દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 9.11

ગઙ્‌ગોપાખ્યાનવર્ણનમ્
નારદ ઉવાચ

શ્રુતં પૃથિવ્યુપાખ્યાનમતીવ સુમનોહરમ્ ॥
ગંગોપાખ્યાનમધુના વદ વેદવિદાં વર

ભારતે ભારતીશાપાત્સા જગામ સુરેશ્વરી ॥
વિષ્ણુ સ્વરૂપા પરમા સ્વયં વિષ્ણુપદીતિ ચ

કથં કુત્ર યુગે કેન પ્રાર્થિતા પ્રેરિતા પુરા ॥
તત્ક્રમં શ્રોતુમિચ્છામિ પાપઘ્નં પુણ્યદં શુભમ્

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
રાજરાજેશ્વરઃ શ્રીમાન્સગરઃ સૂર્યવંશજઃ ॥
તસ્ય ભાર્યા ચ વૈદર્ભી શૈબ્યા ચ દ્વે મનોહરે

તત્પત્ન્યામેકપુત્રશ્ચ બભૂવ સુમનોહરઃ ॥
અસમંજ ઇતિ ખ્યાતઃ શૈબ્યાયાં કુલવર્ધનઃ

અન્યા ચાઽઽરાધયામાસ શંકરં પુત્ર કામુકી॥
બભૂવ ગર્ભસ્તસ્યાશ્ચ હરસ્ય ચ વરેણ હ

ગતે શતાબ્દે પૂર્ણે ચ માંસપિંડં સુષાવ સા ॥
તદ્દૃષ્ટ્વા સા શિવં ધ્યાત્વા રુરોદોચ્ચૈઃ પુનઃ પુનઃ

શંભુર્બ્રાહ્મણરૂપેણ તત્સમીપં જગામ હ ॥
ચકાર સંવિભજ્યૈતત્પિડં ષષ્ટિસહસ્રધા

સર્વે બભૂવુઃ પુત્રાશ્ચ મહાબલપરાક્રમાઃ ॥
ગ્રીષ્મમધ્યાહ્નમાર્તંડપ્રભામુષ્ટકલેવરાઃ

કપિલસ્ય મુનેઃ શાપાદ્બભૂવુર્ભસ્મસાચ્ચ તે ॥
રાજા રુરોદ તચ્છુત્વા જગામ ગહને વને

તપશ્ચકારાઽસમંજો ગંગાનયનકારણાત્ ॥
લક્ષવર્ષં તપસ્તપ્ત્વા મમાર કાલયોગતઃ

અંશુમાંસ્તસ્ય તનયો ગંગાનયનકારણાત્ ॥
તપઃ કૃત્વા લક્ષવર્ષં મમાર કાલયોગતઃ

ભગીરથસ્તસ્ય પુત્રો મહાભાગવતઃ સુધીઃ ॥
વૈષ્ણવો વિષ્ણુભક્તશ્ચ ગુણવાનજરામરઃ

તપઃ કૃત્વા લક્ષવર્ષં ગંગાનયનકારણાત્ ॥
દદર્શ કૃષ્ણં ગ્રીષ્મ સ્થસૂર્યકોટિસમપ્રભમ્

દ્વિભુજં મુરલીહસ્તં કિશોરગોપવેષિણમ્ ॥
ગોપાલસુન્દરીરૂપં ભક્તાનુગ્રહરૂપિણમ્

સ્વેચ્છામયં પરં બ્રહ્મ પરિપૂર્ણતમં પ્રભુમ્ ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદ્યૈશ્ચ સ્તુતં મુનિગણૈર્નુતમ્

નિર્લિપ્તં સાક્ષિરૂપં ચ નિર્ગુણં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ॥
ઈષદ્ધાસ્ય પ્રસન્નાસ્યં ભક્તાનુગ્રહકારણમ્

વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાનં રલભૂષણભૂષિતમ્ ॥
તુષ્ટાવ દૃષ્ટ્વા નૃપતિઃ પ્રણમ્ય ચ પુનઃ પુનઃ

લીલયા ચ વરં પ્રાપ વાંછિતં વંશતા રણમ્ ॥
કૃત્વા ચ સ્તવનં દિવ્યં પુલકાંકિતવિગ્રહઃ

શ્રીભગવાનુવાચ ॥
ભારતં ભારતીશાપાદ્ગચ્છ શીઘ્રં સુરેશ્વરિ ॥
સગરસ્ય સુતાન્સર્વાન્વૃતાન્કુરુ મમાજ્ઞયા

