દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.9

માન્ધાતોત્પત્તિવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ -
કદાચિદષ્ટકાશ્રાદ્ધે વિકુક્ષિં પૃથિવીપતિઃ ।
આજ્ઞાપયદસંમૂઢો માંસમાનય સત્વરમ્

મેધ્યં શ્રાદ્ધાર્થમધુના વને ગત્વા સૂતાદરાત્ ।
ઉત્યુક્તોઽસૌ તથેત્યાશુ જગામ વનમસ્ત્રભૃત્

ગત્વા જઘાન બાણૈઃ સ વરાહાન્સૂકરાન્મૃગાન્ ।
શશાંશ્ચાપિ પરિશ્રાન્તો બભૂવાથ બુભૂક્ષિતઃ

વિસ્મૃતા ચાષ્ટકા તસ્ય શશં ચાદદસૌ વને ।
શેષં નિવેદયામાસ પિત્રે માંસમનુત્તમમ્

પ્રોક્ષણાય સમાનીતં માંસં દૃષ્ટ્વા ગુરુસ્તદા ।
અનર્હમિતિ તજ્જ્ઞાત્વા ચુકોપ મુનિસત્તમઃ

ભુક્તશેષં તુ ન શ્રાદ્ધે પ્રોક્ષણીયમિતિ સ્થિતિઃ ।
રાજ્ઞે નિવેદયામાસ વસિષ્ઠઃ પાકદૂષણમ્

પુત્રસ્ય કર્મ તજ્જ્ઞાત્વા ભૂપતિર્ગુરુણોદિતમ્ ।
ચુકોપ વિધિલોપાત્તં દેશાન્નિઃસારયત્તતઃ

શશાપ ઇતિ વિખ્યાતો નામ્ના જાતો નૃપાત્મજઃ ।
ગતો વને શશાદસ્તુ પિતૃકોપાદસમ્ભ્રમઃ

વન્યેન વર્તયન્કાલં નીતવાન્ ધર્મતત્પરઃ ।
પિતર્યુપરતે રાજ્યં પ્રાપ્તં તેન મહાત્મના

શશાદસ્ત્વકરોદ્‌રાજ્યમયોધ્યાયાઃ પતિઃ સ્વયમ્ ।
યજ્ઞાનનેકશઃ પૂર્ણાંશ્ચકાર સરયૂતટે

શશાદસ્યાભવત્પુત્રઃ કકુત્સ્થ ઇતિ વિશ્રુતઃ ।
તસ્યૈવ નામભેદાદ્વૈ ઇન્દ્રવાહઃ પુરઞ્જયઃ

જનમેજય ઉવાચ -
નામભેદઃ કથં જાતો રાજપુત્રસ્ય ચાનઘ ।
કારણં બ્રૂહિ મે સર્વં કર્મણા યેન ચાભવત્

વ્યાસ ઉવાચ -
શશાદે સ્વર્ગતે રાજા કકુત્સ્થ ઇતિ ચાભવત્ ।
[રાજ્યં ચકાર ધર્મજ્ઞઃ પિતૃપૈતામહં બલાત્ ।]
એતસ્મિન્નન્તરે દેવા દૈત્યૈઃ સર્વે પરાજિતાઃ

જગ્મુસ્ત્રિલોકાધિપતિં વિષ્ણું શરણમવ્યયમ્ ।
તાન્પ્રોવાચ મહાવિષ્ણુસ્તદા દેવાન્સનાતનઃ

વિષ્ણુરુવાચ -
પાર્ષ્ણિગ્રાહં મહીપાલં પ્રાર્થયન્તુ શશાદજમ્ ।
સ હનિષ્યતિ વૈ દૈત્યાન્સંગ્રામે સુરસત્તમાઃ

આગમિષ્યતિ ધર્માત્મા સાહાય્યાર્થં ધનુર્ધરઃ ।
પરાશક્તેઃ પ્રસાદેન સામર્થ્યં તસ્ય ચાતુલમ્

હરેઃ સુવચનાદ્દેવા યયુઃ સર્વે સવાસવાઃ ।
અયોધ્યાયાં મહારાજ શશાદતનયં પ્રતિ

તાનાગતાન્ સુરાન્ રાજા પૂજયામાસ ધર્મતઃ ।
પપ્રચ્છાગમને રાજા પ્રયોજનમતન્દ્રિતઃ

રાજોવાચ -
ધન્યોઽહં પાવિતશ્ચાસ્મિ જીવિતં સફલં મમ ।
યદાગત્ય ગૃહે દેવા દદુશ્ચ દર્શનં મહત્

બ્રુવન્તુ કૃત્યં દેવેશા દુઃસાધ્યમપિ માનવૈઃ ।
કરિષ્યામિ મહત્કાર્યં સર્વથા ભવતાં મહત્

દેવા ઊચુઃ -
સાહાય્યં કુરુ રાજેન્દ્ર સખા ભવ શચીપતેઃ ।
સંગ્રામે જય દૈત્યેન્દ્રાન્દુર્જયાંસ્ત્રિદશૈરપિ

