દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.11

સત્યવ્રતાય રાજનીત્યુપદેશવર્ણનમ્
જનમેજય ઉવાચ -
વસિષ્ઠેન ચ શપ્તોઽસૌ ત્રિશઙ્કુર્નૃપતેઃ સુતઃ ।
કથં શાપાદ્વિનિર્મુક્તસ્તન્મે બ્રૂહિ મહામતે

વ્યાસ ઉવાચ -
સત્યવ્રતસ્તથા શપ્તઃ પિશાચત્વમવાપ્તવાન્ ।
તસ્મિન્નેવાશ્રમે તસ્થૌ દેવીભક્તિપરાયણઃ

કદાચિન્નૃપતિસ્તત્ર જપ્ત્વા મન્ત્રં નવાક્ષરમ્ ।
હોમાર્થં બ્રાહ્મણાન્ગત્વા પ્રણમ્યોવાચ ભક્તિતઃ

ભૂમિદેવાઃ શૃણુધ્વં વૈ વચનં પ્રણતસ્ય મે ।
ઋત્વિજો મમ સર્વેઽત્ર ભવન્તઃ પ્રભવન્તુ હ

જપસ્ય ચ દશાંશેન હોમઃ કાર્યો વિધાનતઃ ।
ભવદ્‌ભિઃ કાર્યસિદ્ધ્યર્થં વેદવિદ્‌ભિઃ કૃપાપરૈઃ

સત્યવ્રતોઽહં નૃપતેઃ પુત્રો બ્રહ્મવિદાંવરાઃ ।
કાર્યં મમ વિધાતવ્યં સર્વથા સુખહેતવે

તચ્છ્રુત્વા બ્રાહ્મણાસ્તત્ર તમૂચુર્નૃપતેઃ સુતમ્ ।
શપ્તસ્ત્વં ગુરુણા પ્રાપ્તં પિશાચત્વં ત્વયાધુના

ન યાગાર્હોઽસિ તસ્માત્ત્વં વેદેષ્વનધિકારતઃ ।
પિશાચત્વમનુપ્રાપ્તં સર્વલોકેષુ ગર્હિતમ્

વ્યાસ ઉવાચ -
તન્નિશમ્ય વચસ્તેષાં રાજા દુઃખમવાપ હ ।
ધિગ્જીવિતમિદં મેઽદ્ય કિં કરોમિ વને સ્થિતઃ

પિત્રા ચાહં પરિત્યક્તઃ શપ્તશ્ચ ગુરુણા ભૃશમ્ ।
રાજ્યાદ્‌ભ્રષ્ટઃ પિશાચત્વમનુપ્રાપ્તઃ કરોમિ કિમ્

તદા પૃથુતરાં કૃત્વા ચિતાં કાષ્ઠૈર્નૃપાત્મજઃ ।
સસ્માર ચણ્ડિકાં દેવીં પ્રવેશમનુચિન્તયન્

સ્મૃતા દેવીં મહામાયાં ચિતાં પ્રજ્વલિતાં પુરઃ ।
કૃત્વા સ્નાત્વા પ્રવેશાર્થં સ્થિતઃ પ્રાઞ્જલિરગ્રતઃ

જ્ઞાત્વા ભગવતી તં તુ મર્તુકામં મહીપતિમ્ ।
આજગામ તદાઽઽકાશં પ્રત્યક્ષં તસ્ય ચાગ્રતઃ

દત્ત્વાથ દર્શનં દેવી તમુવાચ નૃપાત્મજમ્ ।
સિંહારૂઢા મહારાજ મેઘગમ્ભીરયા ગિરા ॥ ૧૪ ।
દેવ્યુવાચ -
કિં તે વ્યવસિતં સાધો હુતાશે મા તનું ત્યજ ।
સ્થિરો ભવ મહાભાગ પિતા તે જરસાન્વિતઃ

રાજ્યં દત્ત્વા વને તુભ્યં ગન્તાસ્તિ તપસે કિલ ।
વિષાદં ત્યજ હે વીર પરશ્વોઽહનિ ભૂપતે

નેતું ત્વામાગમિષ્યન્તિ સચિવાશ્વ પિતુસ્તવ ।
મત્પ્રસાદાત્પિતા ચ ત્વામભિષિચ્ય નૃપાસને

