દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 6.20

એકવીરાખ્યાનવર્ણનમ્
જનમેજય ઉવાચ
સંશયોઽયં મહાનત્ર જાતમાત્રઃ શિશુસ્તથા ।
મુક્તઃ કેન ગૃહીતોઽસાવેકાકી વિજને વને

કા ગતિસ્તસ્ય બાલસ્ય જાતા સત્યવતીસુત ।
વ્યાઘ્રસિંહાદિભિર્હિંસ્રૈર્ગૃહીતો નાતિબાલકઃ

વ્યાસ ઉવાચ
લક્ષ્મીનારાયણૌ તસ્માત્સ્થાનાચ્ચ ચલિતૌ યદા ।
તદૈવ તત્ર ચમ્પાખ્યઃ પ્રાપ્તો વિદ્યાધરઃ કિલ

વિમાનવરમારૂઢઃ કામિન્યા સહિતો નૃપ ।
મદનાલસયા કામં ક્રીડમાનો યદૃચ્છયા

વિલોક્ય તં શિશું ભૂમાવેકાકિનમનુત્તમમ્ ।
દેવપુત્રપ્રતીકાશં રમમાણં યથાસુખમ્

વિમાનાત્તરસોત્તીર્ય ચમ્પકસ્તં શિશુ જવાત્ ।
જગ્રાહ ચ મુદં પ્રાપ નિધિં પ્રાપ્ય યથાધનઃ

ગૃહીત્વા ચમ્પકઃ પ્રાદાદ્દેવ્યૈ તં મદનોપમમ્ ।
મદનાલસાયૈ તં બાલં જાતમાત્રં મનોહરમ્

સા ગૃહીત્વા શિશું પ્રેમ્ણા સરોમાઞ્ચા સવિસ્મયા ।
મુખં ચુચુમ્બ બાલસ્ય કૃત્વા તુ હૃદયે ભૃશમ્

આલિઙ્‌ગિતશ્ચુમ્બિતશ્ચ તયાસૌ પ્રીતિપૂર્વકમ્ ।
ઉત્સઙ્ગે ચ કૃતસ્તન્વ્યા પુત્રભાવેન ભારત

કૃત્વાઙ્કે તૌ સમારૂઢૌ વિમાનં દમ્પતી મુદા ।
પતિં પપ્રચ્છ ચાર્વઙ્ગી પ્રહસ્ય મદનાલસા

કસ્યાયં બાલકઃ કાન્ત ત્યક્તઃ કેન ચ કાનને ।
પુત્રોઽયં મમ દેવેન દત્તસ્ત્ર્યમ્બકપાણિના

ચમ્પક ઉવાચ
પ્રિયે ગત્વાદ્ય પૃચ્છેયં શક્રં સર્વજ્ઞમાશુ વૈ ।
દેવો વા દાનવો વાપિ ગન્ધર્વો વા શિશુઃ કિલ

તેનાજ્ઞપ્તઃ કરિષ્યામિ પુત્રં પ્રાપ્તં વનાદમુમ્ ।
અપૃષ્ટ્વા નૈવ કર્તવ્યં કાર્યં કિઞ્ચિન્મયા ધ્રુવમ્

ઇત્યુક્ત્વા તાં ગૃહીત્વા તં વિમાનેનાથ ચમ્પકઃ ।
યયૌ શક્રપુરં તૂર્ણં હર્ષેણોત્ફુલ્લલોચનઃ

પ્રણમ્ય પાદયોઃ પ્રીત્યા ચમ્પકસ્તુ શચીપતિમ્ ।
નિવેદ્ય બાલકં પ્રાહ કૃતાઞ્જલિપુટઃ સ્થિતઃ

દેવદેવ મયા લબ્ધસ્તીર્થે પરમપાવને ।
કાલિન્દીતમસાસઙ્ગે બાલકોઽયં સ્મરપ્રભઃ

કસ્યાયં બાલકઃ કાન્તઃ કથં ત્યક્તઃ શચીપતે ।
આજ્ઞા ચેત્તવ દેવેશ કુર્વેઽહં બાલકં સુતમ્

અતીવ સુન્દરો બાલઃ પ્રિયાયા વલ્લભઃ સુતઃ ।
કૃત્રિમસ્તુ સુતઃ પ્રોક્તો ધર્મશાસ્ત્રેષુ સર્વથા

ઇન્દ્ર ઉવાચ
પુત્રોઽયં વાસુદેવસ્ય વાજિરૂપધરસ્ય હ ।
હૈહયોઽયં મહાભાગ લક્ષ્મ્યાં જાતઃ પરન્તપઃ

ઉત્પાદિતો ભગવતા કાર્યાર્થં કિલ બાલકઃ ।
દાતું નૃપતયે નૂનં યયાતિતનયાય ચ

હરિણા પ્રેરિતઃ સોઽદ્ય રાજા પરમધાર્મિકઃ ।
આગમિષ્યતિ પુત્રાર્થં તીર્થે તસ્મિન્મનોરમે

