Dharmasamuccaya · અધ્યાય 12

॥ ઇતિ ચિત્તવર્ગ એકાદશઃ ॥
(12) વાગ્વર્ગઃ
નિર્વાણાભિલાષુકઃ પારુષ્યં વર્જયેત્
પારુષ્યં વર્જયેત્ ધીમાન્ સમ્યગ્વાગ્ ભીરતો ભવેત્ ।
માધુર્યાભિરતો જર્ન્તુનિર્વાણસ્યાન્તિકે સ્થિતઃ

વાચં પશ્યન્ સદાભાષેન્મલિનાં ચ વિવર્જયેત્ ।
વાઙ્મનેનાભિભૂતા યે તે યાન્તિ નરકં નરાઃ

એકધર્મવ્યતીતસ્ય મૃષાવાદસ્ય દેહિનઃ ।
પ્રતીર્ણપ્રતિલોકસ્ય નાકાર્ય પાપમસ્તિહ

મૃષાવાગ્ ન પ્રયોક્તવ્યા
મૃષાવાચં ન ભાષેત સર્વા પ્રત્યયકારિકામ્ ।
યથા બધ્યતિ સંસારે સુગતિં નૈવ પશ્યતિ

સાધુપ્રત્યયતેનીહા સર્વવિદ્વેષકારિકા ।
કાન્તારઃ સર્વાધર્માણાં મૃષાવાચ પ્રવર્તતે

જાતમાત્રસ્ય મર્ત્યસ્ય કઠારી જાયતે મુખે ।
પશ્ચાત્ છિનત્ત્યાત્માનં વાચા દુર્ભાષિતં વદન્

સર્વા કાર્યપતાકા સા સર્વપાપપ્રસૂતિકા ।
તમસાં યોનિરેકા સા યાં વાચં ભાષતે મૃષા

સત્યેન હીનાઃ પુરુષાઃ સર્વસાધુવિવર્જિતાઃ ।
તૃણવદ્ યાન્તિ લોકે ઽસ્મિન્ પ્રત્યપાયેષુ દુઃખિતાઃ

ન વદેદનૃતં ધીરઃ કષ્ટા હ્યનૃતવાદિતા ।
પૂતિગન્ધ્યસુખી ચાપિ પશ્ચાત્તાપેન તપ્યતે

સત્યમહિમા
સત્યં ચ ન વિવર્જેત તસ્ય ધર્મો ન વિદ્યતે ।
વિનિવર્તિતધર્મસ્ય સ્થિતં દુઃખમનેકજમ્

સત્યં સર્વધર્માણાં પ્રદીપભૂતમ્
પ્રદીપઃ સર્વધર્માણાં સાધૂનાં રત્નવત્ પ્રિયમ્ ।
સ્વર્ગસ્ય ચ પરં વર્ત્મ સત્યમુક્તં ગતજ્વરૈઃ

સત્યં ન હિ દિવં યાતિ મોક્ષસ્યાસત્યવાદિનઃ ।
સત્યહીના હિ પુરુષાઃ પશુતુલ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

જઘન્યાનાં જઘાન્યાસ્તે યેષાં ન વિદ્યતે ।
સત્યં ધર્મસ્ય સોપાનં જ્યોતિષામાકરો મહાન્

પન્થાશ્ચ મોક્ષધર્માણાં ધનાનાં ધનમુત્તમમ્ ।
પાપકૈશ્ચ (પરિ)ત્રાણાં સત્યમુક્તં મનીષિભિઃ

સત્યભૂષિતં વાગ્ ભૂષણસ્યાપિ ભૂષણમ્
જ્યોતિષાં પરમં જ્યોતિશ્ચક્ષુશ્ચક્ષુષ્મતામપિ ।
દ્રવિણેન વિના સત્યં ભૂષણસ્યાપિ ભૂષણમ્

