દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.19

દેવીસાન્ત્વનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
અથ પ્રમુદિતાઃ સર્વે દેવા ઇન્દ્રપુરોગમાઃ ।
મહિષં નિહતં દૃષ્ટ્વા તુષ્ટુવુર્જગદમ્બિકામ્

દેવા ઊચુઃ
બ્રહ્મા સૃજત્યવતિ વિષ્ણુરિદં મહેશઃ
શક્ત્યા તવૈવ હરતે નનુ ચાન્તકાલે ॥
ઈશા ન તેઽપિ ચ ભવન્તિ તયા વિહીના-
સ્તસ્માત્ત્વમેવ જગતઃ સ્થિતિનાશકર્ત્રી

કીર્તિર્મતિઃ સ્મૃતિગતી કરુણા દયા ત્વં
શ્રદ્ધા ધૃતિશ્ચ વસુધા કમલાજપા ચ ।
પુષ્ટિઃ કલાથ વિજયા ગિરિજા જયા ત્વં
તુષ્ટિઃ પ્રમા ત્વમસિ બુદ્ધિરુમા રમા ચ

વિદ્યા ક્ષમા જગતિ કાન્તિરપીહ મેધા
સર્વં ત્વમેવ વિદિતા ભુવનત્રયેઽસ્મિન્ ।
આભિર્વિના તવ તુ શક્તિભિરાશુ કર્તું
કો વા ક્ષમઃ સકલલોકનિવાસભૂમે

ત્વં ધારણા નનુ ન ચેદસિ કૂર્મનાગૌ
ધર્તું ક્ષમૌ કથમિલામપિ તૌ ભવેતામ્ ।
પૃથ્વી ન ચેત્ત્વમસિ વા ગગને કથં સ્થા-
સ્યત્યેતદમ્બ નિખિલં બહુભારયુક્તમ્

યે વા સ્તુવન્તિ મનુજા અમરાન્વિમૂઢા
માયાગુણૈસ્તવ ચતુર્મુખવિષ્ણુરુદ્રાન્ ।
શુભ્રાંશુવહ્નિયમવાયુગણેશમુખ્યાન્
કિં ત્વામૃતે જનનિ તે પ્રભવન્તિ કાર્યે

યે જુહ્વતિ પ્રવિતતેઽલ્પધિયોઽમ્બ યજ્ઞે
વહ્નૌ સુરાન્સમધિકૃત્ય હવિઃ સમૃદ્ધમ્ ।
સ્વાહા ન ચેત્ત્વમસિ તે કથમાપુરદ્ધા
ત્વામેવ કિં ન હિ યજન્તિ તતો હિ મૂઢાઃ

ભોગપ્રદાસિ ભવતીહ ચરાચરાણાં
સ્વાંશૈર્દદાસિ ખલુ જીવનમેવ નિત્યમ્ ।
સ્વીયાન્સુરાઞ્જનનિ પોષયસીહ યદ્વ-
ત્તદ્વત્પરાનપિ ચ પાલયસીતિ હેતોઃ

માતઃ સ્વયંવિરચિતાન્વિપિને વિનોદા-
દ્વન્ધ્યાન્પલાશરહિતાંશ્ચ કટૂંશ્ચ વૃક્ષાન્ ।
નોચ્છેદયન્તિ પુરુષા નિપુણાઃ કથઞ્ચિ-
ત્તસ્માત્ત્વમપ્યતિતરાં પરિપાસિ દૈત્યાન્

યત્ત્વં તુ હંસિ રણમૂર્ધ્નિ શરૈરરાતી-
ન્દેવાઙ્ગનાસુરતકેલિમતીન્વિદિત્વા ।
દેહાન્તરેઽપિ કરુણારસમાદદાના
તત્તે ચરિત્રમિદમીપ્સિતપૂરણાય

ચિત્રં ત્વમી યદસુભી રહિતા ન સન્તિ
ત્વચ્ચિન્તિતેન દનુજાઃ પ્રથિતપ્રભાવાઃ ।
યેષાં કૃતે જનનિ દેહનિબન્ધનં તે
ક્રીડારસસ્તવ ન ચાન્યતરોઽત્ર હેતુઃ

પ્રાપ્તે કલાવહહ દુષ્ટતરે ચ કાલે
ન ત્વાં ભજન્તિ મનુજા નનુ વઞ્ચિતાસ્તે ।
ધૂર્તૈઃ પુરાણચતુરૈર્હરિશઙ્કરાણાં
સેવાપરાશ્ચ વિહિતાસ્તવ નિર્મિતાનામ્

જ્ઞાત્વા સુરાંસ્તવ વશાનસુરાર્દિતાંશ્ચ
યે વૈ ભજન્તિ ભુવિ ભાવયુતા વિભગ્નાન્ ।
ધૃત્વા કરે સુવિમલં ખલુ દીપકં તે
કૂપે પતન્તિ મનુજા વિજલેઽતિઘોરે