જિત્વા કામં બ્રહ્મલોકં ગમિષ્યેત્યેષ નિશ્ચયઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ -
ઇત્યુક્ત્વા તં તદા દેવી તત્રૈવાન્તરધીયત

રાજપુત્રો વિરમિતો મરણાત્પાવકાત્તતઃ ।
અયોધ્યાયાં તદાઽઽગત્ય નારદેન મહાત્મના

વૃત્તાન્તઃ કથિતઃ સર્વો રાજ્ઞે સત્વરમાદિતઃ ।
શ્રુત્વા રાજાથ પુત્રસ્ય તં તથા મરણોદ્યમમ્

ખેદમાધાય મનસિ શુશોચ બહુધા નૃપઃ ।
સચિવાનાહ ધર્માત્મા પુત્રશોકપરિપ્લુતઃ

જ્ઞાતં ભવદ્‍‍ભિરત્યુગ્રં પુત્રસ્ય મમ ચેષ્ટિતમ્ ।
ત્યક્તો મયા વને ધીમાન્પુત્રઃ સત્યવ્રતો મમ

આજ્ઞયાસૌ ગતઃ સદ્યો રાજ્યાર્હઃ પરમાર્થવિત્ ।
સ્થિતસ્તત્રૈવ વિજ્ઞાને ધનહીનઃ ક્ષમાન્વિતઃ

વસિષ્ઠેન તથા શપ્તઃ પિશાચસદૃશઃ કૃતઃ ।
સોઽદ્ય દુઃખેન સન્તપ્તઃ પ્રવેષ્ટુઞ્ચ હુતાશનમ્

ઉદ્યતઃ શ્રીમહાદેવ્યા નિષિદ્ધઃ સંસ્થિતઃ પુનઃ ।
તસ્માદ્‌ ગચ્છન્તુ તં શીઘ્રં જ્યેષ્ઠપુત્રં મહાબલમ્

આશ્વાસ્ય વચનૈરત્ર તરસૈવાનયન્ત્વિહ ।
અભિષિચ્ય સુતં રાજ્યે ઔરસં પાલનક્ષમમ્

વનં યાસ્યામિ શાન્તોઽહં તપસે કૃતનિશ્ચયઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા મન્ત્રિણઃ સર્વાન્પ્રેષયામાસ પાર્થિવઃ

તસ્યૈવાનયનાર્થં હિ પ્રીતિપ્રવણમાનસઃ ।
તે ગત્વા તં સમાશ્વાસ્ય મન્ત્રિણઃ પાર્થિવાત્મજમ્

અયોધ્યાયાં મહાત્માનં માનપૂર્વં સમાનયન્ ।
દૃષ્ટ્વા સત્યવ્રતં રાજા દુર્બલં મલિનામ્બરમ્

જટાજૂટધરં ક્રૂરં ચિન્તાતુરમચિન્તયત્ ।
કિં કૃતં નિષ્ઠુરં કર્મ મયા પુત્રો વિવાસિતઃ

રાજ્યાર્હશ્ચાતિમેધાવી જાનતા ધર્મનિશ્ચયમ્ ।
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા તમાલિઙ્ય મહીપતિઃ

આસને સ્વસમીપશે સમાશ્વાસ્યોપવેશયત્ ।
ઉપવિષ્ટં સુતં રાજા પ્રેમપૂર્વમુવાચ હ

પ્રેમગદ્‌ગદયા વાચા નીતિશાસ્ત્રવિશારદઃ ।
રાજોવાચ -
પુત્ર ધર્મે મતિઃ કાર્યા માનનીયા મુખોદ્‌ભવાઃ

ન્યાયાગતં ધનં ગ્રાહ્યં રક્ષણીયાઃ સદા પ્રજાઃ ।
નાસત્યં ક્વાપિ વક્તવ્યં નામાર્ગે ગમનં ક્વચિત્

શિષ્ટપ્રોક્તં પ્રકર્તવ્યં પૂજનીયાસ્તપસ્વિનઃ ।
હન્તવ્યા દસ્યવઃ ક્રૂરા ઇન્દ્રિયાણાં તથા જયઃ

