દેવીગીતા · અધ્યાય 5

ઇતિ દેવીગીતાયાં ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ -
ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણે સપ્તમસ્કન્ધે દેવીગીતાયાં ચતુસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
અથ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ -
સપ્તમઃ સ્કન્ધઃ
અથ પઞ્ચત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
હિમાલય ઉવાચ
યોગં વેદ મહેશાનિ સાઙ્ગં સંવિત્પ્રદાયકમ્ ।
કૃતેન યેન યોગ્યો ઽહં ભવેયં તત્ત્વદર્શને

શ્રીદેવ્યુવાચ
ન યોગો નભસઃ પૃષ્ઠે ન ભૂમૌ ન રસાતલે ।
ઐક્યં જીવાત્મનોર્ આહુર્ યોગં યોગવિશારદાઃ

તત્પ્રત્યૂહાઃ ષડાખ્યાતા યોગવિઘ્નકરાનઘ ।
કામક્રોધૌ લોભમોહૌ મદમાત્સર્યસઞ્જ્ઞકૌ

યોગાઙ્ગૈરેવ ભિત્ત્વા તાન્યોગિનો યોગમાપ્નુયુઃ ।
યમં નિયમમાસનપ્રાણાયામૌ તતઃ પરમ્

પ્રત્યાહારં ધારણાખ્યં ધ્યાનં સાર્ધં સમાધિના ।
અષ્ટાઙ્ગાન્યાહુરેતાનિ યોગિનાં યોગસાધને

અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યં દયાર્જવમ્ ।
ક્ષમા ધૃતિર્મિતાહારઃ શૌચં ચેતિ યમા દશ

તપઃ સન્તોષ આસ્તિક્યં દાનં દેવસ્ય પૂજનમ્ ।
સિદ્ધાન્તશ્રવણં ચૈવ હ્રીર્મતિશ્ચ જપો હુતમ્

દશૈતે નિયમાઃ પ્રોક્તા મયા પર્વતનાયક ।
પદ્માસનં સ્વસ્તિકં ચ ભદ્રં વજ્રાસનં તથા

વીરાસનમિતિ પ્રોક્તં ક્રમાદાસનપઞ્ચકમ્ ।
ઊર્વોરુપરિ વિન્યસ્ય સમ્યક્પાદતલે શુભે

અઙ્ગુષ્ઠૌ ચ નિબધ્નીયાદ્ધસ્તાભ્યાં વ્યુત્ક્રમાત્ તતઃ ।
પદ્માસનમિતિ પ્રોક્તં યોગિનાં હૃદયઙ્ગમમ્

જાનૂર્વોરન્તરે સમ્યક્ કૃત્વા પાદતલે શુભે ।
કૃજુકાયો વિશેદ્યોગી સ્વસ્તિકં તત્પ્રચક્ષતે

સીવન્યાઃ પાર્શ્વયોર્ન્યસ્ય ગુલ્ફયુગ્મં સુનિશ્ચિતમ્ ।
વૃષણાધઃ પાદપાર્ષ્ણી પાર્ષ્ણિભ્યાં પરિબન્ધયેત્

ભદ્રાસનમિતિ પ્રોક્તં યોગિભિઃ પરિપૂજિતમ્ ।
ઉર્વોઃ પાદૌ ક્રમાન્ન્યસ્ય જાન્વોઃ પ્રત્યઙ્મુખાઙ્ગુલી

કરૌ વિદધ્યાદાખ્યાતં વજ્રાસનમનુત્તમમ્ ।
એકં પાદમધઃ કૃત્વા વિન્યસ્યોરું તથોત્તરે

કૃજુકાયો વિશેદ્યોગી વીરાસનમિતીરિતમ્ ।
ઇડયાકર્ષયેત્ વાયું બાહ્યં ષોડશમાત્રયા

ધારયેત્પૂરિતં યોગી ચતુઃષષ્ટ્યા તુ માત્રયા ।
સુષુમ્નામધ્યગં સમ્યગ્દ્વાત્રિંશન્માત્રયા શનૈઃ

નાડ્યા પિઙ્ગલયા ચૈવ રેચયેદ્યોગવિત્તમઃ ।
પ્રાણાયામમિમં પ્રાહૂર્યોગશાસ્ત્રવિશારદાઃ

ભૂયોભૂયઃ ક્રમાત્ તસ્ય બાહ્યમેવં સમાચરેત્ ।
માત્રાવૃદ્ધિઃ ક્રમેણૈવ સમ્યગ્દ્વાદશ ષોડશ

જપધ્યાનાદિભિઃ સાર્ધં સગર્ભં તં વિદુર્બુધાઃ ।
તદપેતં વિગર્ભં ચ પ્રાણાયામં પરે વિદુઃ

ક્રમાદભ્યસ્યતઃ પુંસો દેહે સ્વેદોદ્ગમો ઽધમઃ ।
મધ્યમઃ કમ્પસંયુક્તો ભૂમિત્યાગઃ પરો મતઃ

