દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.10

સત્યવ્રતાખ્યાનવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ ॥
બભૂવ ચક્રવર્તી સ નૃપતિઃ સત્યસંગરઃ ॥
માંધાતા પૃથિવીં સર્વામજયન્નૃપતીશ્વરઃ

દસ્યવોઽસ્ય ભયત્રસ્તા યયુર્ગિરિગુહાસુ ચ ॥
ઇંદ્રેણાસ્ય કૃતં નામ ત્રસદસ્યુરિતિ સ્ફુટમ્

તસ્ય બિંદુમતી ભાર્યા શશબિંદોઃ સુતાઽભવત્ ॥
પતિવ્રતા સુરૂપા ચ સર્વલક્ષણસંયુતા

તસ્યામુત્પાદયામાસ માંધાતા દ્વૌ સુતૌ નૃપ ॥
પુરુકુત્સં સુવિખ્યાતં મુચુકુંદં તથાઽપરમ્

પુરુકુત્સાત્તતોઽરણ્યઃ પુત્રઃ પરમધાર્મિકઃ ॥
પિતૃભક્તિરતશ્ચાભૂદ્ બૃહદશ્વસ્તદાત્મજઃ

હર્યશ્વસ્તસ્ય પુત્રોઽભૂદ્ધાર્મિકઃ પરમાર્થવિત્ ॥
તસ્યાઽઽત્મજસ્ત્રિધન્વા ભૂદરુણસ્તસ્ય ચાત્મજઃ

અરુણસ્ય સુતઃ શ્રીમાન્સત્યવ્રત ઇતિ શ્રુતઃ ॥
સોઽભૂદિચ્છાચરઃ કામી મંદાત્મા હ્યતિલોલુપઃ

સ પાપાત્મા વિપ્રભાર્યાં હૃતવાન્કામમોહિતઃ ॥
વિવાહે તસ્ય વિઘ્નં સ ચકાર નૃપતેઃ સુતઃ

મિલિતા બ્રાહ્મણાસ્તત્ર રાજાનમરુણં નૃપ ॥
ઊચુર્ભૃશં સુદુઃખાર્તા હા હતાઃ સ્મેતિ ચાસકૃત્

પપ્રચ્છ રાજા તાન્વિપ્રાન્દુઃખિતાન્પુરવાસિનઃ ॥
કિં કૃતં મમ પુત્રેણ ભવતામશુભં દ્વિજાઃ

તન્નિશમ્ય દ્વિજા વાક્યં રાજ્ઞો વિનયપૂર્વકમ્ ॥
તદોચુસ્ત્વરુણં વિપ્રાઃ કૃતાશીર્વચના ભૃશમ્

બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥
રાજંસ્તવ સુતેનાદ્ય વિવાહે પ્રહૃતા કિલ ॥
વિવાહિતા વિપ્રકન્યા બલેન બલિનાં વર

વ્યાસ ઉવાચ ॥
શ્રુત્વા તેષાં વચસ્તથ્યં રાજા પરમધાર્મિકઃ ॥
પુત્રમાહ વૃથા નામ કૃતં તે દુષ્ટકર્મણા

ગચ્છ દૂરં સુમંદાત્મન્દુરાચાર ગૃહાન્મમ ॥
ન સ્થાતવ્યં ત્વયા પાપ વિષયે મમ સર્વથા

કુપિતં પિતરં પ્રાહ ક્વ ગચ્છામિતિ વૈ મુહુઃ ॥
અરુણાસ્તમથોવાચ શ્વપાકૈઃ સહ વર્તય

શ્વપચસ્ય કૃતં કર્મ દ્વિજદારાપહારણમ્॥
તસ્માત્તૈઃ સહ સંસર્ગં કૃત્વા તિષ્ઠ યથાસુખમ્

નહિ પુત્રેણ પુત્રાર્થી ત્વયા ચ કુલપાંસના ॥
યથેષ્ટં વ્રજ દુષ્ટાત્મન્કીતનાશઃ કૃતસ્ત્વયા

સ નિશમ્ય પિતુર્વાક્યં કુપિતસ્ય મહાત્મનઃ ॥
નિશ્ચક્રામ પુરાત્તસ્માત્તરસા શ્વપચાન્યયૌ

