દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 6.21

રાજપુત્ર્યાઃ એકાવલ્યાઃ વર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
જાતકર્માદિસંસ્કારાંશ્ચકાર નૃપતિસ્તદા ।
દિને દિને જગામાશુ વૃદ્ધિં બાલઃ સુલાલિતઃ

નૃપઃ સંસારજં પ્રાપ્ય સુખં પુત્રસભુદ્‌ભવમ્ ।
ઋણત્રયવિમોક્ષં ચ મેને તેન મહાત્મના

ષષ્ઠેઽન્નપ્રાશનં તસ્ય કૃત્વા માસિ યથાવિધિ ।
તૃતીયેઽથ તથા વર્ષે ચૂડાકરણમુત્તમમ્

ચકાર બ્રાહ્મણાન્ દ્રવ્યૈઃ સમ્પૂજ્ય વિવિધૈર્ધનૈઃ ।
ગોભિશ્ચ વિવિધૈર્દાનૈર્યાચકાનિતરાનપિ

વર્ષે ચૈકાદશે તસ્ય મૌઞ્જીબન્ધનકર્મ વૈ ।
કારયિત્વા ધનુર્વેદમધ્યાપયત પાર્થિવઃ

અધીતવેદં પુત્રં તં રાજધર્મવિશારદમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તસ્યાભિષેકાય મતિં ચક્રે જનાધિપઃ

પુષ્યાર્કયોગસંયુક્તે દિવસે નૃપસત્તમઃ ।
કારયામાસ સમ્ભારાનભિષેકાર્થમાદરાત્

દ્વિજાનાહૂય વેદજ્ઞાન્ સર્વશાસ્ત્રવિચક્ષણાન્ ।
અભિષેકં ચકારાસૌ વિધિવત્ સ્વાત્મજસ્ય હ

જલમાનીય તીર્થેભ્યઃ સાગરેભ્યશ્ચ પાર્થિવઃ ।
સ્વયં ચકાર વિથિવદભિષેકં શુભે દિને

ધનં દત્ત્વાથ વિપ્રેભ્યો રાજ્યં પુત્રે નિવેશ્ય સઃ ।
જગામ વનમેવાશુ સ્વર્ગકામઃ સ ભૂપતિઃ

એકવીરં નૃપં કૃત્વા સમ્માન્ય સચિવાનથ ।
ભાર્યયા સહ ભૂપાલઃ પ્રવિવેશ વનં વશી

મૈનાકશિખરે રાજા કૃત્વા તાર્તીયમાશ્રમમ્ ।
નિત્યં પત્રફલાહારશ્ચિન્તયામાસ પાર્વતીમ્

એવં સ નૃપતિઃ કૃત્વા દિષ્ટાન્તે સહ ભાર્યયા ।
મૃતોઽસૌ વાસવં લોકં ગતઃ પુણ્યેન કર્મણા

ઇન્દ્રલોકં પિતા પ્રાપ્ત ઇતિ શ્રુત્વાથ હૈહયઃ ।
ચકાર વેદનિર્દિષ્ટં કર્મ ચૈવૌર્ધ્વદૈહિકમ્

કૃત્વોત્તરાઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ પિતુઃ પાર્થિવનન્દનઃ ।
રાજ્યં ચકાર મેધાવી પિત્રા દત્તં સુસમ્મતમ્

એકવીરોઽથ ધર્મજ્ઞઃ પ્રાપ્ય રાજ્યમનુત્તમમ્ ।
બુભુજે વિવિધાન્ ભોગાન્સચિવૈશ્ચ સુમાનિતઃ

એકસ્મિન્ દિવસે રાજા મન્ત્રિપુત્રૈઃ સમન્વિતઃ ।
જગામ જાહ્નવીતીરે હયારૂઢઃ પ્રતાપવાન્

સમ્પશ્યન્ પાદપાન્ રમ્યાન્ કોકિલાલાપસંયુતાન્ ।
પુષ્પિતાન્ ફલસંયુક્તાન્ ષટ્પદાલિવિરાજિતાન્

મુનીનામાશ્રમાન્દિવ્યાન્ વેદધ્વનિનિનાદિતાન્ ।
હોમધૂમાવૃતાકાશાન્ મૃગશાવસમાવૃતાન્

કેદારાઞ્છાલિસમ્પક્વાન્ ગોપિકાભિઃ સુરક્ષિતાન્ ।
પ્રફુલ્લપઙ્કજારામાન્નિકુઞ્જાંશ્ચ મનોરમાન્