ઉત્તમસ્ય ગુણાવાપ્તિર્યાવચ્છીલનમ્ ઇષ્યતે ।
ઇન્દ્રિયાણાં વિચરતાં વિષયેષુ નિરર્ગલમ્

બલાદાહરણં તેભ્યઃ પ્રત્યાહારો ઽભિધીયતે ।
અઙ્ગુષ્ઠગુલ્ફજાનૂરુમૂલાધારલિઙ્ગનાભિષુ

હૃદ્ગ્રીવાકણ્ઠદેશેષુ લમ્બિકાયાં તતો નસિ ।
ભ્રૂમધ્યે મસ્તકે મૂર્ધ્નિ દ્વાદશાન્તે યથાવિધિ

ધારણં પ્રાણમરુતો ધારણેતિ નિગદ્યતે ।
સમાહિતેન મનસા ચૈતન્યાન્તરવર્તિના

આત્મન્યભીષ્ટદેવાનાં ધ્યાનં ધ્યાનમિહોચ્યતે ।
સમત્વભાવના નિત્યં જીવાત્મપરમાત્મનોઃ

સમાધિમાહુર્મુનયઃ પ્રોક્તમ્ અષ્ટાઙ્ગલક્ષણમ્ ।
ઇદાનીં કથયે તે ઽહં મન્ત્રયોગમનુત્તમમ્

વિશ્વં શરીરમિત્યુક્તં પઞ્ચભૂતાત્મકં નગ ।
ચન્દ્રસૂર્યાગ્નિતેજોભિર્જીવબ્રહ્મૈક્યરૂપકમ્

તિસ્રઃ કોટ્યસ્તદર્ધેન શરીરે નાડયો મતાઃ ।
તાસુ મુખ્યા દશ પ્રોક્તાસ્તાભ્યસ્તિસ્રો વ્યવસ્થિતાઃ

પ્રધાના મેરુદણ્ડે ઽત્ર ચન્દ્રસૂર્યાગ્રરૂપિણી
ઇડા વામે સ્થિતા નાડી શુભ્રા તુ ચન્દ્રરૂપિણી

શક્તિરૂપા તુ સા નાડી સાક્ષાદમૃતવિગ્રહા ।
દક્ષિણે યા પિઙ્ગલાખ્યા પુંરૂપા સૂર્યવિગ્રહા

સર્વતેજોમયી સા તુ સુષુમ્ના વહ્નિરૂપિણી ।
તસ્યા મધ્યે વિચિત્રાખ્યે ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાત્મકમ્

મધ્યે સ્વયંભૂલિઙ્ગં તુ કોટિસૂર્યસમપ્રભમ્ ।
તદૂર્ધ્વં માયાબીજં તુ હરાત્મા બિન્દુનાદકમ્

તદૂર્ધ્વં તુ શિખાકારા કુણ્ડલી રક્તવિગ્રહા ।
દેવ્યાત્મિકા તુ સા પ્રોક્તા મદભિન્ના નગાધિપ

તદ્બાહ્યે હેમરૂપાભં વાદિસાન્તચતુર્દલમ્ ।
દ્રુતહેમસમપ્રખ્યં પદ્મં તત્ર વિચિન્તયેત્

તદૂર્ધ્વં ત્વનલપ્રખ્યં ષડ્દલં હીરકપ્રભમ્ ।
બાદિલાન્તષડ્વર્ણેન સ્વાધિષ્ઠાનમનુત્તમમ્

મૂલમાધારષટ્કોણં મૂલાધારં તતો વિદુઃ ।
સ્વશબ્દેન પરં લિઙ્ગં સ્વાધિષ્ઠાનં તતો વિદુઃ

તદૂર્ધ્વં નાભિદેશે તુ મણિપૂરં મહાપ્રભમ્ ।
મેઘાભં વિદ્યુદાભં ચ બહુતેજોમયં તતઃ

મણિવદ્ભિન્નં તત્પદ્મં મણિપદ્મં તથોચ્યતે ।
દશભિશ્ચ દલૈર્યુક્તં ડાદિફાન્તાક્ષરાન્વિતમ્

વિષ્ણુનાધિષ્ઠિતં પદ્મં વિષ્ણ્વાલોકનકારણમ્ ।
તદૂર્ધ્વે ઽનાહતં પદ્મમુદ્યદાદિત્યસન્નિભમ્