ત્વત્સ્પર્શવાયુનાઃ પૂતા યાસ્યંતિ મમ મંદિરમ્ ॥
બિભ્રતો મમ મૂર્તીશ્ચ દિવ્યસ્યંદનગામિનઃ

મત્પાર્ષદા ભવિષ્યંતિ સર્વ કાલં નિરામયાઃ ॥
સમુચ્છિદ્ય કર્મભોગાન્કૃતાઞ્જન્મનિજન્મનિ

કોટિજન્માર્જિતં પાપં ભારતે યત્કૃતં નૃભિઃ ॥
ગંગાયા વાત સ્પર્શેન નશ્યતીતિ શ્રુતૌ શ્રુતમ્

સ્પર્શનાદ્દર્શનાદ્દેવ્યાઃ પુણ્યં દશગુણં તતઃ ॥
મૌસલસ્નાનમાત્રેણ સામાન્યદિવસે નૃણામ્

શતકોટિજન્મપાપં નશ્યતીતિ શ્રુતૌ શ્રુતમ્ ॥
યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યા દિકાનિ ચ

જન્મસંખ્યાર્જિતાન્યેવ કામતોઽપિ કૃતાનિ ચ ॥
તાનિ સર્વાણિ નશ્યંતિ મૌસલસ્નાનતો નૃણામ્

પુણ્યાહસ્નાનતઃ પુણ્યં વેદા નૈવ વદંતિ ચ ॥
કિંચિદ્વદંતિ તે વિપ્ર ફલમેવ યથાગમમ્

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદ્યાશ્ચ સર્વં નૈવ વદંતિ ચ ॥
સામાન્યદિવસસ્નાનસંકલ્પં શૃણુ સુન્દરિ

પુણ્યં દશગુણં ચૈવ મૌસલસ્નાનતઃ પરમ્ ॥
તતસ્ત્રિંશદ્ગુણં પુણ્યં રવિસંક્રમણે દિને

અમાયાં ચાપિ તત્તુલ્યં દ્વિગુણં દક્ષિણાયને ॥
તતો દશગુણં પુણ્યં નરાણામુત્તરાયણે

ચતુર્માસ્યાં પૌર્ણમાસ્યામનંતં પુણ્યમેવ ચ ॥
અક્ષયાયાં તત્તુલ્યં ચૈતદ્વેદે નિરૂપિતમ્

અસંખ્યપુણ્યફલદમેતેષુ સ્નાનદાનકમ્ ॥
સામાન્યદિવસસ્નાનાદ્દાનાચ્છતગુણં ફલમ્

મન્વતરાદ્યાયાં તિથૌ યુગાદ્યાયાં તથૈવ ચ ॥
માઘસ્યાસિત સપ્તમ્યાં ભીષ્માષ્ટમ્યાં તથૈવ ચ

અથાપ્યશોકાષ્ટમ્યાં ચ નવમ્યાં ચ તથા હરેઃ ॥
તતોઽપિ દ્વિગુણં પુણ્યં નંદાયાં તવ દુર્લભમ્

દશહરાદશમ્યાં તુ યુગાદ્યાદિસમં ફલમ્ ॥
નંદાસમં ચ વારુણ્યાં મહર્ત્વે(?) ચતુર્ગુણમ્

તતશ્ચતુર્ગુણં પુણ્યં દ્વિમહત્પૂર્વકે સતિ ॥
પુણ્યં કોટિગુણં ચૈવ સામાન્યસ્નાનતોઽપિ યત્

ચંદ્રોપરાગસમયે સૂર્યે દશગુણં તતઃ ॥
પુણ્યમર્ધોદયે કાલે તતઃ શતગુણં ફલમ્

ઇત્યેવમુક્ત્વા દેવેશો વિરરામ તયોઃ પુરઃ ॥
તમુવાચ તતો ગંગા ભક્તિનમ્રાત્સકંધરા

ગંગોવાચ ॥
યામિ ચેદ્ભારતં નાથ ભારતી શાપતઃ પુરાઃ ॥
તવાજ્ઞયા ચ રાજેંદ્ર તપસા ચૈવ સાંપ્રતમ્

