દેવીગીતા · અધ્યાય 4

ઇતિ દેવીગીતાયાં તૃતીયો ઽધ્યાયઃ -
ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણે સપ્તમસ્કન્ધે દેવીગીતાયાં ત્રયસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
અથ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ -
સપ્તમઃ સ્કન્ધઃ
અથ ચતુસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
શ્રી દેવ્યુવાચ
ક્વ યૂયં મન્દભાગ્યા વૈ ક્વેદં રૂપં મહાદ્ભુતમ્ ।
તથાપિ ભક્તવાત્સલ્યાદીદૃશં દર્શિતં મયા

ન વેદાધ્યયનૈર્યોગૈર્ ન દાનૈસ્તપસેજ્યયા ।
રૂપં દ્રષ્ટુમ્ ઇદં શક્યં કેવલં મત્કૃપાં વિના

પ્રકૃતં શૃણુ રાજેન્દ્ર પરમાત્માત્ર જીવતામ્ ।
ઉપાધિયોગાત્ સમ્પ્રાપ્તઃ કર્તૃત્વાદિકમ્ અપ્યુત

ક્રિયાઃ કરોતિ વિવિધા ધર્માધર્મૈક હેતવઃ ।
નાના યોનીસ્તતઃ પ્રાપ્ય સુખદુઃખૈશ્ચ યુજ્યતે

પુનસ્તત્સંસ્કૃતિવશાન્નાના કર્મરતઃ સદા ।
નાના દેહાન્ સમાપ્નોતિ સુખદુઃખૈશ્ચ યુજ્યતે

ઘટીયન્ત્રવદેતસ્ય ન વિરામઃ કદાપિ હિ ।
અજ્ઞાનમ્ એવ મૂલં સ્યાત્ તતઃ કામઃ ક્રિયાસ્તતઃ

તસ્માદ્ અજ્ઞાનનાશાય યતેત નિયતં નરઃ ।
એતદ્ધિ જન્મસાફલ્યં યદજ્ઞાનસ્ય નાશનમ્

પુરુષાર્થસમાપ્તિશ્ચ જીવન્મુક્તદશાપિ ચ ।
અજ્ઞાનનાશને શક્તા વિદ્યૈવ તુ પટીયસી

ન કર્મ તજ્જન્નોપાસ્તિર્વિરોધાભાવતો ગિરે ।
પ્રત્યુતાશાજ્ઞાનનાશે કર્મણા નૈવ ભાવ્યતામ્

અનર્થદાનિ કર્માણિ પુનઃ પુનરુશન્તિ હિ ।
તતો રાગસ્તતો દોષસ્તતો ઽનર્થો મહાન્ભવેત્

તસ્માત્ સર્વ પ્રયત્નેન જ્ઞાનં સમ્પાદયેન્નરઃ ।
કુર્વન્નેવેહ કર્માણીત્યતઃ કર્માપ્યવશ્યકમ્

જ્ઞાનાદેવ હિ કૈવલ્યમ્ અતઃ સ્યાત્ તત્સમુચ્ચયઃ ।
સહાયતાં વ્રજેત્ કર્મ જ્ઞાનસ્ય હિતકારિ ચ

ઇતિ કેચિદ્વદન્ત્યત્ર તદ્વિરોધાન્ન સમ્ભવેત્ ।
જ્ઞાનાધૃદ્ગ્રન્થિભેદઃ સ્યાધૃદ્ગ્રન્થૌ કર્મસમ્ભવઃ

યૌગપદ્યં ન સમ્ભાવ્યં વિરોધાત્ તુ તતસ્તયોઃ ।
તમઃ પ્રકાશયોર્યદ્વદ્યૌગપદ્યં ન સમ્ભવિ

તસ્માત્ સર્વાણિ કર્માણિ વૈદિકાનિ મહામતે ।
ચિત્તશુદ્ધ્યન્તમ્ એવ સ્યુસ્તાનિ કુર્યાત્ પ્રયત્નતઃ