સત્યવ્રતસ્તદા તત્ર શ્વપાકૈઃ સહ વર્તતે ॥
ધનુર્બાણધરઃ શ્રીમાન્કવચી કરુણાલયઃ

યદા નિષ્કાસિતઃ પિત્રા કુપિતેન મહાત્મના ॥
ગુરુણાઽથ વસિષ્ઠેન પ્રેરિતોઽસૌ મહીપતિઃ

તસ્માત્સત્યવ્રતસ્તસ્મિન્બભૂવ ક્રોધસંયુતઃ ॥
વસિષ્ઠે ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞે નિવારણપરાઙ્મુખે

કેનચિત્કારણેનાથ પિતા તસ્ય મહીપતિઃ ॥
પુત્રર્થેઽસૌ તપસ્તપ્તું પુરં ત્યક્ત્વા વનં ગત

ન વવર્ષ તદા તસ્મિન્વિષયે પાકશાસનઃ ॥
સમા દ્વાદશ રાજેંદ્ર તેનાઽધર્મેણ સર્વથા

વિશ્વામિત્રસ્તદા દારાંસ્તસ્મિંસ્તુ વિષયે નૃપ ॥
સંન્યસ્ય કૌશિકીતીરે ચચાર વિપુલં તપઃ

કાતરા તત્ર સંજાતા ભાર્યા કૌશિકસ્ય હ ॥
કુટુંબભરણાર્થાય દુઃખિતા વરવર્ણિની

બાલકાન્ક્ષુધયાઽઽક્રાંતાન્રુદતઃ પશ્યતી ભૃશમ્ ॥
યાચામાનાંશ્ચ નીવારાન્કષ્ટમાપ પતિ વ્રતા

ચિંતયામાસ દુઃખાર્તા તોકાન્વીક્ષ્ય ક્ષુધાઽઽતુરાન્ ॥
નૃપો નાસ્તિ પુરે હ્યદ્ય કં યાચે વા કરોમિ કિમ્

ન મે ત્રાતાઽસ્તિ પુત્રાણાં પતિર્મે નાસ્તિ સન્નિધૌ ॥
રુદંતિ બાલકાઃ કામં ધિઙ્મે જીવનમદ્ય વૈ

ધનહીના ચ માં ત્યક્ત્વા તપસ્તપ્તં ગતઃ પતિઃ ॥
ન જાનાતિ સમર્થોઽપિ દુઃખિતાં ધનવર્જિતામ્

બાલાનાં ભરણં કેન કરોમિ પતિના વિના ॥
મરિષ્યંતિ સુતાઃ સર્વે ક્ષુધયા પીડિતા ભૃશમ્

એકં સુતં તુ વિક્રીય દ્રવ્યેણ કિયતા પુનઃ॥
પાલયામિ સુતાનન્યાનેષ મે વિહિતો વિધિઃ

સર્વેષાં મારણં નાદ્ધા યુક્તં મમ વિપર્યયે ॥
કાલસ્ય કલનાયાહં વિક્રીણામિ તથાઽઽત્મજમ્

હૃદયં કઠિનં કૃત્વા સંચિંત્ય મનસા સતી ॥
સા દર્ભરજ્જ્વા બદ્ધાથ ગલે પુત્રં વિનિર્ગતા

મુનિપત્ની ગલે બદ્ધ્વા મધ્યમં પુત્રમૌરસમ્ ॥
શેષસ્ય ભરણાર્થાય ગૃહીત્વા ચલિતા ગૃહાત્

દૃષ્ટા સત્યવ્રતેનાઽઽર્તા તાપસી શોકસંયુતા ॥
પપ્રચ્છ નૃપતિસ્તાં તુ કિં ચિકીર્ષસિ શોભને

રુદંતં બાલકં કંઠે બદ્ધ્વા નયસિ કાઽધુના ॥
કિમર્થં ચારુસર્વાંગિ સત્યં બ્રૂહિ મમાઽગ્રતઃ ॥

ઋષિપત્ન્યુવાચ ॥
વિશ્વામિત્રસ્ય ભાર્યાઽહં પુત્રોઽયં મે નૃપાત્મજ ॥
વિક્રેતુમૌરસં કામં ગમિષ્યે વિષમેઽ સુતમ્

અન્નં નાસ્તિ પતિર્મુક્ત્વા ગતસ્તપ્તં નૃપ ક્વચિત્ ॥
વિક્રીણામિ ક્ષુધાર્તેન શેષસ્ય ભરણાય વૈ

રાજોવાચ ॥
પતિવ્રતે રક્ષ પુત્રં દાસ્યામિ ભરણં તવ ॥
તાવદેવ પતિસ્તેઽત્ર વનાચ્ચૈવાઽઽગમિષ્યતિ

