દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.18

મહિષાસુરવધઃ
મહિષ ઉવાચ ॥
તસ્યાસ્તુ ભગિની કન્યા નામ્ના ચેંદુમતી શુભા ॥
વિવાહ યોગ્યા સંજાતા સુરૂ પાઽવરજા યદા

તસ્યા વિવાહઃ સંવૃત્તઃ સૂજાતાશ્ચ સ્વયંવરઃ ॥
રાજાનો બહુદેશીયાઃ સંગતાસ્તત્ર મંડપે

તયા વૃતો નૃપઃ કશ્ચિદ્બલવાન્રૂપસંયુતઃ ॥
કુલશીલસમાયુક્તઃ સર્વલક્ષણસંયુતઃ

તદા કામાતુરા જાતા વિટં વીક્ષ્ય નૃપં તુ સા ॥
ચકમે દૈવયોગાત્તુ શઠં ચાતુર્યભૂષિતમ્

પિતરં પ્રાહ તન્વંગી વિવાહં કુરુ મે પિતઃ ॥
ઇચ્છા મેઽદ્ય સમુદ્ભૂતા દૃષ્ટ્વા ભદ્રાધિપં ત્વિહ

ચંદ્રસેનોઽપિ તચ્છુત્વા પુત્ર્યા યદ્ભાષિતં રહઃ ॥
પ્રહસન્નેવ મનસા તત્કાર્યે તત્પરોઽભવત્

તમાહૂય નૃપ ગેહે વિવાહવિધિના દદૌ ॥
કન્યાં મંદોદરીં તસ્મૈ પારિબર્હં તથા બહુ

ચારુદેષ્ણોઽપિ તાં પ્રાપ્ય સુન્દરીં મુદિતોઽભવત્ ॥
જગામ સ્વગૃહં તુષ્ટો રાજાઽપિ સહિતઃ સ્ત્રિયા

રેમે નૃપતિશાર્દૂલઃ કામિન્યા બહુવાસરાન્ ॥
કદાચિદ્દાસપત્ન્યા સ રમમાણો રહઃ કિલ

સૈરંધ્ર્યા કથિતં તસ્યૈ તયા દૃષ્ટઃ પતિસ્તથા ॥
ઉપલંભં દદૌ તસ્મૈ સ્મિતપૂર્વં રુષાઽન્વિતા

કદાચિદપિ સામાન્યાં રહો રૂપવતીં નૃપઃ ॥
ક્રીડયંલ્લાલયન્દૃષ્ટઃ ખેદં પ્રાપ તદૈવ સા

ન જ્ઞાતોઽયં શઠઃ પૂર્વં યદા દૃષ્ટઃ સ્વયંવરે ॥
કિં કૃતં તુ મયા મોહાદ્વંચિતાઽહં નૃપેણ હ

કિં કરોમ્યદ્ય સંતાપ નિર્લજ્જે નિર્ઘૃણે શઠે ॥
કા પ્રીતિરીદૃશે પત્યૌ ધિગદ્ય મમ જીવિતમ્

અદ્યપ્રભૃતિ સંસારે સુખં ત્યક્તં મયા ખલુ ॥
પતિસંભોગજં સર્વં સંતોષોઽદ્ય મયા કૃતઃ

અકર્તવ્યં કૃતં કાર્યં તજ્જાતં દુઃખદં મમ ॥
દેહત્યાગઃ ક્રિયતે ચેદ્ધત્યાઽતીવ દુરત્યયા

પિતૃગેહં વ્રજામ્યાશુ તત્રાઽપિ ન સુખં ભવેત્ ॥
હાસ્યયોગ્યા સખીનાં તુ ભવેયં નાત્ર સંશયઃ

તસ્માદત્રૈવ સંવાસો વૈરાગ્યયુતયા મયા ॥
કર્તવ્યઃ કાલયોગેન ત્યક્ત્વા કામસુખં પુનઃ

મહિષ ઉવાચ ॥
ઇતિ સંચિંત્ય સા નારી દુઃખશોક પરાયણા ॥
સ્થિતા પતિગૃહં ત્યક્ત્વા સુખં સંસારજં તતઃ