વિદ્યા ત્વમેવ સુખદાસુખદાપ્યવિદ્યા
માતસ્ત્વમેવ જનનાર્તિહરા નરાણામ્ ।
મોક્ષાર્થિભિસ્તુ કલિતા કિલ મન્દધીભિ-
ર્નારાધિતા જનનિ ભોગપરૈસ્તથાજ્ઞૈઃ

બ્રહ્મા હરશ્ચ હરિરપ્યનિશં શરણ્યં
પાદામ્બુજં તવ ભજન્તિ સુરાસ્તથાન્યે ।
તદ્વૈ ન યેઽલ્પમતયો મનસા ભજન્તિ
ભ્રાન્તાઃ પતન્તિ સતતં ભવસાગરે તે

ચણ્ડિ ત્વદઙ્‌ઘ્રિજલજોત્થરજઃપ્રસાદૈ-
ર્બ્રહ્મા કરોતિ સકલં ભુવનં ભવાદૌ ।
શૌરિશ્ચ પાતિ ખલુ સંહરતે હરસ્તુ
ત્વાં સેવતે ન મનુજસ્ત્વિહ દુર્ભગોઽસૌ

વાગ્દેવતા ત્વમસિ દેવિ સુરાસુરાણાં
વક્તું ન તેઽમરવરાઃ પ્રભવન્તિ શક્તાઃ ।
ત્વં ચેન્મુખે વસસિ નૈવ યદૈવ તેષાં
યસ્માદ્‌ભવન્તિ મનુજા ન હિ તદ્વિહીનાઃ

શપ્તો હરિસ્તુ ભૃગુણા કુપિતેન કામં
મીનો બભૂવ કમઠઃ ખલુ સૂકરસ્તુ ।
પશ્ચાન્નૃસિંહ ઇતિ યશ્છલકૃદ્ધરાયાં
તાન્સેવતાં જનનિ મૃત્યુભયં ન કિં સ્યાત્

શમ્ભોઃ પપાત ભુવિ લિઙ્ગમિદં પ્રસિદ્ધં
શાપેન તેન ચ ભૃગોર્વિપિને ગતસ્ય ।
તં યે નરા ભુવિ ભજન્તિ કપાલિનં તુ
તેષાં સુખં કથમિહાપિ પરત્ર માતઃ

યોઽભૂદ્‌ ગજાનનગણાધિપતિર્મહેશા-
ત્તં યે ભજન્તિ મનુજા વિતથપ્રપન્નાઃ ।
જાનન્તિ તે ન સકલાર્થફલપ્રદાત્રીં
ત્વાં દેવિ વિશ્વજનનીં સુખસેવનીયામ્

ચિત્રં ત્વયારિજનતાપિ દયાર્દ્રભાવા-
દ્ધત્વા રણે શિતશરૈર્ગમિતા દ્યુલોકમ્ ।
નોચેત્સ્વકર્મનિચિતે નિરયે નિતાન્તં
દુઃખાતિદુઃખગતિમાપદમાપતેત્સા

બ્રહ્મા હરશ્ચ હરિરપ્યુત ગર્વભાવા-
જ્જાનન્તિ તેઽપિ વિબુધા ન તવ પ્રભાવમ્ ।
કેઽન્યે ભવન્તિ મનુજા વિદિતું સમર્થાઃ
સમ્મોહિતાસ્તવ ગુણૈરમિતપ્રભાવૈઃ

ક્લિશ્યન્તિ તેઽપિ મુનયસ્તવ દુર્વિભાવ્યં
પાદામ્બુજં ન હિ ભજન્તિ વિમૂઢચિત્તાઃ ।
સૂર્યાગ્નિસેવનપરાઃ પરમાર્થતત્ત્વં
જ્ઞાતં ન તૈઃ શ્રુતિશતૈરપિ વેદસારમ્

મન્યે ગુણાસ્તવ ભુવિ પ્રથિતપ્રભાવાઃ
કુર્વન્તિ યે હિ વિમુખાન્નનુ ભક્તિભાવાત્ ।
લોકાન્સ્વબુદ્ધિરચિતૈર્વિવિધાગમૈશ્ચ
વિષ્ણ્વીશભાસ્કરગણેશપરાન્વિધાય

કુર્વન્તિ યે તવ પદાદ્વિમુખાન્નરાગ્ર્યા-
ન્સ્વોક્તાગમૈર્હરિહરાર્ચનભક્તિયોગૈઃ ।
તેષાં ન કુપ્યસિ દયાં કુરુષેઽમ્બિકે ત્વં
તાન્મોહમન્ત્રનિપુણાન્પ્રથયસ્યલં ચ

તુર્યે યુગે ભવતિ ચાતિબલં ગુણસ્ય
તુર્યસ્ય તેન મથિતાન્યસદાગમાનિ ।
ત્વાં ગોપયન્તિ નિપુણાઃ કવયઃ કલૌ વૈ
ત્વત્કલ્પિતાન્સુરગણાનપિ સંસ્તુવન્તિ