નિધાનમતુલં સત્યમહાર્ય (સર્વસાધકમ્) ।
ગચ્છન્તિ (સત્યા યિણઃ) પુરુષાઃ પરમાં ગતિમ્

ન તથા ભાસતે રાજા નાનાલઙ્કારભૂષિતઃ ।
સત્યેન ભૂષિતો ધીમાન્ શોભતે દેવવદ્ યથા

ન માતા ન પિતા ચાથ મિત્રાણિ ન ચ બાન્ધવાઃ ।
ત્રાણમેવં યથા શ્રુત્વા તસ્માત્ સત્યપરો ભવેત્

અનૃતનિન્દા
વહ્નીનાં પરમો વહ્નિર્વિષાણાં પરમં વિષમ્ ।
દુર્ગતીનાં ચ સોપાનમનૃતં પરિકીર્તિતમ્

વિષાગ્નિતુલ્યસંસ્પર્શ વર્તયેદનૃતં પુમાન્ ।
અનૃતેન હિ યો દેવ દગ્ધૈત્યભિધીયતે

સત્યાસત્યયોઃ પરસ્પરવિરોધિત્વમ્
તસ્માત્ સર્વાભિસારેણ (ન વદેદ) નૃતં પુમાન્ ।
સર્વ ભયાદિકં કષ્ટમનૃતં કીર્તિતં બુધૈઃ

વહ્નીનાં પરમો વહ્નિર્નિર્દહેદપિ સાગરમ્ ।
કિં પુનર્યો મૃષાવાદી કાષ્ઠલોષ્ઠસમાકૃતિઃ

સત્યં ત્યક્ત્વા મૃષાવાદં યો નરઃ પ્રતિપદ્યતે ।
રત્નં ત્યક્ત્વા સ પાપાત્મા પાષાણં પ્રતિપદ્યતે

યસ્યાત્મા ન ભવેત્ દ્વિષ્ટો યસ્ય વા નરકં પ્રિયમ્ ।
મૃષાવાદં સ્વદેહાગ્નિમ્ અબુદ્ધિઃ સ નિષેવતે

સદેદં સત્યવચનં ભૂષણં સર્વદેહિનામ્ ।
સત્યં ત્યક્ત્વા મૃષાવાદે કસ્માદ્ યાન્તિ કુબુદ્ધયઃ

સત્યં ગુણાનામગ્ર્યં વૈ દોષાણામનૃતં સ્મૃતમ્ ।
ગુણાંસ્ત્યક્ત્વા કથં મૂઢો દોષેષુ પરિધાવતિ

બીજં સર્વસ્ય દુઃખસ્ય મૃષાવાદઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
તથા સત્યં સુખસ્યૈવ તસ્માન્નાનૃતકો ભવેત્

સત્યવાદી હિ પુરુષઃ પ્રિયઃ સર્વસ્ય દેહિનઃ ।
ચક્ષુર્દોષૈમૃષાવાદી તસ્માન્નાનૃતકો ભવેત્

દેવકલ્પાઃ સદા કૃષ્ટાઃ પુરુષાઃ સત્યવાદિનઃ ।
નારકેયાસ્તથા મૂઢા જના હ્યનૃતચેતસઃ

કલ્યાણાનાં પરં સત્યં દોષાણામનૃતં તથા ।
દોષવર્જી ગુણદ્વેષી પુરુષઃ પુરુષોત્તમઃ

સુખોદયં સુખોદર્કં સુખેન પરિપચ્યતે ।
સુખેન લભતે સત્યં(સત્યં) નિર્વાણગામિકમ્

દુઃખોદયં કટુફલં દુઃખેન સહ પચ્યતે ।
અનૃતં સર્વદુઃખાન્તં કઃ પુમાન્ ન વિવર્જયેત્

નાન્યદેશાગતં સત્યં નાન્યસ્માત્ પ્રાર્થ્યતે હિ તત્ ।
સર્વતીર્થોત્તમં સત્યં ન તીર્થસલિલાવૃતમ્

દીપાનાં ચ પરો દીપઃ સત્યં બુદ્ધેન દેશિતમ્ ।
ઔષધાનાં પરં તચ્ચ સદા દુઃખનિષૂદનમ્

અમૃતઞ્ચ વિષઞ્ચૈવ જિહ્વાપાશે સ્થિતં નૃણામ્ ।
અમૃતં સત્યમિત્યુક્તં વિષં તૂક્તં મૃષાવચઃ

