देवी भागवत पुराण · अध्याय 9.11

गङ्‌गोपाख्यानवर्णनम्
नारद उवाच

श्रुतं पृथिव्युपाख्यानमतीव सुमनोहरम् ॥
गंगोपाख्यानमधुना वद वेदविदां वर

भारते भारतीशापात्सा जगाम सुरेश्वरी ॥
विष्णु स्वरूपा परमा स्वयं विष्णुपदीति च

कथं कुत्र युगे केन प्रार्थिता प्रेरिता पुरा ॥
तत्क्रमं श्रोतुमिच्छामि पापघ्नं पुण्यदं शुभम्

श्रीनारायण उवाच ॥
राजराजेश्वरः श्रीमान्सगरः सूर्यवंशजः ॥
तस्य भार्या च वैदर्भी शैब्या च द्वे मनोहरे

तत्पत्न्यामेकपुत्रश्च बभूव सुमनोहरः ॥
असमंज इति ख्यातः शैब्यायां कुलवर्धनः

अन्या चाऽऽराधयामास शंकरं पुत्र कामुकी॥
बभूव गर्भस्तस्याश्च हरस्य च वरेण ह

गते शताब्दे पूर्णे च मांसपिंडं सुषाव सा ॥
तद्दृष्ट्वा सा शिवं ध्यात्वा रुरोदोच्चैः पुनः पुनः

शंभुर्ब्राह्मणरूपेण तत्समीपं जगाम ह ॥
चकार संविभज्यैतत्पिडं षष्टिसहस्रधा

सर्वे बभूवुः पुत्राश्च महाबलपराक्रमाः ॥
ग्रीष्ममध्याह्नमार्तंडप्रभामुष्टकलेवराः

कपिलस्य मुनेः शापाद्बभूवुर्भस्मसाच्च ते ॥
राजा रुरोद तच्छुत्वा जगाम गहने वने

तपश्चकाराऽसमंजो गंगानयनकारणात् ॥
लक्षवर्षं तपस्तप्त्वा ममार कालयोगतः

अंशुमांस्तस्य तनयो गंगानयनकारणात् ॥
तपः कृत्वा लक्षवर्षं ममार कालयोगतः

भगीरथस्तस्य पुत्रो महाभागवतः सुधीः ॥
वैष्णवो विष्णुभक्तश्च गुणवानजरामरः

तपः कृत्वा लक्षवर्षं गंगानयनकारणात् ॥
ददर्श कृष्णं ग्रीष्म स्थसूर्यकोटिसमप्रभम्

द्विभुजं मुरलीहस्तं किशोरगोपवेषिणम् ॥
गोपालसुन्दरीरूपं भक्तानुग्रहरूपिणम्

स्वेच्छामयं परं ब्रह्म परिपूर्णतमं प्रभुम् ॥
ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैश्च स्तुतं मुनिगणैर्नुतम्

निर्लिप्तं साक्षिरूपं च निर्गुणं प्रकृतेः परम् ॥
ईषद्धास्य प्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकारणम्

वह्निशुद्धांशुकाधानं रलभूषणभूषितम् ॥
तुष्टाव दृष्ट्वा नृपतिः प्रणम्य च पुनः पुनः

लीलया च वरं प्राप वांछितं वंशता रणम् ॥
कृत्वा च स्तवनं दिव्यं पुलकांकितविग्रहः

श्रीभगवानुवाच ॥
भारतं भारतीशापाद्गच्छ शीघ्रं सुरेश्वरि ॥
सगरस्य सुतान्सर्वान्वृतान्कुरु ममाज्ञया

त्वत्स्पर्शवायुनाः पूता यास्यंति मम मंदिरम् ॥
बिभ्रतो मम मूर्तीश्च दिव्यस्यंदनगामिनः

मत्पार्षदा भविष्यंति सर्व कालं निरामयाः ॥
समुच्छिद्य कर्मभोगान्कृताञ्जन्मनिजन्मनि

कोटिजन्मार्जितं पापं भारते यत्कृतं नृभिः ॥
गंगाया वात स्पर्शेन नश्यतीति श्रुतौ श्रुतम्

स्पर्शनाद्दर्शनाद्देव्याः पुण्यं दशगुणं ततः ॥
मौसलस्नानमात्रेण सामान्यदिवसे नृणाम्

शतकोटिजन्मपापं नश्यतीति श्रुतौ श्रुतम् ॥
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्या दिकानि च

