Dharmasamuccaya · અધ્યાય 13

॥ ઇતિ વાગ્વર્ગો દ્વાદશઃ ॥
(13) કર્મવર્ગઃ
શુભાશુભકર્મણાં ફલભોગઃ
શુભાનામશુભાનાં ચ કર્મણાં ફલનિશ્ચયઃ ।
ભુજ્યતે સુકૃતં સર્વ કર્મબદ્ધા હિ દેહિનઃ

(યદઙ્ગી)ક્રિયતે કર્મ તત્કૃદ્ભિરનુભૂયતે ।
ચિત્તમાનેન મૂઢેન તૃષ્ણાનગરવાસિના

સ્વયમેવ ફલં ભુઙ્ક્તે
સહાયૈર્બહુભિઃ સાર્ધ કુરુતે કર્મ દુષ્કૃતમ્ ।
એકાકી કર્મણસ્તસ્ય ફલં ભુઙ્ક્તે ભવે ભવે

કર્મણામવિસંયોગઃ સર્વૈઃ સ્વજનબાન્ધવૈઃ ।
શુભાશુભં પરં લોકે ગચ્છન્તમનુગચ્છતિ

યત્ર પ્રયાન્તિ પુણ્યાનિ ગન્ધસ્તત્રાનુધાવતિ ।
તથા શુભાશુભં કર્મ ગચ્છન્તમનુગચ્છતિ ।
સ્વકર્મફલદાયાદા પ્રાણેન કર્મયોજિનઃ

સુકૃતૈઃ સુરલોકં ગચ્છન્તિ
સુકૃતૈઃ સુરલોકેષુ દુષ્કૃતૈશ્ચ તથાપ્યધઃ ।
યદ્દુઃખં કર્મફલજં જાયતે કટુકોદયમ્

તસ્યોપમાનમસુરં ત્રિષુ ધાતુષુ જાયતે ।
ત્રિદોષજં ત્રિચિત્તોત્થં ત્રિષુ ધાતુષુ પચ્યતે

તસ્ય કર્મવિપાકસ્ય ત્રિષુ ધાતુષુ લક્ષ્યતે ।
હેતુપ્રત્યયસામગ્રીસમુત્થં ચ પ્રમેવ તત્

અન્યકૃતકર્મણઃ ફલં નાન્યો ભુઙ્ક્તે
ન હ્યન્યેન કૃતં પાપમન્યેન પરિપચ્યતે ।
સુકર્મફલદાયાદઃ પ્રાણિનાં સર્વ એવ હિ

પૂર્વોક્તાનાં ત્રિવિધાનાં સ્વસ્ય કૃત એવ વિપાકો ભવતિ
કર્મણસ્ત્રિવિધસ્યાસ્ય ન ચાપ્યન્યસ્ય પચ્યતે ।
ચત્વારિંશદ્વિપાકસ્ય ઘોરં ભવતિ ચેષ્ટિતમ્

કર્મફલવર્ણનમ્
એકઃ કરોતિ કર્માણિ એકશ્ચ ફલમશ્નુતે ।
એકસ્તરતિ દુર્ગાણિ સહાયો જાયતે ઽપરઃ

જલાપેક્ષી જનો યસ્તુ કુરુતે કર્મ દુષ્કૃતમ્ ।
ન જનો જનશતાનાં ભુઙ્ક્તે હિ વ્યઞ્જનં (ક્વચિત્)

ન હ્યન્યેન કૃતં કર્મ સઙ્ક્રામત્યપરસ્ય તત્ ।
ન મન્યે ઽનાદિનિધનમસ્મિંલ્લોકે ન ચાપરૈઃ

દુઃખાસ્વાદં સુખોદ્ભૂતં યેન દુશ્ચરિતં કૃતમ્ ।
તેન ચરતિ સંસારે પ્રેરિતે કર્મવાયુના

કસ્ય ધર્મો વર્ધતે?
અનપેક્ષિતતત્ત્વસ્ય વ્યાકુલીકૃતચેતસઃ ।
વર્ધતે સકલો (ધર્મઃ) ધર્માવૃતમનોહરઃ

કે નરકં ગચ્છન્તિ?
મનસા વઞ્ચિતાઃ સત્ત્વા મનસા વિપ્રમોહિતાઃ ।
ગચ્છન્તિ નરકં પાપાસ્તમસ્તમપરાયણાઃ

તમોવૃતે હિ સંસારે દુર્લભં બુદ્ધશાસનમ્ ।
દુઃખાદ્ દુઃખતરં યાન્તિ યેભ્યઃ ધર્મો ન રોચતે

