો રક્ષતિ નરોત્તમઃ ।
સ કામં ભુઞ્જતિ ફલં સુગતેન ચ દેશિતમ્

શીલચર્યા વિના સ્વર્ગ ન યાન્તિ
શીલચર્યા સમાશ્રિત્ય સમ્યગ્દર્શનતત્પરઃ ।
મર્ત્યલોકાદ્ દિવં યાન્તિ ન કષ્ટં તપચારિણઃ

યચ્છીલં શીલસંસ્પર્શ પરિણામે ઽપિ શીતલમ્ ।
નિષેવતે સદામૂઢઃ સ પશ્ચાત્ પરિતપ્યતે

સપ્તવિધેન શીલેન દેવસાન્નિધ્યં પ્રાપ્યતે
શીલં સપ્તવિધં ધન્યમવિસંવાદકં પદમ્ ।
શીલેન રક્ષિતઃ પુરુષો દેવાનામન્તિકં ગતઃ

શીલેન શોભનં ફલં મિલતિ
યથા પક્ષૈર્દૃઢૈઃ પક્ષી સ્વેદચ્છત્રં નિહન્તિ (વૈ) ।
તથા નરો દૃઢઃ શીલૈર્દેવલોકાય કલ્પ્યતે

શ્રુતિમાત્રં ચ (તચ્છીલં) રમ્યાદ્ રમ્યતરં ચ તત્ ।
લભતે પુરુષઃ કર્તા ફલં શીલસ્ય શોભનમ્

દાનશીલતપોરત્નં હૃદયૈશ્ચ સમાશ્રિતમ્ ।
દેવતા વા મનુષ્યો વા લભતે પરમં પદમ્

અન્તર્બહિશ્ચ નિઃસારાઃ પુરુષા ધર્મવર્જિતાઃ ।
સંસારાત્ ફલકાઙ્ક્ષિભ્યઃ સદ્ધર્મો ન (ચ) રોચતે

અન્તર્બહિશ્ચ યે સારાસ્તે નરા વસ્તુતો દૃઢાઃ ।
યે ધર્મચારિણઃ શાન્તાઃ પરસત્ત્વહિતૈષિણઃ

અનુત્તરઃ શીલવતાં સુગન્ધઃ
ન કેતકી ચમ્પકપુષ્પગન્ધા, તમાલકે નાગરુચશ્ચ ગન્ધઃ ।
પ્રયાન્તિ ગન્ધા હિં યથા સુરેણ, અનુત્તરઃ શીલવતાં સુગન્ધઃ

દૌઃશીલ્યં સદા વર્જ્યમ્
તસ્માચ્છીલં સદા કાર્ય દાનજ્ઞાનતપોધનૈઃ ।
દૌઃશીલ્યં ચ સદા વર્જ્યવિષશસ્ત્રાનલોપનમ્

શીલેન એવ સુખમવાપ્નુતે
એવં સુરક્ષિતં શીલં નરાન્ નયતિ સઙ્ગતિમ્ ।
ન હિ શીલાદૃતે કશ્ચિત્ પદં સુખમવાપ્નુતે

દેવગુણસદૃશં શીલં સદાચરેત્
તસ્માદ્ દેવગુણં મત્વા શીલમેવ સદાચરેત્ ।
ન શીલસદૃશં કિઞ્ચિદન્યત્ ત્રાણમિહાસ્તિ વૈ