કર્તવ્યં કાર્યસિદ્ધ્યર્થં રાજ્ઞા પુત્ર સદૈવ હિ ।
મન્ત્રસ્તુ સર્વથા ગોપ્યઃ કર્તવ્યઃ સચિવૈઃ સહ

નોપેક્ષ્યોઽલ્પોઽપિ કૃતિના રિપુઃ સર્વાત્મના સુત ।
ન વિશ્વસેત્પરાસક્તં સચિવં ચ તથા નતમ્

ચારાઃ સર્વત્ર યોક્તવ્યાઃ શત્રુમિત્રેષુ સર્વથા ।
ધર્મે મતિઃ સદા કાર્યા દાનં દદ્યાચ્ચ નિત્યશઃ

શુષ્કવાદો ન કર્તવ્યો દુષ્ટસઙ્ગં ચ વર્જયેત્ ।
યષ્ટવ્યા વિવિધા યજ્ઞાઃ પૂજનીયા મહર્ષયઃ

ન વિશ્વસેત્સ્ત્રિયં ક્વાપિ સ્ત્રૈણં દ્યૂતરતં નરમ્ ।
અત્યાદરો ન કર્તવ્યો મૃગયાયાં કદાચન

દ્યૂતે મદ્યે તથા ગેયે નૂનં વારવધૂષુ ચ ।
સ્વયં તદ્વિમુખો ભૂયાત્ પ્રજાસ્તેભ્યશ્ચ રક્ષયેત્

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે કર્તવ્યમુત્થાનં સર્વથા સદા ।
સ્નાનાદિકં સર્વવિધિં વિધાય વિધિવદ્યથા

પરાશક્તેઃ પરાં પૂજાં ભક્ત્યા કુર્યાત્સુદીક્ષિતઃ ।
પુત્રૈતજ્જન્મસાફલ્યં પરાશક્તેઃ પદાર્ચનમ્

સકૃત્કૃત્વા મહાપૂજાં દૈવીપાદજલં પિબન્ ।
ન જાતુ જનનીગર્ભે ગચ્છેદિતિ વિનિશ્ચયઃ

સર્વં દૃશ્યં મહાદેવી દ્રષ્ટા સાક્ષી ચ સૈવ હિ ।
ઇતિ તદ્‌ભાવભરિતસ્તિષ્ઠેન્નિર્ભયચેતસા

કૃત્વા નિત્યવિધિં સમ્યગ્ગન્તવ્યં સદસિ દ્વિજાન્ ।
સમાહૂય ચ પ્રષ્ટવ્યો ધર્મશાસ્ત્રવિનિર્ણયઃ

સમ્પૂજ્ય બ્રાહ્મણાન્પૂજ્યાન્વેદવેદાન્તપારગાન્ ।
ગોભૂહિરણ્યાદિકં ચ દેયં પાત્રેષુ સર્વદા

અવિદ્વાન્બ્રાહ્મણઃ કોઽપિ નૈવ પૂજ્યઃ કદાચન ।
આહારાદધિકં નૈવ દેયં મૂર્ખાય કર્હિચિત્

ન વા લોભાત્ત્વયા પુત્ર કર્તવ્યં ધર્મલઙ્ઘનમ્ ।
અતઃ પરં ન કર્તવ્યં ક્વચિદ્વિપ્રાવમાનનમ્

બ્રાહ્મણા ભૂમિદેવાશ્ચ માનનીયાઃ પ્રયત્‍નતઃ ।
કારણં ક્ષત્રિયાણાં ચ દ્વિજા એવ ન સંશયઃ

અદ્‌ભ્યોઽગ્નિર્બ્રહ્મણઃ ક્ષત્રમશ્મનો લોહમુત્થિતમ્ ।
તેષાં સર્વત્રગં તેજઃ સ્વાસુ યોનિષુ શામ્યતિ

તસ્માદ્‌રાજ્ઞા વિશેષેણ માનનીયા મુખોદ્‌ભવાઃ ।
દાનેન વિનયેનૈવ સર્વથા ભૂતિમિચ્છતા

દણ્ડનીતિઃ સદા કાર્યા ધર્મશાસ્ત્રાનુસારતઃ ।
કોશસ્ય સંગ્રહઃ કાર્યો નૂનં ન્યાયાગતસ્ય હ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમસ્કન્ધે સત્યવ્રતાય રાજનીત્યુપદેશવર્ણનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