અનાદિમતિ સંસારે કર્મજાલાવૃતા પ્રજા ।
જાયતે ભ્રિયતે ચૈ(વ) સ્વકર્મફલહેતુના

જાયન્તે નરકે દેવા નારકેયાસ્તથાવિધાઃ ।
મનુષ્યાઃ પ્રેતવિષયે નરકં વા પ્રયાન્તિ હિ

સુકર્મણૈવ સુખમ્
અન્યોન્યપ્રભવં દૃષ્ટં દુઃખં વા યદિ વા સુખમ્ ।
ક્લેશધર્મોદ્ભવે જન્મન્યપરાદિકૃતં ચ તત્

અસઙ્ખ્યેયકૃતં કર્મ સંસારે પ્રાણિભિઃ સદા ।
તત્ર શક્યં બુધૈર્ગન્તું વર્જયિત્વા તથાગતૈઃ

નાધર્મસ્ય ફલં સાધુ વિપરીતં ન પચ્યતે ।
હેતોઃ સદૃશતા દૃષ્ટા જલસ્ય વિવિધસ્ય વૈ

સાદૃશ્યસ્ય હેતુફલં વિપરીતં ન જાતુ હિ ।
સંસ્કૃતાનામરૂપાણાં હેતુઃ પ્રત્યયસમ્ભવઃ

સહેતુકં સર્વ કર્મફલમ્
નાહેતુકં ફલં દૃષ્ટં નરકે તુ વિશેષતઃ ।
હેતુસઙ્ઘાતસંસક્તં નરકેષુ વિપચ્યતે

કૃતોપરતગાઢાનાં નિયતં પાપગામિનામ્ ।
કર્મણા ફલસમ્બન્ધો નરકેષુ વિપચ્યતે

દેશાનાં પ્રતિ કાલં તુ યત્ કર્મ (વિ)નિવર્તતે ।
તસ્ય નેષ્ટં ફલં દૃષ્ટં તત્ત્વમાર્ગવિદર્શકૈઃ

ઉદાહરણપ્રદર્શનપૂર્વકં ફલસ્ય કર્માધીનત્વમેવેતિ
દીપાધીના પ્રભા યદ્વત્ કર્માધીનં ફલં તથા ।
અન્યો ઽન્યફલસમ્ભૂતઃ સંસ્કૃતઃ સર્વ એવ હિ

પ્રતીત્યસમુત્પાદસમર્થનમ્
અન્યોન્યહેતુકા દૃષ્ટા હ્યન્યોન્યવશવર્તિનઃ ।
સાદૃશ્યસ્યાનુબન્ધેન દૃશ્યન્તે તત્ત્વદર્શકૈઃ

નાહેતુફલસન્ધાનમીશ્વરાદિભિરાસ્થિતમ્ ।
ભવન્તિ સંસ્કૃતા ધર્મા દેશિતાસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

અનાદિમતિસંસારે હેતુપ્રત્યયસમ્ભવે ।
સાદૃશ્યં કર્મણા દૃષ્ટં વિપરીતં ન કલ્પ્યતે

બુદ્ધસ્ય સ્વરૂપમ્
તત્સ્થેષુ કર્મવશગાઃ પ્રાણિનઃ કર્મહેતુજાઃ ।
સ કર્મફલતત્ત્વજ્ઞો (બુદ્ધ) ઇત્યભિધીયતે

કેષાં શાન્તિઃ ન વિદ્યતે?
માર્ગામાર્ગવિરુદ્ધા યે મૂઢા બુદ્ધસ્ય શાસને ।
(ન) તેષાં વિદ્યતે શાન્તિરાદિત્યસ્ય તમો યથા

કર્માયત્તં સુખમ્
કર્માયત્તં સુખં દૃષ્ટં સુખાયત્તં મનસ્તથા ।
મનો ઽવબોદ્ધયા(સ્તે)ધર્મા યે વ્યુત્પત્તિવિચારિણઃ

સુચરિતસ્ય કર્મણઃ ફલમ્
અનિત્યાઃ સર્વસંસ્કારા જલબુદ્ બુદસન્નિભાઃ ।
તસ્માત્ સુચરિતં કર્મ લોકે મર્ત્ય પરત્ર ચ

દૃષ્ટં કર્મફલં લોકે દૃષ્ટા એવ વિચિત્રતા ।
યઃ પ્રમાદપરઃ પુંસાસ્તસ્યાત્મા ધ્રુવમપ્રિયઃ

કર્મરજ્જ્વાતિદૃઢયા દુષ્પ્રમોક્ષસુગાઢયા ।
બદ્ધા બાલા ન ગચ્છન્તિ નિર્વાણપુરમુત્તમમ્