Dharmasamuccaya · અધ્યાય 2

॥ ઇતિ જિતવર્ગઃ પ્રથમઃ ॥
(2) ધર્મોપદેશવર્ગઃ
ગુરુઃ કીદૃગ્ભવેત્?
યો હિ દેશયતે ધર્મ ક્ષેમં નિર્વાણગામિનમ્ ।
સ સર્વબન્ધનચ્છેત્તા ગુરુર્ભવતિ દેહિનામ્

છિત્ત્વા મોહમયં પાશં યો હિ દેશયતે શિવમ્ ।
સન્માર્ગદેશકઃ પ્રોક્તો દુર્માર્ગવિનિવારકઃ

ધર્મસ્ય પ્રવરત્વમ્ યેન ધર્મેણ મનુજાસ્તરન્તિ ભવસાગરમ્ ।
સદ્ધર્મપ્રબરઃ પ્રોક્તો ન ધર્મો લૌકિકો હિ સઃ

ક્ષેત્રાણીમાનિ ચત્વારિ વિદ્યન્તે યસ્ય દેહિનઃ ।
તસ્યેદં સફલં જન્મ કથિતં માર્ગદેશકૈઃ

સકલેન્દ્રિયતાં પ્રાપ્ય લબ્ધ્વા બુદ્ધસ્ય શાસનમ્ ।
યો ન ધર્મરતો મર્ત્યઃ સ પશ્ચાદનુતપ્યતે

યમસાયુજ્યમ્ વ્યાસક્તમનસાં નિત્યં નિત્યં કામગવેષિણામ્ ।
પુત્રદારપ્રસક્તાનામન્તકો ઽભ્યેતિ દેહિનામ્

ચિત્તસ્ય વશીકરણમ્ સઙ્કલ્પદોષમનસં તૈસ્તૈર્દોષૈઃ સમાકુલમ્ ।
ચિત્તં નયત્યુપાયેન ચિત્તબદ્ધા હિ દેહિનઃ

દુર્દમસ્યાતિચણ્ડસ્ય સિદ્ધિપ્રેપ્સોર્વિશેષતઃ ।
ન ચિત્તસ્ય વશં ગચ્છેત્ શત્રુભૂતં હિ તન્નૃણામ્

સશ્રુતેન સુદિષ્ટેન ભાવિતેનાપ્યનેકશઃ ।
ધર્મેણ શામ્યતે ચિત્તં જાલિનેવ યથા હયઃ

સદ્ધર્મશ્રવણફલમ્ સદ્ધર્મશ્રવણં કૃત્વા પાપાદ્ વિરમતે પુમાન્ ।
શ્રેયસે પ્રતિપત્તિં ચ નિત્યમેવોપપદ્યતે

સદ્ધર્મશ્રવણં કૃત્વા મનઃ પ્રહલાદમૃચ્છતિ ।
કુશલં ચાસ્ય સુમહત્ સન્ધાને સમ્પ્રતીક્ષતે

શ્રુત્વા ભવતિ ધર્માત્મા શ્રુત્વા પાપં ન કુર્વતે ।
શ્રુત્વા કર્મફલં જ્ઞાત્વા નિર્વાણમધિગચ્છતિ

શ્રુત્વા વેદયતે ધર્મ શ્રુત્વા બુદ્ધઃ પ્રસીદતિ ।
શ્રુત્વા ધર્મં વિમોક્ષાય યતતે પણ્ડિતો નરઃ

ધર્મલક્ષણતત્ત્વજ્ઞઃ શ્રુત્વા ભવતિ માનવઃ ।
તસ્માચ્છ્રુત્વા પ્રયત્નેન બુદ્ધિઃ કાર્યા પ્રયત્નતઃ

શ્રુત્વા સંસારવિમુખાં કથાં સુગતદેશિતામ્ ।
પ્રહાય તૃષ્ણાં વિવિધાં પ્રયાતિ પદમવ્યયમ્

ચતુર્વિધાં પ્રત્યયિતાં ધર્માણાં ચોદમવ્યયૌ ।
શ્રુત્વા તાં જ્ઞાયતે સર્વા પુમાન્ શ્રદ્ધાવિભાવિતઃ

સ્કન્ધાયતનધાતૂનાં યદેતલ્લક્ષણદ્વયમ્ ।
શ્રુત્વા તજ્જ્ઞાયતે સર્વ તસ્માત્ ધર્મપરો ભવેત્

પ્રબલા યે ત્રયો દોષાઃ સર્વસંસારબન્ધનાઃ ।
તે પ્રણશ્યન્ત્યશેષેણ સદ્ધર્મશ્રવણેન વૈ

પ્રવૃત્તેર્લક્ષણં કૃત્સ્નં નિવૃત્તેશ્ચાપ્યશેષતઃ ।
શ્રુતિમાંસ્તત્ પ્રજાનાતિ તસ્માચ્છ્રુતમનુત્તમમ્

