Dharmasamuccaya · અધ્યાય 15

॥ ઇતિ સંયોજનવર્ગશ્ચતુર્દશઃ ॥
(15) પાપવર્ગઃ
પાપફલસ્ય અજ્ઞાતા પરિતાપં લભતે
ક્રિયમાણસ્ય પાપસ્ય વિજ્ઞેયં કટુકં ફલમ્ ।
યો ન જાનાતિ મૂઢાત્મા પશ્ચાત્ સ પરિતપ્યતે

(ફલં ચ) લભતે પુરુષઃ સર્વપાપસ્ય કર્મણઃ ।
તસ્માત્ પાપં ન સેવેત યદીચ્છેત્ સુખમાત્મનઃ

અલ્પાદપિ મહાઘોરાત્ નરકાત્ પાપચેતસઃ ।
મુક્ત્યર્થ (તાનિ) પાપાનિ ભૂયો મોહવશં ગતાઃ

ન વિશ્વસેદ્ધિ પાપસ્યા(લ્પતાં) નરકગામિકામ્ ।
અલ્પેન વહ્નિના શૈલે દહયન્તે સર્વતો દ્રુમાઃ

નાસ્તિ પાપસમો શત્રુઃ
પાપેન નરકં યાતિ પાપેન પરિદહ્યતે ।
પાપેન નૈતિ નિર્વાણં નાસ્તિ પાપસમો રિપુઃ

પાપાચારો હિ પુરુષો ન ક્વચિત્ સુખમેધતે ।
(પાપં) તસ્માન્ન સેવેત યદીચ્છેત્ સુખમાત્મનઃ

સાધુકારં ચ સાધૂનાં પાપમાર્ગસ્ય દુષ્કરમ્ ।
કુર્વન્તઃ પાપકાન્ સત્ત્વા મોદન્તે(લઘુચેતસઃ)

વિપાકકટુકઃ પશ્ચાત્ પરિતાપો ઽલ્પચેતસઃ ।
કુતો ઽપચિતગાત્રસ્ય કર્મણો દૃશ્યતે ફલમ્

તસ્માત્ પાપં ન કુર્વીત કષ્ટા પાપસ્ય વેદના ।
પાપં પાપવિપાકં ચ પાપિનાં પચ્યતે ધ્રુવમ્

ન હિ પાપં ન પાપસ્ય તસ્માત્ પાપં વિવર્જયેત્ ।
પરિવર્જિતપાપસ્ય ન પાપાદ્ ભયમસ્તિ હિ

સ્વકૃતં બાધતે પાપં પરીક્ષ્યં નૈવ ભુજ્યતે ।
કલ્યાણસ્ય ફલં સાધુ કષ્ટં પાપસ્ય પચ્યતે

કૃત્વા તુ પુરુષઃ પાપં કલ્યાણં નાનુસેવતે ।
ન શસ્ત્રાગ્નિપ્રપાતેભ્યો દુઃખં સ્યાત્ તાદૃશં નૃણામ્

યથા નિષેવિતં મિથ્યાપાપં પાપેષુ કલ્પ્યતે ।
વિનિવર્જિતપાપસ્ય નિત્યં ચ શુભચેતસઃ

શાન્તસ્ય ભિક્ષોર્નિર્વાણં નાતિદૂરમ્
(દેહિનો) શાન્તવક્ત્રસ્ય નિર્વાણં નાતિદૂરતઃ ।
તીવ્રાત્ તીવ્રતરં યાન્તિ નરાઃ કુકૃતકારિણઃ

સુખાત્ સુખતરં યાન્તિ નરાઃ સુકૃતકારિણઃ ।
ન હિ તીવ્રસ્ય પાપસ્ય સુખં ફલમવાપ્યતે

સુખસ્ય વા ફલ તીવ્રં વિપરીતં ન પચ્યતે ।
અનાદિમતિ સંસારે સુકૃતાનાં ફલં સુખમ્

કર્મણાં સુકૃતાનાં ચ તથા દુઃખફલં સ્મૃતમ્ ।
પાપં પાપાનુગં દૃષ્ટં શુભસ્ય ચ શુભં તથા

પાપી નરકેષુપપદ્યતે
પાપાચારઃ શુભદ્વેષી નરકેષૂપપદ્યતે ।
પરિવર્જિતપાપસ્ય નિત્યં ચ શુભચેતસઃ

હસ્તાવલમ્બિ નિર્વાણમદૃષ્ટં તદનાવિલમ્ ।
આદિમધ્યાન્તકલ્યાણા ધર્મા નિત્યં સુખોદયાઃ

તસ્માત્ પાપં વિવર્જયેત્
આદિમધ્યાન્તકટુકં ફલં પાપસ્ય કર્મણઃ ।
તસ્માત્ પાપં સદા વર્જ્યમાલમ્બ્યઞ્ચ શુભં સદા

