Dharmasamuccaya · અધ્યાય 21

॥ ઇતિ કૌસીદ્યવર્ગો વિંશઃ ॥
ચિત્તઞ્ચ વાક્ તથા કર્મ સંયોજનન્તુ પાપકમ્ ।
નરકપ્રેતતિર્યક્ક્ષુત્કૌસીદ્યાનિ વિદુર્દશ ॥
॥ ઇતિ દ્વિતીયમ્ ઉદાનમ્ ॥
અથ તૃતીયમ્ ઉદાનમ્
(કરુણાદાનશીલાનિ ક્ષાન્તિર્વીર્યમથાપિ ચ ।
ધ્યાનં પ્રજ્ઞાથ નિર્વાણો મનો ભિક્ષુશ્ચ તે દશ ॥ )
(21) કરુણાવર્ગઃ
કરુણા માતેવ હિતકારિણી ભવતિ
કૃપા સર્વેષુ ભૂતેષુ માતેવ હિતકારિણી ।
યાં સમાશ્રિત્ય પુરુષાઃ પ્રયાન્તિ સુખમુત્તમમ્

દયાન્વેષીહ પુરુષઃ સર્વસત્ત્વહિતે રતઃ ।
પૂજનીયઃ સતાં યાતિ પ્રેત્ય સ્વર્ગે ચ મોદતે

દયાવન્તઃ સદાવર્ત સર્વભૂતહિતે રતમ્ ।
તમેવં પુરુષં નિત્યં પ્રણમન્તિ દિવૌકસઃ

કરુણાન્વિતો દેવલોકં ગચ્છતિ
પ્રયાતિ દેવલોકં ચ શીલવાન્ કરુણાન્વિતઃ ।
કૃપાન્વિતઃ સ પુરુષો ચન્દ્રમા ઇવ શોભતે

સુખાર્થિના કરુણા સેવિતવ્યા
આશ્રયન્તિ ચ ભૂતાનિ ગતશોકા ગતવ્યથા ।
તસ્માદ્ દયાપ્રયત્નેન સેવિતવ્યા સુખાર્થિના

કારુણ્યેન યશવૃદ્ધિર્ભવતિ
યસ્ય વાક્ કાયચિત્તે (ચ) કારુણ્યેન વિભૂષિતે ।
તસ્ય મિત્રમયા લોકા ભવન્તિ યશસા વૃતાઃ

કારુણ્યાર્દ્રસ્ય વિદુષો નિર્વાણં યાતિ
કારુણ્યાર્દ્રસ્ય વિદુષો નિત્યં મૃદ્વિન્દ્રિયસ્ય ચ ।
સમ્યગ્દૃષ્ટિપ્રયત્નસ્ય નિર્વાણં નાતિ દૂરતઃ

કારુણ્યવિભૂષિતા મનુષ્યલોકં દેવવદ્ ભૂષયન્તિ
મનુષ્યલોકે તે દેવા યે કારુણ્યેન વિભૂષિતાઃ ।
કારુણ્યેન દરિદ્રા યે તે દરિદ્રાઃ સતાં મતાઃ

મૃદ્વાશયા મર્ત્યાઃ સાધવઃ
મૃદ્વાશયા હિ યે મર્ત્યાઃ સાધુવત્ કાઞ્ચનોપમાઃ ।
કારુણ્યમક્ષયં યેષાં સદા મનસિ વર્તતે

કે ધર્મપરાયણા ભવન્તિ?
તે ચ સત્ત્વાઃ સદોદ્યુક્તા નિત્યં ધર્મપરાયણાઃ ।
યેષાં કારુણ્યદીપેન હૃદયં સમ્પ્રકાશિતમ્

ન રાત્રૌ ન દિવા તેષાં ધર્મો હિ વિનિવર્તતે ।
યેષાં સર્વાસ્વવસ્થાસુ કરુણાભિરતં મતમ્

કારુણ્યં શીતલં ચિત્તમ્
કારુણ્યશીતલં ચિત્તં સર્વસત્ત્વહિતે રતમ્ ।
ભુક્ત્વા સૌખ્યં નિરુપમં પશ્ચાદ્ ગચ્છતિ નિર્વૃતિમ્