યસ્યાનૃતમભિપ્રેતં તસ્ય સત્યં ધ્રુવં સ્થિતમ્ ।
વિષન્તુ યસ્યાભિમતં તસ્યેષ્ટં સ્યાન્મૃષાવચઃ

વિષેણ નિશ્ચિતં નાશો મૃષાવાદેન નિશ્ચિતઃ ।
મૃતવત્ સ પુમાનસ્તિ યો મિથ્યાત્વભિભાષતે

નાત્મનો હિ હિતં પથ્યં (પર)સ્ય ન કથઞ્ચન ।
પશ્ચાત્તુ પરદુઃખાય તત્ કથં સેવ્યતે નૃભિઃ

દેશે દેશે મયા દૃષ્ટં જન્મમૃત્યુસહસ્રકમ્ ।
પરઃ સહસ્ત્રં જનયેન્નાશયેદનૃતં વચઃ

અભિજાતસ નિષ્કર્ષો દ્વિજાતીનાં ચ ભૂષણમ્ ।
દર્શનં મોક્ષમાર્ગસ્ય સત્યમિત્યભિધીયતે

તૃષ્ણાનદી હયમારાણાં સતાં સત્યેન કર્મણામ્ ।
પૂર્વવત્ સત્યમિત્યુક્તં પરં સુગતદેશિકમ્

અનાદિનિધને લોકે તૃષ્ણાપારઙ્ગતા (નરાઃ) ।
નાસ્ત્યત્રાણં યથા સત્યમિતિ ધર્મવિદો વિદુઃ

અભિધ્યાપાશો ન સેવનીયઃ
સત્યવધ્યા સદા ક્લેશા વજ્રવધ્યા યથા નગાઃ ।
હતા(સ્તે) પુરુષા (જ્ઞેયા યે ઽ) ભિધ્યા પરિવઞ્ચિતાઃ

પરચિત્તસમેનેદં રૂપાદ્યૈઃ પરિવઞ્ચ્યતે ।
અભિધ્યામાનસં પાશં સેવિતં ન વિચક્ષણૈઃ

દહ્યતે ઽવિકૃત આત્મા તૈલદીપ્તિરિવાનલઃ ।
અભિધ્યાદગ્ધમનસઃ કારણં નોપલભ્યતે

વ્યાપાદઃ સત્ત્વાન્ મોહયત્યેવ
યસ્માત્ તત્ સર્વદા વર્જ્યં કટુકાશાવિષોદયમ્ ।
વ્યાપાદમોહિતાઃ સત્ત્વા નિત્યં તદ્ગતમાનસાઃ

ન શાન્તિમધિગચ્છન્તિ સર્પા ઇવ બિલેશયાઃ ।
અથ કૂરસ્વભાવા યે વ્યાપાદપરમા નરાઃ

ન તેષાં વિદ્યતે સૌખ્યમાદિત્યેન યથા તમઃ ।
ન ધર્મે નાર્થનિકરો ન ધર્મા ન ચ બાન્ધવાઃ

રક્ષન્તિ પુરુષાન્ સર્વાન્ વ્યાપાદાહતચેતસઃ ।
તમસામાકરો હ્યેષ વ્યાપાદ ઇહ કથ્યતે

વ્યાપાદયતિ જનકં વ્યાપાદઃ પરિકીર્તિતઃ ।
અવ્યાપાદઃ પરં શ્રેયો ન વ્યાપાદઃ કથઞ્ચન

અવ્યાપાદપરા યે તુ તે યાન્તિ પદમચ્યુતમ્ ।
નિયતાતથવાદી યો ઽધર્મવાદી ન ધાર્મિકઃ

સ ચૌરઃ સર્વલોકસ્ય ન ચૌરઃ પ્રાકૃતઃ સ્મૃતઃ ।
ધર્મવાદી નરો યસ્તુ ચરતે ધર્મમેવ યઃ

સ યાતિ શાશ્વતં સ્થાનં યત્ર ગત્વા ન શોચ્યતે ।
મિથ્યાવચોહત (પુમાન્) લૌકિકઃ સમ્પ્રકીર્ત્યતે