દાસ્યંતિ પાપિનો મહ્યં પાપાનિ યાનિ કાનિ ચ ॥
તાનિ મે કેન નશ્યંતિ તમુપાયં વદ પ્રભો

કતિકાલં પરિમિતં સ્થિતિર્મે તત્ર ભારતે ॥
કદા યાસ્યામિ દેવેશ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

મમાન્યદ્વાછિતં યદ્યત્સર્વં જાનાસિ સર્વવિત્ ॥
સર્વાન્તરાત્મન્સર્વજ્ઞ તદુપાયં વદ પ્રભો

શ્રીભગવાનુવાચ ॥
જાનામિ વાંછિતં ગંગે તવ સર્વં સુરેશ્વરિ ॥
પતિસ્તે દ્રવરૂપાયા લવણોદો ભવિષ્યતિ

સ મમાંશ સ્વરૂપશ્ચ ત્વં ચ લક્ષ્મીસ્વરૂપિણી ॥
પિદગ્ધાયા વિદગ્ધેન સંગમો ગુણવાન્ભુવિ

યાવત્યઃ સંતિ નદ્યશ્ચ ભારત્યાદ્યાશ્ચ ભારતે ॥
સૌભાગ્યા ત્વં ચ તાસ્વેવ લવણોદસ્ય સૌરતે

અદ્યપ્રભૃતિ દેવેશિ કલેઃ પંચસહસ્રકમ્ ॥
વર્ષં સ્થિતિસ્તે ભારત્યાઃ શાપેન ભારતે ભુવિ

નિત્યં ત્વમબ્ધિના સાર્થં કરિષ્યસિ રહો રતિમ્ ॥
ત્વમેવ રસિકા દેવી રસિકેંદ્રેણ સંયુતા

ત્વાં સ્તોષ્યન્તિ ચ સ્તોત્રેણ ભગીરથકૃતેન ચ ॥
ભારતસ્થા જનાઃ સર્વે પૂર્ણયિષ્યંતિ ભક્તિતઃ

કણ્વશાખોક્ત ધ્યાનેન ધ્યાત્વા ત્વાં પૂજયિષ્યતિ ॥
યઃ સ્તૌતિ પ્રણયેન્નિત્યં સોઽશ્વમેધફલં લભેત્

ગંગા ગંગેતિ યો બ્રૂયાદ્યોજનાનાં શતૈરપિ ॥
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

સહસ્રપાપિનાં સ્નાનાદ્યત્પાપં તે ભવિષ્યતિ ॥
પ્રકૃતેર્ભક્તસંસ્પર્શાદેવ તદ્ધિ વિનંક્ષ્યતિ

પાપિનાં તુ સહસ્રાણાં શવસ્પર્શેન યત્ત્વયિ ॥
તન્મન્ત્રોપાસકસ્નાનાત્તદઘં ચ વિનંક્ષ્યતિ

તત્રૈવ ત્વમધિષ્ઠાનં કરિષ્યસ્યઘમોચનમ્ ॥
સાર્ધં સરિદ્ભિઃ શ્રેષ્ઠાભિઃ સરસ્વત્યાદિભિઃ શુભે

તત્તુ તીર્થં ભવેત્સદ્યો યત્ર તદ્ગુણકીર્તનમ્ ॥
ત્વદ્રેણુસ્પર્શમાત્રેણ પૂતો ભવતિ પાતકી

રેણુપ્રમાણવર્ષં ચ દેવેલોકે વસેદ્ ધુવમ્ ॥
જ્ઞાનેન ત્વયિ યે ભક્ત્યા મન્નામસ્મૃતિપૂર્વકમ્

સમુત્સૃજંતિ પ્રાણાંશ્ચ તે ગચ્છન્તિ હરેઃ પદમ્ ॥
પાર્ષદપ્રવરાસ્તે ચ ભવિષ્યંતિ હરેશ્ચિરમ્

લયં પ્રાકૃતિકં તે ચ દ્રક્ષ્યંતિ ચાપ્ય સંખ્યકમ્ ॥
મૃતસ્ય બહુપુણ્યેન તચ્છવં ત્વયિ વિન્યસેત્