પ્રેક્ષમાણઃ પ્રિયાલાંસ્તુ ચમ્પકાન્ પનસદ્રુમાન્ ।
બકુલાંસ્તિલકાન્નીપાન્મન્દારાંશ્ચ પ્રફુલ્લિતાન્

શાલાંસ્તાલાંસ્તમાલાંશ્ચ જમ્બૂચૂતકદમ્બકાન્ ।
સ ગચ્છઞ્જાહ્નવીતોયે પ્રફુલ્લં શતપત્રકમ્

પઙ્કજં ચાતિગન્ધાઢ્યમપશ્યદવનીપતિઃ ।
દક્ષિણે જલજસ્યાથ પાર્શ્વે કમલલોચનામ્

કનકાભાં સુકેશીં ચ કમ્બુગ્રીવાં કૃશોદરીમ્ ।
બિમ્બોષ્ઠી સુન્દરીં કિઞ્ચિત્સમુદ્યત્સુપયોધરામ્

સુનાસાં ચારુસર્વાઙ્ગીમપશ્યત્ કન્યકાં નૃપઃ ।
રુદતીં તાં સખીં ત્યક્ત્વા વિહ્વલાં દુઃખપીડિતામ્

સાશ્રુનેત્રાં ક્રન્દમાનાં વિજને કુરરીમિવ ।
સંવીક્ષ્ય રાજા પપ્રચ્છ કન્યકાં શોકકારણમ્

સુનસે બ્રૂહિ કાસિ ત્વં કસ્ય પુત્રી શુભાનને ।
ગન્ધર્વી દેવકન્યાથ કથં રોદિષિ સુન્દરિ

કથમેકાકિની બાલે ત્યક્તા કેન પિકસ્વરે ।
પતિસ્તે ક્વ ગતઃ કાન્તે પિતા વા બ્રૂહિ સામ્પ્રતમ્

કિં તે દુઃખમરાલભ્રુ કથયાદ્ય મમાન્તિકે ।
કરોમિ દુઃખનાશં તે સર્વથૈવ કૃશોદરિ

ન રાજ્યે મમ તન્વઙ્‌ગિ પીડાં કોઽપિ કરોત્યલમ્ ।
ન ભયં ચૌરજં કાન્તે ન રાક્ષસભયં તથા

મયિ શાસતિ ભૂપાલે નોત્પાતા દારુણા ભુવિ ।
ભયં ન વ્યાઘ્રસિંહેભ્યો ન ભયં કસ્યચિદ્‌ભવેત્

વદ વામોરુ કસ્માત્ત્વં વિલાપં જાહ્નવીતટે ।
કરોષિ ત્રાણહીનાત્ર કિં તે દુઃખં વદસ્વ મે

હન્મ્યહં દુઃખમત્યુગ્રં પ્રાણિનાં પૃથિવીતલે ।
દૈવં ચ માનુષં કાન્તે વ્રતમેતન્મમાદ્‌ભુતમ્

વિશાલલોચને બ્રૂહિ કરોમિ તવ ચિન્તિતમ્ ।
ઇત્યુક્તે વચને રાજ્ઞા શ્રુત્વોવાચ મૃદુસ્વના

શૃણુ રાજેન્દ્ર વક્ષ્યામિ મમ શોકસ્ય કારણમ્ ।
વિપત્તિરહિતઃ પ્રાણી કથં રુદતિ ભૂપતે

પ્રબ્રવીમિ મહાબાહો યદર્થં રુદતી ત્વહમ્ ।
તવ રાજ્યાદન્યદેશે રાજા પરમધાર્મિકઃ

રૈભ્યો નામ મહારાજઃ સન્તાનરહિતો ભૃશમ્ ।
તસ્ય ભાર્યા સુવિખ્યાતા રુક્મરેખેતિ નામતઃ

સુરૂપા ચતુરા સાધ્વી સર્વલક્ષણસંયુતા ।
અપુત્રા દુઃખિતા કાન્તમિત્યુવાચ પુનઃ પુનઃ

કિં જીવિતેન મે નાથ ધિગ્વૃથા જીવિતં મમ ।
વન્ધ્યાયાઃ સુખહીનાયા હ્યપુત્રાયા ધરાતલે

ઇત્યેવં ભાર્યયા ભૂપઃ પ્રેરિતો મખમુત્તમમ્ ।
ચકાર બ્રાહ્મણાંસ્તજ્જ્ઞાનાહૂય વિધિવત્તદા