વૃક્ષે તવાઽઽશ્રમાભ્યાશે ભક્ષ્યં કિંચિન્નિરંતરમ્ ॥
વંધયિત્વા ગમિષ્યામિ સત્યમેતદ્બ્રવીમ્યહમ્

ઇત્યુક્તા સા તદા તેન રાજ્ઞા કૌશિકકામિની ॥
વિબંધં તયયં કૃત્વા જગામાઽઽશ્રમમંડલમ્

સોઽભવદ્ગાલવો નામ ગલબંધાન્મહાતપાઃ ॥
સા તુ સ્વસ્યાઽઽશ્રમે ગત્વા મુમોદ બાલકૈર્વૃતા

સત્યવ્રતસ્તુ ભક્ત્યા ચ કૃપયા ચ પરિપ્લુતઃ ॥
વિશ્વામિત્રસ્ય ચ મુનેઃ કલત્રં તદ્બભાર હ

વને સ્થિતાન્મૃગાન્હત્વા વરાહાન્મહિષાંસ્તથા ॥
વિશ્વામિત્રવનાભ્યાશે માંસં વૃક્ષે બબંધ હ

ઋષિપત્ની ગૃહીત્વા તન્માંસં પુત્રાનદા ત્તતઃ ॥
નિર્વૃતિં પરમાં પ્રાપ પ્રાપ્ય ભક્ષ્યમનુત્તમમ્

અયોધ્યાં ચૈવ રાજ્યં ચ તથૈવાંતઃ પુરં મુનિઃ ॥
ગતે તપ્તું નૃપે તસ્મિન્વ સિષ્ઠઃ પર્યરક્ષત

સત્યવ્રતોઽપિ ધર્માત્મા હ્યતિષ્ઠન્નગરાદ્બહિઃ ॥
પિતુરાજ્ઞાં સમાસ્થાય પશુઘ્નવ્રતવાન્વને

સત્યવ્રતો હ્યકસ્માચ્ચ કસ્યચિત્કારણાન્નૃપઃ ॥
વસિષ્ઠે ચાઽધિકં મન્યું ધારયામાસ નિત્યદા

ત્યાજ્યમાનં વને પિત્રા ધર્મિષ્ઠં ચ પ્રિયં સુતમ્ ॥
ન વારયામાસ મુનિર્વસિષ્ઠઃ કારણેન હ

પાણિગ્રહણમંત્રાણાં નિષ્ઠા સ્યાત્સપ્તમે પદે ॥
જાનન્નપિ સ ધર્માત્મા વિપ્રદારપરિગ્રહે

કસ્મિંશ્ચિદ્દિવસેઽરણ્યે મૃગાભાવં મહીપતિઃ ॥
વસિષ્ઠસ્ય ચ ગાં દોગ્ધ્રીમપશ્યદ્વનમધ્યગામ્

તાં જઘાન ક્ષુધાર્તસ્ય ક્રોધાન્મોહાચ્ચ દસ્યુવત્ ॥
વૃક્ષે બબંધ તન્માંસં નીત્વા સ્વયમ ભક્ષયત્

ઋષિષત્ની સુતાન્સર્વાન્ભોજયામાસ તત્તદા ॥
શંકમાના મૃગસ્યેતિ ન ગોરિતિ ચ સુવ્રતા

વસિષ્ઠસ્તુ હતાં દોગ્ધ્રીં જ્ઞાત્વા કુદ્ધસ્તમબ્રવીત્ ॥
દુરાત્મન્કિં કૃતં પાપં ધેનુઘાતાત્પિશાચવત્

એવં તે શંકવઃ ક્રૂરા પતંતુ ત્વરિતાસ્ત્રયઃ ॥
ગોવધાહારહરણાત્પિતુઃ ક્રોધાત્તથા ભૃશમ્

ત્રિશંકુરિતિ નામ્ના વૈ ભુવિ ખ્યાતો ભવિષ્યસિ ॥
પિશાચરૂપમાત્માનં દર્શયન્સર્વ દેહિનામ્

વ્યાસ ઉવાચ ॥
એવં શપ્તો વસિષ્ઠેન તદા સત્યવ્રતો નૃપઃ॥
ચચાર ચ તપસ્તીવ્રં તસ્મિન્નેવાઽઽશ્રમે થિતઃ

કસ્માચ્ચિન્મુનિપુત્રાત્તુ પ્રાપ્ય મંત્રમનુત્તમમ્ ॥
ધ્યાયન્ભગવતીં દેવીં પ્રકૃતિં પરમાં શિવામ્

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણે સપ્તમસ્કંધે દશમોઽધ્યાયઃ