ધ્યાયન્તિ મુક્તિફલદાં ભુવિ યોગસિદ્ધાં
વિદ્યાં પરાઞ્ચ મુનયોઽતિવિશુદ્ધસત્ત્વાઃ ।
તે નાપ્નુવન્તિ જનનીજઠરે તુ દુઃખં
ધન્યાસ્ત એવ મનુજાસ્ત્વયિ યે વિલીનાઃ

ચિચ્છક્તિરસ્તિ પરમાત્મનિ યેન સોઽપિ
વ્યક્તો જગત્સુ વિદિતો ભવકૃત્યકર્તા ।
કોઽન્યસ્ત્વયા વિરહિતઃ પ્રભવત્યમુષ્મિન્
કર્તું વિહર્તુમપિ સઞ્ચલિતું સ્વશક્ત્યા

તત્ત્વાનિ ચિદ્વિરહિતાનિ જગદ્વિધાતું
કિં વા ક્ષમાણિ જગદમ્બ યતો જડાનિ ।
કિં ચેન્દ્રિયાણિ ગુણકર્મયુતાનિ સન્તિ
દેવિ ત્વયા વિરહિતાનિ ફલં પ્રદાતુમ્

દેવા મખેષ્વપિ હુતં મુનિભિઃ સ્વભાગં
ગૃહ્ણીયુરમ્બ વિધિવત્પ્રતિપાદિતં કિમ્ ।
સ્વાહા ન ચેત્ત્વમસિ તત્ર નિમિત્તભૂતા
તસ્માત્ત્વમેવ નનુ પાલયસીવ વિશ્વમ્

સર્વં ત્વયેદમખિલં વિહિતં ભવાદૌ
ત્વં પાસિ વૈ હરિહરપ્રમુખાન્દિગીશાન્ ।
કાલેઽત્સિ વિશ્વમપિ તે ચરિતં ભવાદ્યં
જાનન્તિ નૈવ મનુજાઃ ક્વ નુ મન્દભાગ્યાઃ

હત્વાસુરં મહિષરૂપધરં મહોગ્રં
માતસ્ત્વયા સુરગણઃ કિલ રક્ષિતોઽયમ્ ।
કાં તે સ્તુતિં જનનિ મન્દધિયો વિદામો
વેદા ગતિં તવ યથાર્થતયા ન જગ્મુઃ

કાર્યં કૃતં જગતિ નો યદસૌ દુરાત્મા
વૈરી હતો ભુવનકણ્ટકદુર્વિભાવ્યઃ ।
કીર્તિઃ કૃતા નનુ જગત્સુ કૃપા વિધેયા-
પ્યસ્માંશ્ચ પાહિ જનનિ પ્રથિતપ્રભાવે

વ્યાસ ઉવાચ
એવં સ્તુતા સુરૈર્દેવી તાનુવાચ મૃદુસ્વરા ।
અન્યત્કાર્યં ચ દુઃસાધ્યં બ્રુવન્તુ સુરસત્તમાઃ

યદા યદા હિ દેવાનાં કાર્યં સ્યાદતિદુર્ઘટમ્ ।
સ્મર્તવ્યાહં તદા શીઘ્રં નાશયિષ્યામિ ચાપદમ્

દેવા ઊચુઃ
સર્વં કૃતં ત્વયા દેવિ કાર્યં નઃ ખલુ સામ્પ્રતમ્ ।
યદયં નિહતઃ શત્રુરસ્માકં મહિષાસુરઃ

સ્મરિષ્યામો યથા તેઽમ્બ સદૈવ પદપઙ્કજમ્ ।
તથા કુરુ જગન્માતર્ભક્તિં ત્વય્યપ્યચઞ્ચલામ્

અપરાધસહસ્રાણિ માતૈવ સહતે સદા ।
ઇતિ જ્ઞાત્વા જગદ્યોનિં ન ભજન્તે કુતો જનાઃ

દ્વૌ સુપર્ણો તુ દેહેઽસ્મિંસ્તયોઃ સખ્યં નિરન્તરમ્ ।
નાન્યઃ સખા તૃતીયોઽસ્તિ યોઽપરાધં સહેત હિ

તસ્માજ્જીવઃ સખાયં ત્વાં હિત્વા કિં નુ કરિષ્યતિ ।
પાપાત્મા મન્દભાગ્યોઽસૌ સુરમાનુષયોનિષુ

પ્રાપ્ય દેહં સુદુષ્પ્રાપં ન સ્મરેત્ત્વાં નરાધમઃ ।
મનસા કર્મણા વાચા બ્રૂમઃ સત્યં પુનઃ પુનઃ

સુખે વાપ્યથવા દુઃખે ત્વં નઃ શરણમદ્‌ભુતમ્ ।
પાહિ નઃ સતતં દેવિ સર્વૈસ્તવ વરાયુધૈઃ

અન્યથા શરણં નાસ્તિ ત્વત્પાદામ્બુજરેણુતઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ
એવં સ્તુતા સુરૈર્દેવી તત્રૈવાન્તરધીયત ।
વિસ્મયં પરમં જગ્મુર્દેવાસ્તાં વીક્ષ્ય નિર્ગતામ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
પઞ્ચમસ્કન્ધે દેવીસાન્ત્વનં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