શમો દમસ્તિતિક્ષા ચ વૈરાગ્યં સત્ત્વસમ્ભવઃ ।
તાવત્ પર્યન્તમ્ એવ સ્યુઃ કર્માણિ ન તતઃ પરમ્

તદન્તે ચૈવ સંન્યસ્ય સંશ્રયેદ્ગુરુમ્ આત્મવાન્ ।
શ્રોત્રિયં બ્રહ્મનિષ્ઠં ચ ભક્ત્યા નિર્વ્યાજયા પુનઃ

વેદાન્તશ્રવણં કુર્યાન્નિત્યમ્ એવમ્ અતન્દ્રિતઃ ।
તત્ ત્વમ્ અસ્યાદિ વાક્યસ્ય નિત્યમ્ અર્થં વિચારયેત્

તત્ ત્વમ્ અસ્યાદિ વાક્યં તુ જીવબ્રહ્મૈક્યબોધકમ્ ।
ઐક્યે જ્ઞાતે નિર્ભયસ્તુ મદ્રૂપો હિ પ્રજાયતે

પદાર્થાવગતિઃ પૂર્વં વાક્યાર્થાવગતિસ્તતઃ ।
તત્ પદસ્ય ચ વાક્યાર્થો ગિરે ઽહં પરિકીર્તિતઃ

ત્વં પદસ્ય ચ વાક્યાર્થો જીવ એવ ન સંશયઃ ।
ઉભયોર્ ઐક્યમ્ અસિના પદેન પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

વાચ્યાર્થયોર્વિરુદ્ધત્વાત્ ઐક્યં નૈવ ઘટેત હ ।
લક્ષણાતઃ પ્રકર્તવ્યા તત્ત્વમોઃ શ્રુતિસંસ્થયોઃ

ચિન્માત્રં તુ તયોર્લક્ષ્યં તયોરૈક્યસ્ય સમ્ભવઃ ।
તયોરૈક્યં તથા જ્ઞાત્વા સ્વાભેદેનાદ્વયો ભવેત્

દેવદત્તઃ સ એવાયમ્ ઇતિ વલ્લક્ષણા સ્મૃતા ।
સ્થૂલાદિ દેહરહિતો બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે નરઃ

પઞ્ચીકૃતમહાભૂતસમ્ભૂતઃ સ્થૂલદેહકઃ ।
ભોગાલયો જરાવ્યાધિસંયુતઃ સર્વકર્મણામ્

મિથ્યા ભૂતો ઽયમ્ આભાતિ સ્ફુટં માયામયત્વતઃ ।
સો ઽયં સ્થૂલ ઉપાધિઃ સ્યાદાત્મનો મે નગેશ્વર

જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયયુતં પ્રાણપઞ્ચકસંયુતમ્ ।
મનોબુદ્ધિયુતં ચૈતત્ સૂક્ષ્મં તત્કવયો વિદુઃ

અપઞ્ચીકૃતભૂતોત્થં સૂક્ષ્મદેહો ઽયમ્ આત્મનઃ ।
દ્વિતીયો ઽયમ્ ઉપાધિઃ સ્યાત્ સુખાદેરવબોધકઃ

અનાદ્યનિર્વાચ્યમ્ ઇદમ્ અજ્ઞાનં તુ તૃતીયકઃ ।
દેહો ઽયમ્ આત્મનો ભાતિ કારણાત્મા નગેશ્વર

ઉપાધિવિલયે જાતે કેવલાત્માવશિષ્યતે ।
દેહત્રયે પઞ્ચકોશા અન્તઃસ્થાઃ સન્તિ સર્વદા

પઞ્ચકોશપરિત્યાગે બ્રહ્મ પુચ્છં હિ લભ્યતે ।
નેતિ નેતિ ઇતિ આદિવાક્યૈર્ મમ રૂપં યદુચ્યતે

ન જાયતે મ્રિયતે તત્ કદાચિન્નાયં ભૂત્વા ન બભૂવ કશ્ચિત્ ।
અજો નિત્યઃ શાશ્વતો ઽયં પુરાણો ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે

હતં ચેન્મન્યતે હન્તું હતશ્ચેન્મન્યતે હતમ્ ।
ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતૌ નાયં હન્તિ ન હન્યતે