પુત્રકામો ધનં ભૂરિ દદાવથ યથોદિતમ્ ।
હૂયમાને ઘૃતેઽત્યર્થં પાવકાદતિસુપ્રભાત્

આવિર્બભૂવ ચાર્વઙ્ગી કન્યકા શુભલક્ષણા ।
બિમ્બોષ્ઠી સુદતી સુભ્રૂઃ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનના

કનકાભા સુકેશાન્તા રક્તપાણિતલા મૃદુઃ ।
સુરક્તનયના તન્વી રક્તપાદતલા ભૃશમ્

હુતાશનાત્સમુદ્‌ભૂતા હોત્રા સા સ્વીકૃતા તદા ।
હોતા પ્રોવાચ રાજાનં ગૃહીત્વા તાં સુમધ્યમામ્

રાજન્ પુત્રીં ગૃહાણેમાં સર્વલક્ષણસંયુતામ્ ।
એકાવલીવ સમ્ભૂતા હૂયમાનાદ્ધુતાશનાત્

નામ્ના ચૈકાવલી લોકે ખ્યાતા પુત્રી ભવિષ્યતિ ।
સુખિતો ભવ ભૂપાલ પુત્ર્યા પુત્રસમાનયા

સન્તોષં કુરુ રાજેન્દ્ર દત્તા દેવેન વિષ્ણુના ।
હોતુર્વાક્યં નૃપઃ શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા તાં કન્યકાં શુભામ્

જગ્રાહ પરમપ્રીતો હોત્રા દત્તાં સુસમ્મતામ્ ।
ગૃહીત્વા નૃપતિસ્તાં તુ દદૌ પત્‍ન્યૈ વરાનનામ્

આભાષ્ય રુક્મરેખાયૈ ગૃહાણ સુભગે સુતામ્ ।
સા તાં કમલપત્રાક્ષીં પ્રાપ્ય કન્યાં મનોરમામ્

જહર્ષ મુદિતા રાજ્ઞી પુત્રં પ્રાપ્ય યથાસુખમ્ ।
ચકાર મઙ્ગલં કર્મ જાતકર્માદિકં શુભમ્

પુત્રજન્મસમુત્થં યત્તત્સર્વં વિધિવત્તતઃ ।
સમાપ્ય ચ મખં રાજા દ્વિજેભ્યો દક્ષિણાં શુભામ્

દત્ત્વા વિસૃજ્ય વિપ્રેન્દ્રાન્ મુદં પ્રાપ મહીપતિઃ ।
દિને દિનેઽસિતાપાઙ્ગી પુત્રવૃદ્ધ્યા ભૃશં બભૌ

મુદં ચ પરમાં પ્રાપ નૃપભાર્યા સુતાન્વિતા ।
ઉત્સવસ્તદ્દિને તસ્ય પ્રવૃત્તઃ સુતજન્મજઃ

પુત્રી પુત્રસમાત્યર્થં બભૂવ વલ્લભા કિલ ।
રાજ્ઞો મન્ત્રિસુતા ચાહં સુબુદ્ધે મન્મથાકૃતે

યશોવતી ચ મે નામ સમાનં વય આવયોઃ ।
વયસ્યાહં કૃતા રાજ્ઞા ક્રીડનાય તયા સહ

સદા સહચરી જાતા પ્રેમયુક્તા દિવાનિશમ્ ।
એકાવલી ગન્ધવન્તિ યત્ર પદ્માનિ પશ્યતિ

તત્ર સા રમતે બાલા નાન્યત્ર સુખમાપ્નુયાત્ ।
સુદૂરે જાહ્નવીતીરે ભવન્તિ કમલાન્યપિ

રમમાણા તત્ર યાતા મત્સમેતા સખીયુતા ।
મયા નિવેદિતં રાજન્ પુત્રી તે કમલાકરાન્

પ્રેક્ષમાણાતિદૂરે સા પ્રયાતિ નિર્જને વને ।
નિષેધિતાથ પિત્રાસૌ ગૃહે કૃત્વા જલાશયાન્

કમલાન્ વાપયિત્વાથ પુષ્પિતાન્ ભ્રમરાવૃતાન્ ।
તથાપિ નિર્યયૌ બાલા કમલાસક્તચેતના

તદા રાજ્ઞા રક્ષપાલાઃ પ્રેરિતાઃ શસ્ત્રપાણયઃ ।
એવં રક્ષાયુતા તન્વી મત્સમેતા સખીયુતા ।
ક્રીડાર્થં જાહ્નવીતોયે નિત્યમાયાતિ યાતિ ચ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યા સંહિતાયાં
ષષ્ઠસ્કન્ધે રાજપુત્ર્યાઃ એકાવલ્યાઃ વર્ણનં નામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