પરિવર્જિતપાપસ્ય નિત્યં સુખમવસ્થિતમ્ ।
અનાદિમતિ સંસારે દગ્ધાઃ પાપૈઃ પુનર્નરાઃ ।
ખેદં કસ્માન્ન ગચ્છન્તિ બાલા મોહવશાનુગાઃ

આપાતમધુરં પાપં પરિણામે ઽગ્નિસન્નિભમ્ ।
પાપકારી તુ પુરુષઃ સર્વલોકે વિગર્હિતઃ ।
શુભકારી સદા શાન્તસ્તસ્માત્ પાપં વિવર્જયેત્

ધીરૈસ્તત્ત્વનિદર્શકૈઃ પાપવિવર્જનમ્
અનિષ્ટમહિતં દૃષ્ટં વિપાકે કટુવેદનમ્ ।
પાપં પાપવિપાકં ચ તસ્માદ્ ધીમાન્ વિવર્જયેત્

અસ્તિ પાપં ધ્રુવં પાપે પાપમસ્તિ ન પાતકમ્ ।
પાપાચેષ્ટા ક્ષયાપેક્ષા કૃપા ચિત્તસુગામિતા

પાપં પાપાશ્રિતં નિત્યં ધર્મો ધર્માશ્રિતસ્તથા ।
ઉન્નયત્યુક્તમેતદ્ધિ ધીરૈસ્તત્ત્વનિદર્શકૈઃ

પાપવિરહિતાઃ પરમં સુખં પ્રાપ્નુવન્તિ
અચેતના ધ્રુવં બાલા યેષાં દુશ્ચરિતં પ્રિયમ્ ।
વિનિવર્જિતપાપાસ્તુ ગચ્છન્તિ પરમાં ગતિમ્

અતીવ વઞ્ચનાઘોરા નિયતા પાપગામિની ।
માનુષ્યં દુર્લભં પ્રાપ્ય યસ્ય પાપં પ્રિયં બહુ

શુભાશુભફલયોઃ પરિણામભેદઃ
પાપાદ્ વિરજ્યતે યસ્તુ શુભે વાતીવ રજ્યતે ।
સ સુખાત્ સુખમાપ્નોતિ નિવૃત્તિં વા પ્રયાતિ હિ

નરો ભવતિ ધન્યો ઽયં યઃ શુભાન્યુપસેવતે ।
સ ત્વધન્યતમો લોકે યઃ પાપમુપસેવતે

આદિમધ્યાન્તનિધનં સદ્ભિરેવ વિગર્હિતમ્ ।
પાપં પાપાનુગં દૃષ્ટં નરકાયોપકલ્પ્યતે

શુભકર્મા સુખમાપ્નોતિ દેવલોકં ચ ગચ્છતિ
અતીવ શોભતે લોકે શુભકર્મા જિતેન્દ્રિયઃ ।
કાયસ્ય ભેદાત્ સતતં દેવલોકે સ જાયતે

પાપસ્ય પરિણામઃ સુદારુણઃ
દુષ્કૃતસ્યાનુબદ્ધં હિ દુષ્કૃતં ફલમુચ્યતે
સુકૃતસ્ય તથા દૃષ્ટં ફલં સુખવિપાકજમ્ ।
બીજસ્યાશુવિભીતસ્ય પરિણામઃ સુદારુણઃ

નિમિત્તં સદૃશં દૃષ્ટં ફલં પાપસ્ય કર્મણઃ ।
પાપેનાકૃષ્યતે જન્તુઃ દુર્ગતૌ બડિશૈરિવ

બડિશૈર્મુચ્યતે મીનઃ પાપં પાપાન્ન મુચ્યતે ।
દિન પીડાપિ પાપસ્ય સર્વથા દુઃખકારિકા

અમેધ્યસ્ય યથા ગન્ધઃ પ્રતિકૂલો હિ દેહિનામ્ ।
શુભસ્ય વાસના રમ્યા વિપ્રણષ્ટસ્ય દુર્ગતૌ

વિલેષુ વાસનં યદ્વત્ પુષ્પે નષ્ટે પ્રદૃશ્યતે ।
ચલત્યયં પાપકારી નિત્યં કામવશાનુગઃ

કે શુભચારિણઃ?
આલસ્યાનૃતિકો નિત્યં નાસૌ કલ્યાણમર્હતિ ।
અનન્તા રજની તેષાં (યેષાં) પાપે સ્થિતં મનઃ