અણોરણીયાન્ મહતો મહીયાન્ આત્માસ્ય જન્તોર્નિહિતો ગુહાયામ્ ।
તમ્ અક્રતુઃ પશ્યતિ વીતશોકો ધાતુઃ પ્રસાદાન્ મહિમાનમ્ અસ્ય

આત્માનં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમ્ એવ તુ ।
બુદ્ધિં તુ સારથિં વિદ્ધિ મનઃ પ્રગ્રહમ્ એવ ચ

ઇન્દ્રિયાણિ હયાન્ આહુર્ વિષયાંસ્ તેષુ ગોચરાન્ ।
આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃ

યસ્ત્વવિદ્વાન્ ભવતિ ચામનસ્કશ્ચ સદાશુચિઃ ।
ન તત્પદમ્ અવાપ્નોતિ સંસારં ચાધિગચ્છતિ

યસ્તુ વિજ્ઞાનવાન્ ભવતિ સમનસ્કઃ સદા શુચિઃ ।
સ તુ તત્પદમ્ આપ્નોતિ યસ્માદ્ ભૂયો ન જાયતે

વિજ્ઞાનસારથિર્યસ્તુ મનઃ પ્રગ્રહવાન્ નરઃ ।
સો ઽધ્વનઃ પારમ્ આપ્નોતિ મદીયં યત્પરં પદમ્

ઇત્થં શ્રુત્યા ચ મત્યા ચ નિશ્ચિત્યાત્માનમ્ આત્મના ।
ભાવયેન્મામ્ આત્મરૂપાં નિદિધ્યાસનતો ઽપિ

યોગવૃત્તેઃ પુરા સ્વસ્મિન્ ભાવયેદક્ષરત્રયમ્ ।
દેવીપ્રણવસઞ્જ્ઞસ્ય ધ્યાનાર્થં મન્ત્રવાચ્યયોઃ

હકારઃ સ્થૂલદેહઃ સ્યાદ્ રકારઃ સૂક્ષ્મદેહકઃ ।
ઈકારઃ કારણાત્માસૌ હ્રીઙ્કારો ઽહં તુરીયકમ્

એવં સમષ્ટિદેહે ઽપિ જ્ઞાત્વા બીજત્રયમ્ ક્રમાત્ ।
સમષ્ટિવ્યષ્ટ્યોરેકત્વં ભાવયેન્મતિમાન્ નરઃ

સમાધિકાલાત્પૂર્વં તુ ભાવયિત્વૈવમ્ આદૃતઃ ।
તતો ધ્યાયેન્નિલીનાક્ષો દેવીં માં જગદીશ્વરીમ્

પ્રાણાપાનૌ સમૌ કૃત્વા નાસાભ્યન્તરચારિણૌ ।
નિવૃત્તવિષયાકાઙ્ક્ષો વીતદોષો વિમત્સરઃ

ભક્ત્યા નિર્વ્યાજયા યુક્તો ગુહાયાં નિઃસ્વને સ્થલે ।
હકારમ્ વિશ્વમ્ આત્માનં રકારે પ્રવિલાપયેત્

રકારં તૈજસં દેવમ્ ઈકારે પ્રવિલાપયેત્ ।
ઈકારં પ્રાજ્ઞમ્ આત્માનં હ્રીઙ્કારે પ્રવિલાપયેત્

વાચ્યવાચકતાહીનં દ્વૈતભાવવિવર્જિતમ્ ।
અખણ્ડં સચ્ચિદાનન્દં ભાવયેત્ તચ્છિખાન્તરે

ઇતિ ધ્યાનેન માં રાજન્ સાક્ષાત્કૃત્ય નરોત્તમઃ ।
મદ્રૂપ એવ ભવતિ દ્વયોરપ્યેકતા યતઃ

યોગયુક્ત્યાનયા દૃષ્ટ્વા મામ્ આત્માનં પરાત્પરમ્ ।
અજ્ઞાનસ્ય સકાર્યસ્ય તત્ ક્ષણો નાશકો ભવેત્