મૃત્યુકાલોપપન્નસ્ય વેદનાર્તસ્ય દેહિનઃ ।
ન વ્યથા શ્રુતમાલમ્બ્ય સ્વલ્પાપિ હૃદિ જાયતે

સમ્યગ્જ્ઞાનેન યે દગ્ધાઃ ક્લેશવૃક્ષાઃ સમન્તતઃ ।
ન તેષામુદ્ભવો ભૂયઃ કદાચિદુપલભ્યતે

અપ્રમાદવિદગ્ધં હિ શ્રુતં સર્વ સુખોદયમ્ ।
શ્રેયસશ્વ શ્રુતં મૂલં તસ્માચ્છ્રુતપરો ભવેત્

સદ્ધર્મશ્રવણં શ્રુત્વા વૃદ્ધાંશ્ચોપાસ્ય પણ્ડિતઃ ।
પ્રયાત્યનુત્તમં સ્થાનં જરામરણવર્જિતમ્

ધર્મેણ વર્તતે શ્રુત્વા દુઃખાન્મુચ્યેત વૈ યથા ।
શ્રુત્વા ભવતિ મૈત્ર્યાત્મા તસ્માચ્છ્રેયઃ પરં શ્રુતમ્

કાયવાઙ્મનસાં બુદ્ધિઃ શ્રુત્વા ભવતિ દેહિનામ્ ।
તસ્માત્ સદ્બુદ્ધિકામો યસ્તેન શ્રોતવ્યમાદરાત્

શ્રુત્વા ભાવં સમાશ્રિત્ય દૃઢવીર્યપરાક્રમમ્ ।
તરન્તિ પુરુષાસ્તૂર્ણ ત્રિભવ વિપુલં મહત્

શ્રુત્વા યઃ પુરુષઃ સર્વૈર્ધનવાનભિજાયતે ।
અશ્રુતાર્થધનૈર્યુક્તં દરિદ્રં પ્રાહુસ્તં બુધાઃ

સદ્ધર્મનાશફલમ્
સદ્ધર્મધનનષ્ટસ્ય ગુરુણા વર્જિતસ્ય ચ ।
વિફલં જીવિતં ચેષ્ટં પાપૈરુપહતસ્ય ચ

પ્રમાદાદીનામનિષ્ટફલસાધનત્વમ્
પ્રમાદિનઃ કુસીદસ્થ પાપમિત્રસ્ય દેહિનઃ ।
જીવિતં નિષ્ફલં દૃષ્ટં બીજમુપ્તં યથોસરે

શાસ્ત્રપ્રામાણ્યમ્
શ્રુતદૃષ્ટિવિનિર્મુક્તમર્થમાહુર્વિચક્ષણાઃ ।
ન ચક્ષુર્ભ્યાં વિનિર્મુક્તમર્થમિત્યભિધીયતે

ધર્મસેવનાગ્રહઃ યો હિ ધર્મ પરિત્યજ્ય અધર્મમનુતિષ્ઠતિ ।
સ ભૈષજ્યં પરિત્યજ્ય વ્યાધિમેવોપસેવતે

સેવતાં સેવતાં પુંસાં ધર્મો ભવત્યનેકશઃ ।
વર્ષાણાં સમવાયેન યથોદ્યાનં પ્રવર્ધતે

ઇહ વજ્રાસને ભૂમિર્ન સંસારે ઽન્યથા ભવેત્ ।
બોધિચિત્તસમુત્થાનં બોધિપ્રાપ્તિસ્તથોત્તમા

ધર્મચારી પ્રશાન્તાત્મા કાયોત્થાયી સમાહિતઃ ।
અવશ્યં શુભભાગીસ્યાત્ સ પ્રમાદેન વઞ્ચિતઃ

જ્ઞાનસેવનાગ્રહઃ તસ્માજ્જ્ઞાનગુણાન્મત્વા જ્ઞાનં સેવેત પણ્ડિતઃ ।
નહ્યજ્ઞાનેન સંયુક્તં પુમાન્ કશ્ચિત્ પ્રતિભવેત્

ધર્માનુસારિણી શ્રદ્ધા ધર્માનુસારિણી શ્રદ્ધા યથા યાતિ સુખાવહા ।
સાતિદુર્ગતિસન્યક્તા વ્યસનેષુ મહદ્ બલમ્

પ્રદીપકલ્પા તમસિ વ્યાધિતાનામિવૌષધમ્ ।
અર્થાનાં નેત્ર ભૂતા સા દરિદ્રાણાં મહદ્બલમ્

ભવાદ્યૈર્હ્રિયમાણાનાં પૂર્વભૂતા સુખાવહા ।
પ્રમાદમદમત્તાનાં સા પ્રમાદવિઘાતિકા

શાન્તપદપ્રાપ્તેઃ ફલમ્ સ હિ યત્તત્પદં શાન્તં નિર્વાણમુનિભિર્વૃતમ્ ।
તત્ પ્રાપયત્યખેદેન સમ્યગ્જ્ઞાનપુરઃસરમ્