પરાશક્તિપ્રસાદેન દુર્લભં નાસ્તિ તે ક્વચિત્ ।
વિષ્ણુના પ્રેરિતાશ્ચૈવમાગતાસ્તવ સન્નિધૌ

રાજોવાચ -
પાર્ષ્ણિગ્રાહો ભવામ્યદ્ય દેવાનાં સુરસત્તમાઃ ।
ઇન્દ્રો મે વાહનં તત્ર ભવેદ્યદિ સુરાધિપઃ

સંગ્રામં તુ કરિષ્યામિ દૈત્યૈર્દેવકૃતેઽધુના ।
આરુહ્યેન્દ્રં ગમિષ્યામિ સત્યમેતદ્‌બ્રવીમ્યહમ્

તદોચુર્વાસવં દેવાઃ કર્તવ્યં કાર્યમદ્‌ભુતમ્ ।
પત્રં ભવ નરેન્દ્રસ્ય ત્યક્ત્વા લજ્જાં શચીપતે

લજ્જમાનસ્તદા શક્રઃ પ્રેરિતો હરિણા ભૃશમ્ ।
બભૂવ વૃષભસ્તૂર્ણં રુદ્રસ્યેવાપરો મહાન્

તમારુરોહ રાજાસૌ સંગ્રામગમનાય વૈ ।
સ્થિતઃ કકુદિ યેનાસ્ય કકુત્સ્થસ્તેન ચાભવત્

ઇન્દ્રો વાહઃ કૃતો યેન તેન નામ્નેન્દ્રવાહકઃ ।
પુરં જિતં તુ દૈત્યાનાં તેનાભૂચ્ચ પુરઞ્જયઃ

જિત્વા દૈત્યાન્મહાબાહુર્ધનં તેષાં પ્રદત્તવાન્ ।
પપ્રચ્છ ચૈવં રાજર્ષેરિતિ સખ્યં બભૂવ હ

કકુત્સ્થશ્ચાતિવિખ્યાતો નૃપતિસ્તસ્ય વંશજાઃ ।
કાકુત્સ્થા ભુવિ રાજાનો બભૂવુર્બહુવિશ્રુતાઃ

કકુત્સ્થસ્યાભવત્પુત્રો ધર્મપત્‍ન્યાં મહાબલઃ ।
અનેના વિશ્રુતસ્તસ્ય પૃથુઃ પુત્રશ્ચ વીર્યવાન્

વિષ્ણોરંશઃ સ્મૃતઃ સાક્ષાત્પરાશક્તિપદાર્ચકઃ ।
વિશ્વરન્ધિસ્તુ વિજ્ઞેયઃ પૃથોઃ પુત્રો નરાધિપઃ

ચન્દ્રસ્તસ્ય સુતઃ શ્રીમાન્ રાજા વંશકરઃ સ્મૃતઃ ।
તત્સુતો યુવનાશ્વસ્તુ તેજસ્વી બલવત્તરઃ

શાવન્તો યુવનાશ્વસ્ય જજ્ઞે પરમધાર્મિકઃ ।
શાવન્તી નિર્મિતા તેન પુરી શક્રપુરીસમા

બૃહદશ્વસ્તુ પુત્રોઽભૂચ્છાવન્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
કુવલયાશ્વઃ સુતસ્તસ્ય બભૂવ પૃથિવીપતિઃ

ધુન્ધુર્નામા હતો દૈત્યસ્તેનાસૌ પૃથિવીતલે ।
ધુન્ધુમારેતિ વિખ્યાતં નામ પ્રાપાતિવિશ્રુતમ્

પુત્રસ્તસ્ય દૃઢાશ્વસ્તુ પાલયામાસ મેદિનીમ્ ।
દૃઢાશ્વસ્ય સુતઃ શ્રીમાન્હર્યશ્વ ઇતિ કીર્તિતઃ

નિકુમ્ભસ્તત્સુતઃ પ્રોક્તો બભૂવ પૃથિવીપતિઃ ।
બર્હણાશ્વો નિકુમ્ભસ્ય કુશાશ્વસ્તસ્ય વૈ સુતઃ

પ્રસેનજિત્કૃશાશ્વસ્ય બલવાન્સત્યવિક્રમઃ ।
તસ્ય પુત્રો મહાભાગો યૌવનાશ્વેતિ વિશ્રુતઃ

યૌવનાશ્વસુતઃ શ્રીમાન્માન્ધાતેતિ મહીપતિઃ ।
અષ્ટોત્તરસહસ્રં તુ પ્રાસાદા યેન નિર્મિતાઃ

ભગવત્યાસ્તુ તુષ્ટ્યર્થં મહાતીર્થેષુ માનદ ।
માતૃગર્ભે ન જાતોઽસાવુત્પન્નો જનકોદરે

નિઃસારિતસ્તતઃ પુત્રઃ કુક્ષિં ભિત્ત્વા પિતુઃ પુનઃ ।
રાજોવાચ -
ન શ્રુતં ન ચ દૃષ્ટં વા ભવતા તદુદાહૃતમ્