લોકોત્તરૈઃ કલ્પશતૈઃ કદાચિત્ કથ્યતે ન વા ।
તસ્માત્ લોકોત્તરં વાક્યં લૌકિકં ન કથઞ્ચન

સંસારબન્ધનં દૃષ્ટં લૌકિકં વિષવદ્ વચઃ ।
તૃષ્ણારતઃ સદા પુણ્યાન્મુચ્યતેતિ સુનિશ્ચિતમ્

લોકોત્તરો (નરો) ધન્યો વિદ્વદ્ભિઃ સમુદાહૃતઃ ।
હિતં તત્ત્વં ચ યો મૂઢો ન ગૃહ્ણાતિ ગુરોર્વચઃ

સત્યવાદી સદા દેવતાભિઃ પુરસ્કૃતઃ
સ પશ્ચાદ્ વ્યસને પ્રાપ્તે તપ્યતે સ્વેન ચેતસા ।
સત્યવાદી સદા દાન્તો દેવતાભિઃ પુરસ્કૃતઃ

પ્રિયો ભવતિ લોકસ્ય પશ્ચાદ્ દેવેષુ મોદતિ ।
પ્રિયો ભવતિ લોકસ્ય પશ્ચાદ્ સ્વાન્તેન(વર્ધતે) ।
દર્શનીયં મુખં ચાસ્ય દેવલોકેષુ જાયતે

અભૂતવાદી પુરુષઃ સર્વસત્ત્વોપપાતકઃ ।
તમોનિચયસઙ્કાશો જીવન્નપિ મૃતઃ સમઃ

કથં ન જિહ્વા પતિતા વાક્યસંસ્તુતિકત્તૃકા ।
મૃષા વદતિ યો વાચં સદ્ભૂતગુણનાશિકામ્

મુખે સન્નિહિતો બ્યાલો મુખે સન્નિહિતો ઽફલઃ ।
(મુખે)સઞ્જ્વલિતો વહ્નિર્યો વાચા ભાષતે મૃષા

જિહ્વા સઙ્ગ્રથિતૈઃ પાશૈઃ નરકસ્યાગ્રહેતુકૈઃ ।
છેત્તા ચ ધર્મહેતૂનાં મૃષાવાદઃ પ્રવર્તતે

ન તસ્ય માતા ન પિતા બુદ્ધો નાપિ સમ્વરઃ ।
યઃ પાપબુદ્ધિઃ પતિતો મૃષાવાદં પ્રભાષતેઃ

અકસ્માલ્લઘુતાં યાતિ ષડ્ભિશ્ચ પરિવર્તતે ।
મુચ્યતે દેવતાભિશ્ચ યો વાચં ભાષતે મૃષા

અસઙ્ગૃહીતવાક્યસ્યાવિચાર્ય ક્રોધનસ્ય ચ ।
ચપલસ્યાલ્પભાગ્યસ્ય સ્થિતં દુઃખમનન્તકમ્

પરસ્ય દુઃખં દૃષ્ટ્વાપિ સત્ત્વઃ સત્ત્વોપપાતકઃ ।
પરવ્યસનવત્ તજ્જ્ઞઃ પુમાન્ નરકગામિકઃ

યે યથાવાદિનો મર્ત્ત્યા ન ચ તત્કારિણઃ સદા

સત્યમેવ સ્વર્ગસ્ય નિર્વાણસ્ય ચ સોપાનમ્
સત્યં સ્વર્ગસ્ય સોપાનં નિર્વાણદ્વારમેવ તત્ ।
તસ્માત્ સત્યપરો નિત્યં નિત્યં ધર્મગતિઃ સ્મૃતિઃ

અનૃતં ન વદેત્
અશોકમજરં સ્થાનં પ્રયાતિ પુરુષોત્તમઃ ।
વર્જયેદનૃતં ધીમાન્ નિન્દિતં તત્ત્વદર્શિભિઃ