કારુણ્યમવિનાશિ ધનમ્
કારુણ્યં મુનિભિઃ શસ્તં કારુણ્યં નિર્મલં સરઃ ।
કારુણ્યં દોષનિર્ઘાતિ કારુણ્યં ધનમવ્યયમ્

ગુણાનાં ભૂષણં ચાગ્રં સર્વદોષવિઘાતકમ્ ।
કારુણ્યાર્દ્રા હિ પરમં પ્રયાન્તિ ધનમચ્યુતમ્

કારુણ્યં (વૈ) ધનં યસ્માન્માધુર્યપયસા યુતમ્ ।
ન દાહઃ ક્રોધજસ્તસ્ય હૃદયે સમ્પ્રવર્તતે

કારુણ્યનાવમારુહ્ય જના ભવસાગરં તરન્તિ
કારુણ્યનાવમારુહ્ય પ્રીતિર્ધૈર્યપરાયણઃ ।
ત્રિદોષોર્મિમહાવેગે ભ્રામ્યતે ભવસાગરે

કરુણાયાઃ પરિભાષા
ગુણાનામદ્વયં શ્રેષ્ઠં વિના ચિત્તેન ભૂષણમ્ ।
સાધૂનાં દયિતં નિત્યં કારુણ્યમિતિ કથ્યતે

માર્દવં યસ્ય હૃદયે વિલીનમિવ કાઞ્ચનમ્ ।
સ જનો હિ તુ કલ્પાન્તે દુઃખાદાશુ વિમુચ્યતે

દયાલોઃ શ્રેયાંસિ રોહન્તિ
યસ્ય પાત્રીકૃતં ચિત્તં માર્દવેણ સમન્તતઃ ।
શ્રેયાંસિ તસ્ય રોહન્તિ કેદાર ઇવ શાલયઃ

ચેતોગૃહે નિધાનં તદવ્યયં (સર્વ)દેહિનઃ ।
નિર્વાસયતિ દારિદ્રયં નૃણામધ્યાશયં મહત્

તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્યાશાન્તસ્ય નિધ્યાનસ્ય વિચારિણઃ ।
વિષયેષુ પ્રમત્તસ્ય દુઃખં નૈવ પ્રધાવતિ

મૈત્રેણ ચેતસા નિત્યમનુકમ્પાદયા પરાઃ ।
તે હેતુફલતત્ત્વજ્ઞા દુઃખપાશાદ્ વિનિર્ગતાઃ

ન સઙ્કલ્પે મનો યેષાં રમતે દોષવર્જિતમ્ ।
તે દોષભયનિર્મુક્તાઃ પદં ગચ્છન્ત્યનુત્તરમ્

ક્ષાન્તિક્રિયાસમાયુક્તે મિત્રવાનકુતોભયઃ ।
પ્રિયો ભવતિ લોકે ઽસ્મિન્ પશ્ચાદ્ દેવેષુ મોદતે

દયારત્નં સદા સેવ્યમ્
માતૃવત્ પિતૃવચ્ચૈવ સર્વલોકસ્ય તે જનાઃ ।
દયારત્નં સદા યેષાં મનસિ સ્થિતમુત્તમમ્

કૃપૈવ સુખસ્ય મૂલમસ્તિ
સુખસ્ય ચ પરં મૂલં કૃપૈવ પરિકીર્તિતા ।
(હૃદિ) યસ્ય કૃપા નાસ્તિ સ દુઃખી પરિકીર્ત્યતે

મૈત્રી એવ સુખાવહા
એકસત્યોત્તરં બ્રહ્મ એકસ્યાનુત્તરં શિવમ્ ।
એકવિદ્યા પરં માતા મૈત્રી ચૈકા સુખાવહા

અહિંસકા એવ ધન્યાઃ
અહિંસકાઃ સદા ધન્યાઃ સદ્દૃષ્ટિઃ પરમા શુભા ।
એતદ્ ઋજુ સદા સત્યં પાપાનાં ચાપિ વર્જનમ્

કરુણાયા માહાત્મ્યમ્
કર્ત્તવ્યઃ પુરુષૈસ્તસ્માત્ કૃપાસંવેગમાનસૈઃ ।
દાનશીલક્ષમામૈત્રીજ્ઞાનાભ્યાસશ્ચ નિર્મલઃ