પ્રભાતં રજની તેષાં યેષાં પાપે સ્થિરા મતિઃ ।
અનીર્ષ્યકાઃ સકલ્યાણાઃ પુરુષાઃ શુભચારિણઃ

અલ્પપાપી સુખમાપ્નુતે
યે ન પાપાત્મનો ભૂતાસ્તે નિત્યં કોટચારિણઃ ।
અલ્પભારા યથા નાવા પ્લવતે ન નિમજ્જતિ

પાપીમિત્રેણ દુઃખં ભવતિ
તથાલ્પપાપપુરુષઃ પ્લવતે ન નિમજ્જતિ ।
ન પાપમિત્રસંસર્ગાત્ પુરુષઃ સુખવાન્ ભવેત્

પાપમિત્રં સમાસાદ્ય સર્વાનલપરો ભવેત્ ।
કર્મારમ્ભ વિધિજ્ઞો યો નિત્યં સૂક્ષ્માર્થ (દર્શકઃ)

નાસૌ લિમ્પતિ પાપેન પઙ્કેન ગગનં યથા ।
અશ્રુતં પુરુષઃ શૃણ્વન્ શ્રુતઞ્ચાપિ ભવેદ્ દૃઢમ્

પણ્ડિતલક્ષણમ્
પાપં ચ વર્જયેદ્ ધીમાન્ પ્રેત્ય દેવેષુ જાયતે ।
ગુણદોષપરિજ્ઞાનમ્મેતત્ પણ્ડિતલક્ષણમ્

મૂઢલક્ષણમ્
ગુણદોષાપરિજ્ઞાનમેતન્મૂઢસ્ય લક્ષણમ્ ।
ગુણેષુ ગુણસઞ્ચારો દોષેષુ ચ તથૈવ ચ

મૂઢામૂઢયોર્લક્ષણમ્
સદોષગુણતત્ત્વજ્ઞો નિત્યં ભવતિ શોકભાક્ ।
પાપકર્ત્તા (તુ) પુરુષઃ શત્રુવચ્ચાત્મનઃ સ્થિતઃ

શુભકર્ત્તા તથા પુંસો મિત્રવત્ પ્રતિપદ્યતે ।
તમોનિરયભૂમિષ્વમૃતો ઽયં પ્રતિપદ્યતે

યસ્ય પાપરતા બુદ્ધિર્નિત્યં વિષયતત્પરા ।
વિષયારામચપલા નિત્યં રાગાનુચારિણી

યસ્ય બુદ્ધિર્ન ધર્મેષુ નરસ્ય દુઃખભાગિનઃ ।
હેતુતશ્ચ મહાદુઃખાન્તહેતોર્વહ્નિસંયુતાત્

ક્ષીણપાપા વયં સર્વે ભૂયો લોકમિહાગતાઃ ।
સુકૃતસ્ય ફલં સાધુ હ્યનેકગુણમણ્ડિતમ્

દુષ્કૃતસ્ય ફલં દુઃખં વિસંવાદકમિષ્યતે ।
તે વયં સુખદુઃખાભ્યાં ભૂયામ ભવસઙ્કટે

કર્મવાયુસમુદ્ભ્રાન્તાઃ સમુદ્રસ્ય યથોર્મયઃ ।
કૃતં પાપેષ્વમનસઃ પાપૈઃ રક્ષન્તિ યે જનાઃ

તે તસ્ય હેતોર્નરકં પ્રયાન્ત્યશુભચારિણઃ ।
તસ્માત્તુ નરકાન્મુક્તાઃ તે ગચ્છન્તિ ત્રિવિષ્ટપમ્

તે હિ દુઃખં (ન)સંસ્મૃત્ય પુનઃ કામવશાનુગાઃ ।
ખરીભૂતમિદં ચિત્તં દોલાદોલૈઃ સુખાસુખૈઃ

વિયોગો ઽયં પરીઘાતો ન ચ દુઃખૈર્ન વિદ્યતે ।
અપારદારસંયુક્ત ઇન્દ્રિયૈઃ પરિવઞ્ચિતઃ

તૃષ્ણાપાશવશગઃ સંસારે ભ્રમતિ
જનો ભ્રમતિ સંસારે તૃષ્ણાપાશવશાનુગઃ ।
નરકાત્ પ્રેતભુવનં તિર્યગ્યોનિષુ પ્રેતતઃ

તિર્યગ્ભ્યો નાકભુવનં નાકાદ્ ભૂયો નૃજાતિષુ ।
એકકર્મપરિભ્રાન્તો જગદ્ ભ્રમતિ ચક્રવત્