जन्मसंख्यार्जितान्येव कामतोऽपि कृतानि च ॥
तानि सर्वाणि नश्यंति मौसलस्नानतो नृणाम्

पुण्याहस्नानतः पुण्यं वेदा नैव वदंति च ॥
किंचिद्वदंति ते विप्र फलमेव यथागमम्

ब्रह्मविष्णुशिवाद्याश्च सर्वं नैव वदंति च ॥
सामान्यदिवसस्नानसंकल्पं शृणु सुन्दरि

पुण्यं दशगुणं चैव मौसलस्नानतः परम् ॥
ततस्त्रिंशद्गुणं पुण्यं रविसंक्रमणे दिने

अमायां चापि तत्तुल्यं द्विगुणं दक्षिणायने ॥
ततो दशगुणं पुण्यं नराणामुत्तरायणे

चतुर्मास्यां पौर्णमास्यामनंतं पुण्यमेव च ॥
अक्षयायां तत्तुल्यं चैतद्वेदे निरूपितम्

असंख्यपुण्यफलदमेतेषु स्नानदानकम् ॥
सामान्यदिवसस्नानाद्दानाच्छतगुणं फलम्

मन्वतराद्यायां तिथौ युगाद्यायां तथैव च ॥
माघस्यासित सप्तम्यां भीष्माष्टम्यां तथैव च

अथाप्यशोकाष्टम्यां च नवम्यां च तथा हरेः ॥
ततोऽपि द्विगुणं पुण्यं नंदायां तव दुर्लभम्

दशहरादशम्यां तु युगाद्यादिसमं फलम् ॥
नंदासमं च वारुण्यां महर्त्वे(?) चतुर्गुणम्

ततश्चतुर्गुणं पुण्यं द्विमहत्पूर्वके सति ॥
पुण्यं कोटिगुणं चैव सामान्यस्नानतोऽपि यत्

चंद्रोपरागसमये सूर्ये दशगुणं ततः ॥
पुण्यमर्धोदये काले ततः शतगुणं फलम्

इत्येवमुक्त्वा देवेशो विरराम तयोः पुरः ॥
तमुवाच ततो गंगा भक्तिनम्रात्सकंधरा

गंगोवाच ॥
यामि चेद्भारतं नाथ भारती शापतः पुराः ॥
तवाज्ञया च राजेंद्र तपसा चैव सांप्रतम्

दास्यंति पापिनो मह्यं पापानि यानि कानि च ॥
तानि मे केन नश्यंति तमुपायं वद प्रभो

कतिकालं परिमितं स्थितिर्मे तत्र भारते ॥
कदा यास्यामि देवेश तद्विष्णोः परमं पदम्

ममान्यद्वाछितं यद्यत्सर्वं जानासि सर्ववित् ॥
सर्वान्तरात्मन्सर्वज्ञ तदुपायं वद प्रभो

श्रीभगवानुवाच ॥
जानामि वांछितं गंगे तव सर्वं सुरेश्वरि ॥
पतिस्ते द्रवरूपाया लवणोदो भविष्यति

स ममांश स्वरूपश्च त्वं च लक्ष्मीस्वरूपिणी ॥
पिदग्धाया विदग्धेन संगमो गुणवान्भुवि

यावत्यः संति नद्यश्च भारत्याद्याश्च भारते ॥
सौभाग्या त्वं च तास्वेव लवणोदस्य सौरते

अद्यप्रभृति देवेशि कलेः पंचसहस्रकम् ॥
वर्षं स्थितिस्ते भारत्याः शापेन भारते भुवि

नित्यं त्वमब्धिना सार्थं करिष्यसि रहो रतिम् ॥
त्वमेव रसिका देवी रसिकेंद्रेण संयुता

त्वां स्तोष्यन्ति च स्तोत्रेण भगीरथकृतेन च ॥
भारतस्था जनाः सर्वे पूर्णयिष्यंति भक्तितः

कण्वशाखोक्त ध्यानेन ध्यात्वा त्वां पूजयिष्यति ॥
यः स्तौति प्रणयेन्नित्यं सोऽश्वमेधफलं लभेत्

गंगा गंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

सहस्रपापिनां स्नानाद्यत्पापं ते भविष्यति ॥
प्रकृतेर्भक्तसंस्पर्शादेव तद्धि विनंक्ष्यति

पापिनां तु सहस्राणां शवस्पर्शेन यत्त्वयि ॥
तन्मन्त्रोपासकस्नानात्तदघं च विनंक्ष्यति