પ્રયાતિ સ ચ વૈકુણ્ઠં યાવદહ્નઃ સ્થિતિસ્ત્વયિ ॥
કાયવ્યૂહં તતઃ કૃત્વા ભોજયિત્વા સ્વકર્મકમ્

તસ્મૈ દદામિ સારૂપ્યં કરોમિ તં ચ પાર્ષદમ્ ॥
અજ્ઞાની ત્વજ્જલસ્પર્શાદ્યદિ પ્રાણાન્સમુત્સૃજેત્

તસ્મૈ દદામિ સાલોક્યં કરોમિ તં ચ પાર્ષદમ્ ॥
અન્યત્ર વા ત્યજેત્પ્રાણાંસ્ત્વન્નામસ્મૃતિપૂર્વકમ્

તસ્મૈ દદામિ સાલોક્યં યાવદ્વૈ બ્રહ્મણો વયઃ ॥
અન્યત્ર વા ત્યજેત્પ્રાણાંસ્ત્વન્નામસ્મૃતિપૂર્વકમ્

તસ્મૈ દદામિ સારૂપ્યમસંખ્યં પ્રાકૃતં લયમ્ ॥
રત્નેંદ્રસાર નિર્માણયાનેન સહ પાર્ષદૈઃ

સદ્યઃ પ્રયાતિ ગોલોકં મમ તુલ્યો ભવેદ્ ધુવમ્॥
તીર્થેઽપ્યર્થે મરણે વિશેષો નાસ્તિ કશ્ચન

મન્મંત્રોપાસકાનાં તુ નિત્યં નૈવેદ્યભોજિનામ્॥
પૂતં કર્તું સ શક્તો હિ લીલયા ભુવનત્રયમ્

રત્નેંદ્રસાર યાનેન ગોલોકં સંપ્રયાંતિ ચ॥
મદ્ભક્તા બાંધવા યેષાં તેઽપિ પશ્વાદયોઽપિ હિ

પ્રયાંતિ રત્નયાનેન ગોલોકં ચાતિદુર્લભમ્ ॥
યત્ર યત્ર સ્મૃતાસ્તે ચ જ્ઞાનેન જ્ઞાનિનઃ સતિ

જીવન્મુક્તાશ્ચ તે પૂતા મદ્ભક્તે સંવિધાનતઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા શ્રીહરિસ્તાં ચ પ્રત્યુવાચ ભગીરથમ્

સ્તુહિ ગંગામિમાં ભક્ત્યા પૂજાં ચ કુરુ સાંપ્રતમ્ ॥
ભગીરથસ્તાં તુષ્ટાવ પૂજયામાસ ભક્તિતઃ

કૌથુમોક્તેન ધ્યાનેન સ્તોત્રેણાપિ પુનઃ પુનઃ ॥
પ્રણનામ ચ શ્રીકૃષ્ણં પરમાત્માનમીશ્વરમ્

ભગીરથશ્ચ ગંગા ચ સોંઽતર્ધાનં ચકાર હ ॥
નારદ ઉવાચ ॥
કેન ધ્યાનેન સ્તોત્રેણ કેન પૂજાક્રમેણ ચ

પૂજાં ચકાર નૃપતિર્વદ વેદવિદાં વર ॥
શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
સ્નાત્વા નિત્યક્રિયાં કૃત્વા ધૃત્વા ધૌતે ચ વાસસી

સંપૂજ્ય દેવષટ્કં ચ સંયતો ભક્તિપૂર્વકમ્ ॥
ગણેશં ચ દિનેશં ચ વહ્નિ વિષ્ણું શિવં શિવામ્

સંપૂજ્ય દેવષટ્કં ચ સોઽધિકારી ચ પૂજને ॥
ગણેશં વિઘ્નનાશાય આરોગ્યાય દિવાકરમ્

વહ્નિં શૌચાય વિષ્ણું ચ લક્ષ્મ્યર્થં પૂજયેન્નરઃ ॥
શિવં જ્ઞાનાય જ્ઞાનેશં શિવાં ચ મુક્તિસિદ્ધયે

સંપૂજ્યૈતાઁલ્લભેત્પ્રાજ્ઞો વિપરીતમતોઽન્યથા ॥
દધ્યાવનેન ધ્યાનેન તદ્ધ્યાનં શૃણુ નારદ

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મ૦ નવમસ્કન્ધે એકાદશોઽધ્યાયઃ