તસ્માત્ત્વમપિ કલ્યાણિ મામનાદૃત્ય ભૂપતિમ્ ॥
અન્યં કાપુરુષં મંદં કામાર્તા સંશ્રયિષ્યસિ

વચનં કુરુ મે તથ્યં નારીણાં પરમં હિતમ્ ॥
અકૃત્વા પરમં શોકં લપ્સ્યસે નાત્ર સંશયઃ

દેવ્યુવાચ ॥
મદાત્મન્ગચ્છ પાતાલં યુદ્ધં વા કુરુ સાંપ્રતમ્ ॥
હત્વા ત્વામસુરાન્સર્વાન્યમિષ્યામિ યથાસુખમ્

યદા યદા હિ સાધૂનાં દુઃખં ભવતિ દાનવ ॥
તદા તેષાં ચ રક્ષાર્થં દેહં સંધારયા મ્યહમ્

અરૂપાયાશ્ચ મે રૂપમજન્માયાશ્ચ જન્મ ચ ॥
સુરાણાં રક્ષણાર્થાય વિદ્ધિ દૈત્ય વિનિશ્ચિતમ્

સત્યં બ્રવીમિ જાનીહિ પ્રાર્થિતાહં સુરૈ કિલ ॥
ત્વદ્વધાર્થં હયારે ત્વાં હત્વા સ્થાસ્યામિ નિશ્ચલા

તસ્માદ્યુધ્યસ્વ વા ગચ્છ પાતાલમસુરાલયમ્ ॥
સવર્થા ત્વાં હનિષ્યામિ સત્યમેતદ્બ્રવીમ્યહમ

વ્યાસ ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્તઃ સ તયા દેવ્યા ધનુરાદાય દાનવઃ ॥
યુદ્ધકામઃ સ્થિતસ્તત્ર સંગ્રામાંગણભૂમિષુ

મુમોચ તરસા બાણાન્કર્ણાઽઽકૃષ્ટાઞ્છિલાશિતાન્ ॥
દેવી ચિચ્છેદ તાન્બાણૈઃ ક્રોધાન્મુક્તૈ રયોમુખૈઃ

તયોઃ પરસ્પરં યુદ્ધં સંબભૂવ ભયપ્રદમ્ ॥
દેવાનાં દાનવાનાં ચ પરસ્પરજયૈષિણામ્

મધ્યે દુર્ધર આગત્ય મુમોચ શિલીમુખાન્ ॥
દેવીં પ્રતિ વિષાસક્તાન્કોપયન્નતિદારુણાન્

તતો ભગવતી ક્રુદ્ધા તં જઘાન શિતૈઃ શરૈઃ ॥
દુર્ધરસ્તુ પપાતોર્વ્યાં ગતાસુગિરિશૃંગવત્

તં તયા નિહતં દૃષ્ટ્વા ત્રિનેત્રઃ પરમાસ્ત્રવિત્ ॥
આગત્ય સપ્તભિર્બાણૈર્જઘાન પર મેશ્વરિમ્

અનાગતાંસ્તુ ચિચ્છેદ દેવી તાન્વિશિખૈઃ શરાન્ ॥
ત્રિશૂલેન ત્રિનેત્રં તુ જઘાન જગદંબિકા

અન્ધકસ્ત્વાજ ગામાશુ હતં દૃષ્ટ્વા ત્રિલોચનમ્ ॥
ગદયા લોહમય્યાઽઽશુ સિંહં વિવ્યાધ મસ્તકે

સિંહસ્તુ નખઘાતેન તં હત્વા બલવત્તરમ્ ॥
ચખાદ તરસા માંસમંધકસ્ય રુષાઽન્વિતઃ

તાન્રણે નિહતાન્વીક્ષ્ય દાનવો વિસ્મયં ગતઃ ॥
ચિક્ષેપ તરસા બાણાનતિતીક્ષ્ણાઞ્છિ લાશિતાન્