તાવત્ત્વં ગચ્છ તત્રૈવ ગૃહીત્વા બાલકં શુભમ્ ।
યાવન્ન યાતિ નૃપતિર્ગ્રહીતું હરિણેરિતઃ

ગત્વા તત્ર વિમુઞ્ચૈનં વિલમ્બં મા કૃથા વર ।
અદૃષ્ટ્વા બાલકં રાજા દુઃખિતશ્ચ ભવિષ્યતિ

તસ્માચ્ચમ્પક મુઞ્ચૈનં રાજા પ્રાપ્નોતુ પુત્રકમ્ ।
એકવીરેતિ નામ્નાયં ખ્યાતઃ સ્યાત્ પૃથિવીતલે

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ચમ્પકસ્ત્વરયાન્વિતઃ ।
જગામ પુત્રમાદાય સ્થલે તસ્મિન્મહીપતે

મુમોચ બાલકં તત્ર યત્ર પૂર્વં સ્થિતો હ્યભૂત્ ।
આરુહ્ય સ્વવિમાનં તુ યયૌ સ્વાશ્રમમણ્ડલમ્

તદૈવ કમલાકાન્તો લક્ષ્મ્યા સહ જગદ્‌ગુરુઃ ।
વિમાનવરમારૂઢો જગામ નૃપતિં પ્રતિ

દૃષ્ટસ્તદા તેન નૃપેણ વિષ્ણુઃ
સમુત્તરંસ્તત્ર વિમાનમુખ્યાત્ ।
જહર્ષ રાજા હરિદર્શનેન
પપાત ભૂમૌ ખલુ દણ્ડવચ્ચ

ઉત્તિષ્ઠ વત્સેતિ હરિઃ પતન્ત-
માશ્વાસયદ્‌ભૂમિગતં સ્વભક્તમ્ ।
સોઽપ્યુત્સુકો વાસુદેવં પુરઃસ્થં
તુષ્ટાવ ભક્ત્યા મુખરીકૃતોઽથ

દેવાધિદેવાખિલલોકનાથ
કૃપાનિધે લોકગુરો રમેશ ।
મન્દસ્ય મે તે કિલ દર્શનં ય-
ત્સુદુર્લભં યોગિજનૈરલભ્યમ્

યે નિઃસ્પૃહાસ્તે વિષયૈરપેતા-
સ્તેષાં ત્વદીયં ખલુ દર્શનં સ્યાત્ ।
આશાપરોઽહં ભગવન્નનન્ત
યોગ્યો ન તે દર્શને દેવદેવ

ઇતિ સ્તુતસ્તેન નૃપેણ વિષ્ણુ-
સ્તમાહ વાક્યેન સુધામયેન ।
વૃણીષ્વ રાજન્ મનસેપ્સિતં તે
દદામિ તુષ્ટસ્તપસા તવેતિ

તતો નૃપસ્તં પ્રણિપત્ય પાદયોઃ
પ્રોવાચ વિષ્ણું પુરતઃ સ્થિતં ચ ।
તપસ્તુ તપ્તં હિ મયા સુતાર્થે
પુત્રં દદસ્વાત્મસમં મુરારે

શ્રુત્વા નૃપપ્રાર્થિતમાદિદેવ-
સ્તમાહ રાજાનમમોઘવાક્યમ્ ।
યયાતિસૂનો વ્રજ તત્ર તીર્થે
કલિન્દકન્યાતમસાપ્રસઙ્ગે

મયાદ્ય પુત્રસ્તુ યથેપ્સિતસ્તે
તત્રૈવ મુક્તોઽસ્ત્યમિતપ્રભાવઃ ।
લક્ષ્મ્યાઃ પ્રસૂતો મમ વીર્યજશ્ચ
કૃતસ્તવાર્થેઽથ ગૃહાણ રાજન્

શ્રુત્વા હરેર્વાક્યમતીવ મૃષ્ટં
સન્તુષ્ટચિત્તઃ પ્રબભૂવ રાજા ।
હરિસ્તુ દત્ત્વેતિ વરં જગામ
વૈકુણ્ઠલોકં રમયા યુતશ્ચ

ગતે હરૌ સોઽથ યયાતિસૂનુ-
ર્યયાવનુદ્ધાતરથેન રાજા ।
પ્રેમાન્વિતસ્તત્ર સુતોઽસ્તિ યત્ર
વચો નિશમ્યેતિ જનાર્દનસ્ય

સ તત્ર ગત્વાતિમનોહરં તં
દદર્શ બાલં ભુવિ ખેલમાનમ્ ।
મુખે નિવેશ્યૈકકરેણ કૃત્વા
શ્લક્ષ્ણં પદાઙ્ગુષ્ઠમનન્યસત્ત્વઃ

