Dharmasamuccaya · અધ્યાય 22

॥ ઇતિ કરુણાવર્ગ એકવિંશઃ ॥
(22) દાનવર્ગઃ
શુદ્ધાશુદ્ધદાનપરિભાષા
ગુણદ્વાદશસંયુક્તં મલૈર્દ્વાદશભિર્વિના ।
દાનં ભવતિ શુદ્ધં તદ્ વિપરીતં સકલ્મષમ્

દાનરહિતા એવ પુરુષાધમાઃ
દેવાનામથ (વા) નૃણાં ધનસ્ય બલમુત્તમમ્ ।
દાનેન રહિતા પાદે પતન્તિ પુરુષાધમાઃ

લોભમાત્સર્યમલિનાઃ પુત્રદારવશાનુગાઃ ।
મનુજા નિધનં યાન્તિ કેવલાહારકાંક્ષિણઃ

લોભગ્રન્થિવિમોક્ષાય યાઞ્ચાવૃક્ષક્ષયાય ચ ।
તમોનિચયનાશાય પ્રદાનમિહ દીયતે

દાતા પરલોકં ગચ્છતિ
અઘતાં ચરતે દાનં દાતાપિ તદનન્તરમ્ ।
માર્ગસન્દર્શવદ્ દાનં પરલોકં સમૃચ્છતિ

દાનામ્ભસિ નરાઃ સ્નાત્વા શીલોર્મિપરિભાવિતે ।
જ્ઞાનવિસ્તીર્ણ(વિમલં) પારં દુઃખસ્ય યાન્તિ વૈ

દોષનાશકાઃ ત્રયો દીપાઃ
પુરુષેણ ત્રયો દીપાઃ પ્રજ્વાલ્યા હિતમિચ્છતા ।
દાનં શીલં તથા જ્ઞાનમેતે દોષવિનાશકાઃ

તૃષ્ણાવિવર્ણા દુર્ગન્ધિવિતર્કોર્મિઝષાકુલે ।
દુઃખાર્ણવે પ્લુતા હ્યેતે જ્ઞાનશીલેષુ રક્ષિતાઃ

ક્લેશસ્ય ભેષજં દાનં, શીલં, જ્ઞાનમ્
ક્લેશવ્યાધિનિહન્તારસ્ત્રયો વૈ ભેષજાઃ સ્મૃતાઃ ।
દાનં શીલં તથા જ્ઞાનમેતે નિત્યં સુખાવહાઃ

પ્રમાદવિષમં (ચિત્તં) સંકલ્પકુટિલં લઘુ ।
વધ્યતે બન્ધનૈરેતૈસ્ત્રિભિર્જ્ઞાનાદિભિર્નૃણામ્

દોષાગ્નિભિઃ (સદા) પ્લુષ્ટો યૈરિદં દહ્યતે તદા ।
દાનાદિજ્ઞાનયોગેન હત્વા ગચ્છતિ નિર્વૃતિમ્

ન દાનજ્ઞાન શીલેષુ યેષાં સમ્મિશ્રિતા મતિઃ ।
તે નિત્યદુઃખિતાઃ સત્ત્વાઃ સુખં તેષાં ન વિદ્યતે

દાતારો માત્સર્યમલવર્જિતા ભવન્તિ
અદાનવ્રીડિતસુખાશ્ચિત્તદોષેણ વઞ્ચિતાઃ ।
ભવન્તિ વિબુધાઃ હિત્વા તસ્માદ્ દાનપરો ભવેત્

દાનોત્કર્ષક્રમૈર્યુક્તાઃ માત્સર્યમલવર્જિતાઃ ।
ભવન્તિ હૃષ્ટમનસો દેવાઃ ક્રીડાપરાયણાઃ

ક્ષુત્પિપાસામયો વહ્નિર્ય પ્રધાનં પ્રધાવતિ ।
માત્સર્ય વૈ ફલં સર્વ તદુક્તં તત્ત્વબુદ્ધિભિઃ

દાનપ્રશંસા
યો દદાતિ સુખં તસ્ય નીયતે જાયતે સુખમ્ ।
સુખં ભવતિ દાનાદ્ધિ તસ્માદ્ દાનં પ્રશસ્યતે