કાદિઠાન્તદલૈરેકં પત્રૈશ્ચ સમધિષ્ઠિતમ્ ।
તન્મધ્યે બાણલિઙ્ગં તુ સૂર્યાયુતસમપ્રભમ્

શબ્દબ્રહ્મમયં શબ્દાનાહતં તત્ર દૃશ્યતે ।
અનાહતાખ્યં તત્પદ્મં મુનિભિઃ પરિકીર્તિતમ્

આનન્દસદનં તત્તુ પુરુષાધિષ્ઠિતં પરમ્ ।
તદૂર્ધ્વં તુ વિશુદ્ધાખ્યં દલં ષોડશપઙ્કજમ્

સ્વરૈઃ ષોડશભિર્યુક્તં ધૂમ્રવર્ણમ્ મહાપ્રભમ્ ।
વિશુદ્ધં તનુતે યસ્માજ્જીવસ્ય હંસલોકનાત્

વિશુદ્ધં પદ્મમાખ્યાતમાકાશાખ્યં મહાદ્ભુતમ્ ।
આજ્ઞાચક્રં તદૂર્ધ્વે તુ આત્મનાધિષ્ઠિતં પરમ્

આજ્ઞાસંક્રમણં તત્ર તેનાજ્ઞેતિ પ્રકીર્તિતમ્ ।
દ્વિદલં હક્ષસંયુક્તં પદ્મં તત્સુમનોહરમ્

કૈલાસાખ્યં તદૂર્ધ્વં તુ રોધિની તુ તદૂર્ધ્વતઃ ।
એવં ત્વાધારચક્રાણિ પ્રોક્તાનિ તવ સુવ્રત

સહસ્રારયુતં બિન્દુસ્થાનં તદૂર્ધ્વમીરિતમ્ ।
ઇત્યેતત્કથિતં સર્વમ્ યોગમાર્ગમનુત્તમમ્

આદૌ પૂરકયોગેનાપ્યાધારે યોજયેન્મનઃ ।
ગુદમેઢ્રાન્તરે શક્તિસ્તામાકુઞ્ચ્ય પ્રબોધયેત્

લિઙ્ગભેદક્રમેણૈવ બિન્દુચક્રં ચ પ્રાપયેત્ ।
શમ્ભુના તાં પરાં શક્તિમેકીભૂતાં વિચિન્તયેત્

તત્રોત્થિતામૃતમ્ યત્તુ દ્રુતલાક્ષારસોપમમ્ ।
પાયયિત્વા તુ તાં શક્તિં માયાખ્યાં યોગસિદ્ધિદમ્

ષડ્ચક્રદેવતાસ્તત્ર સન્તર્પ્યામૃતધારયા ।
આનયેત્તેન માર્ગેણ મૂલાધારં તતઃ સુધી

એવમભ્યસ્યમાનસ્યાપ્યહન્યહનિ નિશ્ચિતમ્ ।
પૂર્વોક્તદૂષિતા મન્ત્રાઃ સર્વે સિધ્યન્તિ નાન્યથા

જરામરણદુઃખાદ્યૈર્મુચ્યતે ભવબન્ધનાત્ ।
યે ગુણાઃ સન્તિ દેવ્યા મે જગન્માતુર્યથા તથા

તે ગુણાઃ સાધકવરે ભવન્ત્યેવ ન ચાન્યથા ।
ઇત્યેવં કથિતં તાત વાયુધારણમુત્તમમ્

ઇદાનીં ધારણાખ્યં તુ શૃણુષ્વાવહિતો મમ ।
દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નદેવ્યાં ચેતો વિધાય ચ

તન્મયો ભવતિ ક્ષિપ્રં જીવબ્રહ્મૈક્યયોજનાત્ ।
અથવા સમલં ચેતો યદિ ક્ષિપ્રં ન સિદ્ધ્યતિ

તદાવયવયોગેન યોગી યોગાન્સમભ્યસેત્ ।
મદીયહસ્તપાદાદાવઙ્ગે તુ મધુરે નગ

ચિત્તં સંસ્થાપયેન્મન્ત્રી સ્થાનસ્થાનજયાત્પુનઃ ।
વિશુદ્ધચિત્તઃ સર્વસ્મિન્રૂપે સમ્સ્થાપયેન્મનઃ

યાવન્મનો લયં યાતિ દેવ્યાં સંવિદિ પર્વત ।
તાવદિષ્ટમનું મન્ત્રી જપહોમૈઃ સમભ્યસેત્

મન્ત્રાભ્યાસેન યોગેન જ્ઞેયજ્ઞાનાય કલ્પતે ।
ન યોગેન વિના મન્ત્રો ન મન્ત્રેણ વિના હિ સઃ

દ્વયોરભ્યાસયોગો હિ બ્રહ્મસંસિદ્ધિકારણમ્ ।
તમઃ પરિવૃતે ગેહે ઘટો દીપેન દૃશ્યતે

એવં માયાવૃતો હ્યાત્મા મનુના ગોચરીકૃતઃ ।
ઇતિ યોગવિધિઃ કૃત્સ્નઃ સાઙ્ગઃ પ્રોક્તો મયા ઽધુના

ગુરૂપદેશતો જ્ઞેયો નાન્યથા શાસ્ત્રકોટિભિઃ