તં વીક્ષ્ય પુત્રં મદનસ્વરૂપં
નારાયણાંશં કમલાપ્રસૂતમ્ ।
હરિપ્રભાવં હરિવર્મનામા
હર્ષપ્રફુલ્લાનનપઙ્કજોઽભૂત્

ગૃહ્ણન્ સુવેગાત્ કરપઙ્કજાભ્યાં
બભૂવ પ્રેમાર્ણવમગ્નદેહઃ ।
મૂર્ધન્યુપાઘ્રાય મુદાન્વિતોઽસૌ
નનન્દ રાજા સુતમાલિલિઙ્ગ

મુખં સમીક્ષ્યાતિમનોહરં ત-
મુવાચ નેત્રામ્બુનિરુદ્ધકણ્ઠઃ ।
દત્તોઽસિ દેવેન જનાર્દનેન
માત્રા હિ પુત્રાવમદુઃખભીતેઃ

તપ્તં મયા પુત્ર તપસ્તવાર્થે
સુદુષ્કરં વર્ષશતં ચ પૂર્ણમ્ ।
તેનૈવ તુષ્ટેન રમાપ્રિયેણ
દત્તોઽસિ સંસારસુખોદયાય

માતા રમા ત્વાં તનુજં મદર્થે
ત્યક્ત્વા ગતા સા હરિણા સમેતા ।
ધન્યા તુ સા યા પ્રહસન્તમઙ્કે
કૃત્વા સુતં ત્વાં મુદિતાનના સ્યાત્

ત્વમેવ સંસારસમુદ્રનૌકા-
રૂપઃ કૃતઃ પુત્ર લક્ષ્મીધરેણ ।
ઇત્યેવમુક્ત્વા નૃપતિઃ સુતં તં
મુદા સમાદાય યયૌ ગૃહાય

પુરીસમીપે નૃપમાગતં ત-
માકર્ણ્ય સર્વે સચિવાસ્તુ રાજ્ઞઃ ।
યયુઃ સમીપં નૃપતેશ્ચ લોકાઃ
સોપાયનાસ્તે સપુરોહિતાશ્ચ

બન્દીજના ગાયનકાશ્ચ સૂતાઃ
સમાયયુઃ સમ્મુખમાશુ રાજ્ઞઃ ।
નૃપઃ પુરં પ્રાપ્ય પુરઃ સમાગતં
જનં સમાશ્વાસ્ય વાક્યૈશ્ચ દૃષ્ટ્યા

સમ્પૂજિતઃ પૌરજનેન રાજા
વિવેશ પુત્રેણ યુતો નગર્યામ્ ।
માર્ગેષુ લાજૈઃ કુસુમૈઃ સમન્તા-
દ્વિકીર્યમાણો નૃપતિર્જગામ

ગૃહં સમૃદ્ધં સચિવૈઃ સમેતઃ
સુતં સમાદાય મુદા કરાભ્યામ્ ।
રાજ્યે દદૌ ચાથ સુતં મનોજ્ઞં
સદ્યઃપ્રસૂતં ચ મનોભવાભમ્

રાજ્ઞી ગૃહીત્વાભિનવં તનૂજં
પપ્રચ્છ રાજાનમનિન્દિતા સા ।
રાજન્ કુતશ્ચૈવ સુતઃ સુજન્મા
પ્રાપ્તસ્ત્વયા મન્મથતુલ્યરૂપઃ

કેનૈષ દત્તઃ કથયાશુ કાન્ત
ચેતો મદીયં પ્રહૃતં સુતેન ।
નૃપસ્તદોવાચ મુદાન્વિતોઽસૌ
પ્રિયે રમેશેન સુતો હિ મહ્યમ્

લોલાક્ષિ દત્તઃ કમલાસમુત્થો
જનાર્દનાંશોઽયમહીનસત્ત્વઃ ।
સા તં ગૃહીત્વા મુદમાપ રાજ્ઞી
રાજા ચકારોત્સવમદ્‌ભુતં ચ

દદૌ ચ દાનં કિલ યાચકેભ્યો
ગીતાનિ વાદ્યાનિ બહૂનિ નેદુઃ ।
કૃત્વોત્સવં ભૂપતિરાત્મજસ્ય
નામૈકવીરેતિ ચકાર વિશ્રુતમ્

સુખં ચ સમ્પ્રાપ્ય મુદાન્વિતોઽસૌ
નનન્દ દેવાધિપતુલ્યવીર્યઃ ।
પુત્રં હરે રૂપગુણાનુરૂપં
સમ્પ્રાપ્ય વંશસ્ય ઋણાચ્ચ મુક્તઃ

ઇતિ સકલસુરાણામીશ્વરેણાર્પિતં તં
સકલગુણગણાઢ્યં પુત્રમાસાદ્ય રાજા ।
વિવિધસુખવિનોદૈર્ભાર્યયા સેવ્યમાનો
વ્યહરત નિજગેહે શક્રતુલ્યપ્રતાપઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતેમહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
ષષ્ઠસ્કન્ધે એકવીરાખ્યાનવર્ણનં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