तत्रैव त्वमधिष्ठानं करिष्यस्यघमोचनम् ॥
सार्धं सरिद्भिः श्रेष्ठाभिः सरस्वत्यादिभिः शुभे

तत्तु तीर्थं भवेत्सद्यो यत्र तद्गुणकीर्तनम् ॥
त्वद्रेणुस्पर्शमात्रेण पूतो भवति पातकी

रेणुप्रमाणवर्षं च देवेलोके वसेद् धुवम् ॥
ज्ञानेन त्वयि ये भक्त्या मन्नामस्मृतिपूर्वकम्

समुत्सृजंति प्राणांश्च ते गच्छन्ति हरेः पदम् ॥
पार्षदप्रवरास्ते च भविष्यंति हरेश्चिरम्

लयं प्राकृतिकं ते च द्रक्ष्यंति चाप्य संख्यकम् ॥
मृतस्य बहुपुण्येन तच्छवं त्वयि विन्यसेत्

प्रयाति स च वैकुण्ठं यावदह्नः स्थितिस्त्वयि ॥
कायव्यूहं ततः कृत्वा भोजयित्वा स्वकर्मकम्

तस्मै ददामि सारूप्यं करोमि तं च पार्षदम् ॥
अज्ञानी त्वज्जलस्पर्शाद्यदि प्राणान्समुत्सृजेत्

तस्मै ददामि सालोक्यं करोमि तं च पार्षदम् ॥
अन्यत्र वा त्यजेत्प्राणांस्त्वन्नामस्मृतिपूर्वकम्

तस्मै ददामि सालोक्यं यावद्वै ब्रह्मणो वयः ॥
अन्यत्र वा त्यजेत्प्राणांस्त्वन्नामस्मृतिपूर्वकम्

तस्मै ददामि सारूप्यमसंख्यं प्राकृतं लयम् ॥
रत्नेंद्रसार निर्माणयानेन सह पार्षदैः

सद्यः प्रयाति गोलोकं मम तुल्यो भवेद् धुवम्॥
तीर्थेऽप्यर्थे मरणे विशेषो नास्ति कश्चन

मन्मंत्रोपासकानां तु नित्यं नैवेद्यभोजिनाम्॥
पूतं कर्तुं स शक्तो हि लीलया भुवनत्रयम्

रत्नेंद्रसार यानेन गोलोकं संप्रयांति च॥
मद्भक्ता बांधवा येषां तेऽपि पश्वादयोऽपि हि

प्रयांति रत्नयानेन गोलोकं चातिदुर्लभम् ॥
यत्र यत्र स्मृतास्ते च ज्ञानेन ज्ञानिनः सति

जीवन्मुक्ताश्च ते पूता मद्भक्ते संविधानतः ॥
इत्युक्त्वा श्रीहरिस्तां च प्रत्युवाच भगीरथम्

स्तुहि गंगामिमां भक्त्या पूजां च कुरु सांप्रतम् ॥
भगीरथस्तां तुष्टाव पूजयामास भक्तितः

कौथुमोक्तेन ध्यानेन स्तोत्रेणापि पुनः पुनः ॥
प्रणनाम च श्रीकृष्णं परमात्मानमीश्वरम्

भगीरथश्च गंगा च सोंऽतर्धानं चकार ह ॥
नारद उवाच ॥
केन ध्यानेन स्तोत्रेण केन पूजाक्रमेण च

पूजां चकार नृपतिर्वद वेदविदां वर ॥
श्रीनारायण उवाच ॥
स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा धृत्वा धौते च वाससी

संपूज्य देवषट्कं च संयतो भक्तिपूर्वकम् ॥
गणेशं च दिनेशं च वह्नि विष्णुं शिवं शिवाम्

संपूज्य देवषट्कं च सोऽधिकारी च पूजने ॥
गणेशं विघ्ननाशाय आरोग्याय दिवाकरम्

वह्निं शौचाय विष्णुं च लक्ष्म्यर्थं पूजयेन्नरः ॥
शिवं ज्ञानाय ज्ञानेशं शिवां च मुक्तिसिद्धये

संपूज्यैताँल्लभेत्प्राज्ञो विपरीतमतोऽन्यथा ॥
दध्यावनेन ध्यानेन तद्ध्यानं शृणु नारद

इति श्रीदेवीभागवते म० नवमस्कन्धे एकादशोऽध्यायः