સર્વ દુઃખમ્
ન ચ ખેદવશં યાન્તિ(હ્યભ્યાસ) વશમાગતાઃ ।
રક્ષન્તિ નાકભુવનં વિરજ્યન્તે તથા સુખૈઃ

સુખાત્ સુખપરિભ્રાન્તા ભ્રમન્તિ ભ્રમચારિણઃ ।
દુઃખં પદ્મસહસ્રાણિ પદ્મકોટિશતાનિ ચ

(તાનિ) દુઃખાનિ ભુઙ્ક્તાનિ ન ચ ક્લિશ્યન્તિ બાલિશાઃ ।
ન સુખં વિદ્યતે લોકે સર્વદુઃખૈઃ પરિપ્લુતમ્

દુઃખસ્ય હેતુઃ ભવતિ
ઉદ્વેગં નૈવ ગચ્છન્તિ પ્રાણિનો મોહપીડિતાઃ ।
દુઃખેન ખિદ્યતે બાલો દુઃખહેતૌ ચ વર્તતે

હેતૌ શતફલં દૃષ્ટં બીજં પ્રતિ યથા ફલૈઃ ।
સુખદુઃખકશાબદ્ધાઃ પ્રાણિનસ્ત્રિભવાનુગાઃ

ન યાન્તિ પરમં ક્ષેમં સર્વદુઃખવિવર્જિતમ્ ।
સ્મર્યતે (હિ) યદા દુઃખં તદા વિધ્યતિ દેહિનમ્

વિસ્મૃતે ચ પુનર્દુઃખે ચરન્તિ વિગતજ્વરાઃ ।
નારકં તુ સદા દુઃખં સ્મૃતં ભવતિ દેહિભિઃ

તદા કૃષ્ણમિદં સૌખ્યમનુમાનેન તિષ્ઠતિ ।
તદેવ વિદિતં મત્વા જગત્ સર્વ સમન્વિતમ્

શ્રેયસિ ક્રિયતાં બુદ્ધિર્દોષેભ્યો વિનિવાર્યતે ।
ક્ષણાધિકારચપલં જીવિતં વેતિ વર્તતે

ક્ષીયન્તે ચાપિ કર્માણિ તસ્માચ્છ્રેયઃપરો ભવેત્ ।
ચિત્તવેગં મનઃ સર્વ જીવિતં વેતિ વર્તતે

અનાગતાદ્ દુઃખાત્ જ્ઞાની ન બિભેતિ
તસ્માન્ન જીવિકાહેતૌ પાપં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ।
અનાગતસ્ય દુઃખસ્ય ન વિભેતિ મહાજનઃ

યેના(સ્ય) પચ્યતે પાપં મોહપાપવશઙ્ગતમ્ ।
મોહિતઃ પાપકૈર્ધમૈરશુભૈઃ શુક્લવર્જિતૈઃ

મૂઢઃ પાપવશાદ્ નરકં ગચ્છતિ
નીયતે નરકં મૂઢો યત્ર પાપં વિપચ્યતે ।
યસ્ય પાપાદ્ ભયં નાસ્તિ સ પાપં કુરુતે બહુ

સ પાપાનન્તસન્દગ્ધઃ પશ્ચાન્નરકમાપ્નુતે ।
(અપિ) સૂક્ષ્માગ્નિકણિકા યથા દાહાય કલ્પતે

પાપવિરહિતાઃ સુખમિચ્છન્તિ
અન્યૈરપિ તથા પાપૈર્નરકં યાન્ત્યબુદ્ધયઃ ।
અપાપભીરુતા તસ્માત્ કર્તવ્યા સુખમિચ્છતા

હિંસા મિથ્યાવચો ઽબ્રહ્મચર્ય ભૂયઃ સુખોદયમ્ ।
આહ્રીક્યમનપત્રાપ્યમૌદ્ધત્યં પાપમિત્રતા

વિષાગ્નિસદૃશં પાપમ્
વિષાગ્નિસદૃશા હયેતે તેભ્યો રક્ષેત્ પ્રયત્નતઃ ।
દુઃખં હિ મારધર્મો ઽયં સુખં ધર્મસમન્તતઃ

સુખદુઃખયોર્લક્ષણમ્
લક્ષણં(સુખ) દુઃખાનાં વિદુસ્તત્ત્વવિદો જનાઃ ।
સત્યં દાનં તથા ક્ષાન્તિઃ સદા ચાપાપમિત્રતા ।
મૈત્રી સદાભિભૂતેષુ પ્રસ્થાનં ત્રિદિવસ્ય (હિ)