લોકાલોકકરં દાનં ગચ્છન્તમનુગચ્છતિ ।
ગતં ચ મન્ત્રદાનેન યુજ્યતે ભદ્રવત્સલૈઃ

અવિસંવાદકં સ્થાનમેતદુક્તં તથાગતૈઃ ।
અવિસંવાદકત્વાચ્ચ નિત્યં દાનપરો ભવેત્

દાની ભવાર્ણવં તરતિ
માત્સર્યારિં વિનિર્જિત્ય કૃત્વા ચિત્તં શુભાન્વિતમ્ ।
યે પ્રયચ્છન્તિ દાનાનિ તે તરન્તિ ભવાર્ણવમ્

ક્ષયૈસ્તુ ત્રિવિધૈર્દાનં ત્રિષુકારં ત્રિધાર્જિતમ્ ।
તસ્ય ક્ષતાન્વિતસ્યૈવં ફલં દૃષ્ટં ત્રિચક્ષુષા

કઃ માર્ગઃ સુખાવહઃ?
દાનમાદૌ સદા દેયં શીલં લભ્યં પ્રયત્નતઃ ।
તૃષ્ણા જ્ઞાનેન હન્તવ્યા માર્ગ એષ સુખાવહઃ

અનિત્યા પાપિકા તૃષ્ણા લોકસ્યાહિતકારિકા ।
ન શક્યં તદ્વિના શ્રેયઃ પ્રાપ્તું પદમનુત્તમમ્

અદાનસ્ય પરિણામઃ
અદાને ન મનઃ કાર્ય નિત્યં દાનરતો ભવેત્ ।
અદાનાત્ ક્ષુત્પિપાસાભ્યાં દહ્યતે પ્રેતભૂમિષુ

દાનેન શીલરક્ષા સદા કાર્યા
રાજા ભવતિ દાનેન ચક્રવર્તી સુધાર્મિકઃ ।
દાનભૂમિં સમાશ્રિત્ય શીલં રક્ષન્તિ પણ્ડિતાઃ

શીલવાનપિ કાલજ્ઞો ઽજ્ઞાનાદ્ (વૈ) પરિમુચ્યતે ।
દુઃખનૈર્યાણિકો માર્ગઃ શસ્તો ઽયં મુનિપુંગવૈઃ

તં વિદિત્વા મહાવીરો નિત્યં દાનરતો ભવેત્ ।
અદા(ના)દપિ દેવેષુ દેવા હિ ન સુખા મતાઃ

દાની યત્ર કુત્રાપિ વસન્ સુખી ભવતિ
આજન્મવિપિને મર્ત્યા ભવન્તિ સુખભાગિનઃ ।
દાનસ્ય તત્ફલં સર્વચેતનાભાવિતસ્ય હિ

તિર્યક્ષ્વપિ સમુત્પન્ના ભવન્તિ સુખભાગિનઃ ।
તત્સર્વ દાનજં સૌખ્યં કથયન્તિ મનીષિણઃ

યત્ પ્રેતાઃ પ્રેતભવને ભવત્યાકારભોજિનઃ ।
સ્વયં કૃતસ્ય દાનસ્ય ફલં ભવતિ તાદૃશમ્

દાનવિરહિતસ્ય દુર્દશા ભવતિ
(ન)દદ્યાત્ ક્ષુત્પિપાસે ચ દહ્યન્તે યેન દેહિનઃ ।
સર્વદા ન તપસ્તાભ્યાં ફલં ભવતિ શીતલમ્

પ્રમાદી મૃત્યુસમયે દાહં પ્રાપ્નોતિ
પૂર્વ પ્રમાદચારી યો ન દાનાદિષુ વર્તતે ।
સ પશ્ચાન્મૃત્યુસમયે દહ્યતે સ્વેન ચેતસા

દાનસ્ય ફલમ્
પ્રિયો ભવતિ દાનેન ચેતસામપિ તુષ્યતિ ।
પશ્ચાદ્ ભવતિ સ શ્રીમાન્ દાનસ્ય ફલમીદૃશમ્