દ્વિધા ચક્રે શરાન્દેવી તાનપ્રાપ્તાઞ્છિલીમુખૈઃ ॥
ગદયા તાડયામાસ દૈત્યં વક્ષસિ ચાંબિકા

સ ગદાભિહતો મૂર્છામવાપામરબાધકઃ ॥
વિષહ્ય પીડાં પાપાત્મા પુનરાગત્ય સત્વરઃ

જઘાન ગદયા સિંહં મૂર્ધ્નિ ક્રોધસમન્વિતઃ ॥
સિંહોઽપિ નખઘાતેન તં દદાર મહાસુરમ્

વિહાય પૌરુષં રૂપં સોઽપિ સિંહો બભૂવ હ ॥
નખૈર્વિદારયામાસ દેવીસિંહં મદોત્કટમ્

તં ચ કેસરિણં વીક્ષ્ય દેવી ક્રુદ્ધા હ્યયોમુખૈઃ ॥
શરૈરવાકિરત્તીક્ષ્ણૈઃ શરૈરાશીવિષૈરિવ

ત્યક્ત્વા સ હરિરૂપં તુ ગજો ભૂત્વા મદસ્રવઃ ॥
શૈલ શૃંગં કરે કૃત્વા ચિક્ષેપ ચંડિકાં પ્રતિ

આગચ્છંતં ગિરેઃ શૃંગં દેવી બાણૈઃ શિલાશિતૈઃ ॥
ચકાર તિલશઃ ખણ્ડાઞ્જહાસ જગદંબિકા

ઉત્પત્ય ચ તદા સિંહસ્તસ્ય મૂર્ધ્નિ વ્યવસ્થિતઃ ॥
નખૈર્વિદારયામાસ મહિષં ગજરૂપિણમ્

વિહાય ગજરૂપં ચ બભૂવાષ્ટાપદી તથા ॥
હંતુકામો હરિકોપાદ્દારુણો બલવત્તરઃ

તં વીક્ષ્ય શરભં દેવી ખડ્ગેન સા રુષાઽન્વિતા ॥
ઉત્તમાંગે જઘાનાશુ સોઽપિ તાં પ્રાહરત્તદા

તયોઃ પરસ્પરં યુદ્ધં બભૂવાતિ ભયપ્રદમ્ ॥
માહિષં રૂપમાસ્થાય શૃંગાભ્યાં પ્રાહરત્તદા

પુચ્છપ્રભ્રમણેનાશુ શૃંગઘાતૈર્મહાસુરઃ ॥
તાડયામાસ તન્વંગી ઘોરરૂપો ભયાનકઃ

પુચ્છેન પર્વતાઞ્છૃંગે ગૃહીત્વા ભ્રામયન્બલાત્ ॥
પ્રેષયામાસ પાપાત્મા પ્રહસન્પરયા મુદા

તામુવાચ બલોન્મત્તસ્તિષ્ઠ દેવિ રણાંગણે ॥
અદ્યાહં ત્વાં હનિષ્યામિ રૂપ યૌવનભૂષિતામ્

મૂર્ખાઽસિ મદમત્તાઽદ્ય યન્મયા સહ સંગરમ્ ॥
કરોષિ મોહિતાઽતીવ મૃષા બલવતી ખરા

હત્વા ત્વાં નિહનિષ્યામિ દેવાન્કપટપં ડિતાન્ ॥
યે નારીં પુરતઃ કૃત્વા જેતુમિચ્છંતિ માં શઠાઃ

દેવ્યુવાચ ॥
મા ગર્વં કુરુ મંદાત્મંસ્તિષ્ઠ તિષ્ઠ રણાંગણે ॥
કરિષ્યામિ નિરાતંકાન્હત્વા ત્વાં સુરસત્તમાન્