અસંભાવ્યં મહાભાગ તસ્ય જન્મ યથોદિતમ્ ।
વિસ્તરેણ વદસ્વાદ્ય માન્ધાતુર્જન્મકારણમ્

રાજોદરે યથોત્પન્નઃ પુત્રઃ સર્વાઙ્ગસુન્દરઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ -
યૌવનાશ્વોઽનપત્યોઽભૂદ્‌રાજા પરમધાર્મિકઃ

ભાર્યાણાં ચ શતં તસ્ય બભૂવ નૃપતેર્નૃપ ।
રાજા ચિન્તાપરઃ પ્રાયશ્ચિન્તયામાસ નિત્યશઃ

અપત્યાર્થે યૌવનાશ્વો દુઃખિતસ્તુ વનં ગતઃ ।
ઋષીણામાશ્રમે પુણ્યે નિર્વિણ્ણઃ સ ચ પાર્થિવઃ

મુમોચ દુઃખિતઃ શ્વાસાંસ્તાપસાનાં ચ પશ્યતામ્ ।
દૃષ્ટ્વા તુ દુઃખિતં વિપ્રા બભૂવુશ્ચ કૃપાલવઃ

તમૂચુર્બ્રાહ્મણા રાજન્કસ્માચ્છોચસિ પાર્થિવ ।
કિં તે દુઃખં મહારાજ બ્રૂહિ સત્યં મનોગતમ્

પ્રતીકારં કરિષ્યામો દુઃખસ્ય તવ સર્વથા ।
યૌવનાશ્વ ઉવાચ -
રાજ્યં ધનં સદશ્વાશ્ચ વર્તન્તે મુનયો મમ

ભાર્યાણાં ચ શતં શુદ્ધં વર્તતે વિશદપ્રભમ્ ।
નારાતિસ્ત્રિષુ લોકેષુ કોઽપ્યસ્તિ બલવાન્મમ

આજ્ઞાકરાસ્તુ સામન્તા વર્તન્તે મન્ત્રિણસ્તથા ।
એકં સન્તાનજં દુઃખં નાન્યત્પશ્યામિ તાપસાઃ

અપુત્રસ્ય ગતિર્નાસ્તિ સ્વર્ગો નૈવ ચ નૈવ ચ ।
તસ્માચ્છોચામિ વિપ્રેન્દ્રાઃ સન્તાનાર્થં ભૃશં તતઃ

વેદશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞાસ્તાપસાશ્ચ કૃતશ્રમાઃ ।
ઇષ્ટિં સન્તાનકામસ્ય યુક્તાં જ્ઞાત્વા દિશન્તુ મે

કુર્વન્તુ મમ કાર્યં વૈ કૃપા ચેદસ્તિ તાપસાઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ -
તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજ્ઞઃ કૃપયા પૂર્ણમાનસાઃ

કારયામાસુરવ્યગ્રાસ્તસ્યેષ્ટિમિન્દ્રદેવતામ્ ।
કલશઃ સ્થાપિતસ્તત્ર જલપૂર્ણસ્તુ વાડવૈઃ

મન્ત્રિતો વેદમન્ત્રૈશ્ચ પુત્રાર્થં તસ્ય ભૂપતેઃ ।
રાજા તદ્યજ્ઞસદનં પ્રવિષ્ટસ્તૃષિતો નિશિ

વિપ્રાન્દૃષ્ટ્વા શયાનાન્સ પપૌ મન્ત્રજલં સ્વયમ્ ।
ભાર્યાર્થં સંસ્કૃતં વિપ્રૈર્મન્ત્રિતં વિધિનોદ્‌ધૃતમ્

પીતં રાજ્ઞા તૃષાર્તેન તદજ્ઞાનાન્નૃપોત્તમ ।
વ્યુદકં કલશં દૃષ્ટ્વા તદા વિપ્રા વિશઙ્‌કિતાઃ

પપ્રચ્છુસ્તે નૃપં કેન પીતં જલમિતિ દ્વિજાઃ ।
રાજ્ઞા પીતં વિદિત્વા તે જ્ઞાત્વા દૈવબલં મહત્

ઇષ્ટિં સમાપયામાસુર્ગતાસ્તે મુનયો ગૃહાન્ ।
ગર્ભં દધાર નૃપતિસ્તતો મન્ત્રબલાદથ

તતઃ કાલે સ ઉત્પન્નઃ કુક્ષિં ભિત્ત્વાઽસ્ય દક્ષિણામ્ ।
પુત્રં નિષ્કાસમાયાસુર્મન્ત્રિણસ્તસ્ય ભૂપતેઃ

દેવાનાં કૃપયા તત્ર ન મમાર મહીપતિઃ ।
કં ધાસ્યતિ કુમારોઽયં મન્ત્રિણશ્ચુક્રુશુર્ભૃશમ્

તદેન્દ્રો દેશિનીં પ્રાદાન્માં ધાતેત્યવદદ્વચઃ ।
સોઽભવદ્‌બલવાન્ રાજા માન્ધાતા પૃથિવીપતિઃ ।
તદુત્પત્તિસ્તુ ભૂપાલ કથિતા તવ વિસ્તરાત્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
સપ્તમસ્કન્ધે માન્ધાતોત્પત્તિવર્ણનં નામ નવમોઽધ્યાયઃ