યત્ર દાનાદિ ચિત્તસ્યાસ્ત્યુપભોગાય સર્વદા ।
તત્ર નિર્ધનતૈષા વા દયયા પરિરક્ષિતમ્

યદ્ ભુજ્યતે સદા ચિત્તં ગુરુભ્યશ્ચાપિ દીયતે ।
યદ્ વનં શોભનં દૃષ્ટં વિપરીતં યથા તૃણમ્

દુર્બલાનાં સદાર્તાનાં સત્ત્વાનાં ચક્ષુરન્વિતમ્ ।
દાનં નિઃકલ્પસંયન્ત્રમસ્મિંલ્લોકે પરત્ર ચ

મનુષ્યભૂમૌ દાનસ્ય ફલમ્
મનુષ્યભૂમૌ દાનાનિ દત્ત્વા યાન્તિ શુભાં ગતિમ્ ।
ન દેવા દાનપતયઃ ફલભૂમિરસૌ મતા

કર્મમાહાત્મ્યમ્
કર્મભૂમિર્મનુષ્યાણાં ફલભૂમિઃ સુરાલયઃ ।
કર્માયત્તં ફલં સર્વ ન ફલં સ્યાદહેતુકમ્

કો મૃતૈઃ સમઃ?
ધ્યાનાધ્યયનનિર્મુક્તો દાનશીલવિવર્જિતઃ ।
સુવર્ણકંકણૈર્યુક્તો જીવન્નપિ મૃતૈઃ સમઃ

સ જીવતિ હિ લોકે ઽસ્મિન્ યો ધર્મમનુવર્તતે ।
ધર્મમૂઢઃ સદા મૂઢો જીવન્નપિ મૃતૈઃ સમઃ

અજ્ઞાની તુ બાલિશ એવ
મનુષ્યચર્મણા છન્નસ્તિર્યગ્ ભવતિ બાલિશઃ ।
યસ્ય જ્ઞાનપ્રદીપેન હૃદયં નાવભાસિતમ્

ભવત્યેતાવતા પુરુષઃ યઃ શીલમનુવર્તતે ।
શીલભ્રષ્ટઃ પુમાન્ સર્વશ્ચાભિસ્તુત્યો ઽપરાક્રમઃ

દાનહીનઃ પ્રેતવિગ્રહવાન્
દાનહીનઃ પ્રમાદી (ચ) પાપચારી ચલેન્દ્રિયઃ ।
નાસૌ મર્ત્ય ઇતિ જ્ઞેયઃ પ્રેતો વિગ્રહવાનયમ્

જ્ઞાનેન હીનો મૃત એવ
જ્ઞાનશીલવિનિર્મુક્તો દાનરત્નવિવર્જિતઃ ।
જીવમાનો ઽપિ પુરુષો મૃત ઇત્યભિધીયતે

કો દેવઃ?
દાનશીલતપોધ્યાનાદ્ વીર્યસ્મૃતિસમાધિમાન્ ।
પુરુષઃ પુરુષૈરેજે દેવૈરપિ સ વન્દ્યતે

ગુણવાંસ્તુ નરો વન્દ્યઃ નિર્ગુણઃ પશુભિઃ સમઃ ।
ગુણાગુણવિધિજ્ઞો યઃ સ દેવ ઇતિ કથ્યતે

કેષાં સફલં જીવનમ્?
સુજીવિતં ભવેત્તસ્ય યસ્ય ત્યાગે સ્થિતં મનઃ ।
નહિ ત્યાગવિનિર્મુક્તં જીવિતં જીવનં મતમ્

દાનં નિત્યં સુખાવહમ્
પઞ્ચગત્યુપપન્નાનાં સત્ત્વાનાં સ્વેન કર્મણા ।
માતૃવત્ પિતૃવદ્ દૃષ્ટં દાનં નિત્યં સુખાવહમ્

દાનરતા ભવસઙ્કટાન્મુચ્યન્તે
એતાં ભૂમિમવસ્થાપ્ય સત્ત્વો દાનરતો ભવેત્ ।
દાનશીલરતા નિત્યં મુચ્યન્તે ભવસઙ્કટાત્