પીત્વાઽદ્ય માધવીમિષ્ટાં શાતયામિ રણેઽધમ ॥
દેવાનાં દુઃખદં પાપં મુનીનાં ભય કારકમ્

વ્યાસ ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા ચષકં હૈમં ગૃહીત્વા સુરયા યુતમ્ ॥
પપૌ પુનઃ પુનઃ ક્રોધાદ્ધંતુકામા મહાસુરમ્

પીત્વા દ્રાક્ષાસવં મિષ્ટં શલૂમાદાય સત્વરા ॥
દુદ્રાવ દાનવં દેવી હર્ષયન્દેવતાગણાન્

દેવાસ્તાં તુષ્ટુવુઃ પ્રેમ્ણા ચક્રુઃ કુસુમ વર્ષણમ્ ॥
જયજીવેતિ તે પ્રોચુર્દુંદુભીનાં ચ નિઃસ્વનૈઃ

ઋષયઃ સિદ્ધગંધર્વાઃ પિશાચોરગચારણાઃ ॥
કિન્નરાઃ પ્રેક્ષ્ય સંગ્રામં મુદિતા ગગને સ્થિતાઃ

સોઽપિ નાનાવિધાન્દેહાન્કૃત્વા કૃત્વા પુનઃ પુનઃ ॥
માયામયાઞ્જઘાનાજૌ દેવી કપટપંડિતઃ

ચંડિકાઽપિ ચ તં પાપં ત્રિશૂલેન બલાદધૃદિ ॥
તાડયામાસ તીક્ષ્ણેન ક્રોધાદરુણલોચના

તાડિતોઽસૌ પપાતોર્વ્યાં મૂર્છાંમાપ મુહૂર્તકમ્ ॥
પુનરુત્થાય ચામુંડાં પદ્ભ્યાં વેગાદતાડયત્

વિનિહત્ય પદાઘાતૈર્જહાસ ચ મુહુર્મુહુઃ॥
રુરાવ દારુણં શબ્દં દેવાનાં ભયકારકમ્

તતો દેવી સહસ્રારં સુનાભં ચક્રમુત્તમમ્ ॥
કરે કૃત્વા જગાદોચ્ચૈઃ સંસ્થિતં મહિષાસુરમ્

પશ્ય ચક્રં મદાંધાદ્ય તવ કંઠનિકૃંતનમ્ ॥
ક્ષણમાત્રં સ્થિરો ભૂત્વા યમલોકં વ્રજાધુના

ઇત્યુક્ત્વા દારુણં ચક્રં મુમોચ જગદંબિકા ॥
શિરશ્છિન્નં રથાંગેન દાનવસ્ય તદા રણે

સુસ્રાવ રુધિરં ચોષ્ણં કંઠનાલાદ્ગિરેર્યથા ॥
ગૈરિકાદ્યરુણં પ્રૌઢં પ્રવાહમિવ નૈર્ઝરમ્

કબંધસ્તસ્ય દૈત્યસ્ય ભ્રમન્વૈ પતિતઃ ક્ષિતૌ ॥
જયશબ્દશ્ચ દેવાનાં બભૂવ સુખવર્ધનઃ

સિંહસ્ત્વતિબલાસ્તત્ર પલાયનપરાનથ ॥
દાનવાન્ભક્ષયામાસ ક્ષુધાર્તં ઇવ સંગરે

મૃતે ચ મહિષે ક્રૂરે દાનવા ભયપીડિતાઃ ॥
મૃતશેષાશ્ચ યે કેચિત્પાતાલં તે યયુર્નૃપ

આનન્દં પરમં જગ્મુર્દેવાસ્તસ્મિન્નિપાતિતે ॥
મુનયો માનવાશ્ચૈવ યે ચાન્યે સાધવઃ ક્ષિતૌ

ચંડિકાઽપિ રણં ત્યક્ત્વા શુભે દેશેઽથ સંસ્થિતા ॥
દેવાસ્તત્રાઽઽયયુઃ શીઘ્રં સ્તોતુકામાઃ સુખપ્રદામ્

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે પઞ્ચમસ્કંધે મહિષાઽસુરવધો નામાઽષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