દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.17

રાજપુત્રીમન્દોદરીવૃત્તવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય દેવી પપ્રચ્છ દાનવમ્ ॥
કા સા મંદોદરી નારી કોઽસૌ ત્યક્તો નૃપસ્તયા

શઠઃ કો વા નૃપઃ પશ્ચાત્તન્મે બ્રૂહિ કથાનકમ્ ॥
વિસ્તરેણ યથા પ્રાપ્તં દુઃખં વનિતયા પુનઃ

મહિષ ઉવાચ ॥
સિંહલો નામ દેશો ઽસ્તિ વિખ્યાતઃ પૃથિવીતલે ॥
ઘનપાદપસંયુક્તો ધનધાન્યસમૃદ્ધિમાન્

ચંદ્રસેનાઽભિધસ્તત્ર રાજા ધર્મપરાયણઃ ॥
ન્યાયદંડધરઃ શાંતઃ પ્રજાપાલનતત્પરઃ

સત્યવાદી મૃદુઃ શૂરસ્તિતિક્ષુર્નીતિસાગરઃ ॥
શાસ્ત્રવિત્સર્વધર્મજ્ઞો ધનુર્વેદેઽતિનિષ્ઠિતઃ

તસ્ય ભાર્યા વરારોહા સુન્દરી સુભગા શુભા ॥
સદાચારાઽતિસુમુખીં પતિભક્તિપરાયણા

નામ્ના ગુણવતી કાંતા સર્વલક્ષણસંયુતા ॥
સુષુવે પ્રથમે ગર્ભે પુત્રીં સા ચાતિસુન્દરીમ્

પિતા ચાતીવ સંતુષ્ટઃ પુત્રીં પ્રાપ્ય મનોરમામ્ ॥
મન્દોદરીતિ નામાસ્યાઃ પિતા ચક્રે મુદાન્વિતઃ

ઇંદોઃ કલેવ ચાત્યર્થં વવૃધે સા દિનેદિને ॥
દશવર્ષા યદા જાતા કન્યા ચાતિમનોહરા

વરાર્થં નૃપતિશ્ચિન્તામવાપ ચ દિનેદિને ॥
મદ્રદેશાધિપઃ શૂરઃ સુધન્વા નામ પાર્થિવઃ

તસ્ય પુત્રોઽતિમેધાવી કંબુગ્રીવોઽતિવિશ્રુતઃ ॥
બ્રાહ્મણૈઃ કથિતો રાજ્ઞે સ યુક્તોઽસ્યા વરઃ શુભઃ

સર્વલક્ષણસંપન્નઃ સર્વવિદ્યાર્થપારગઃ ॥
રાજ્ઞા પૃષ્ટા તદા રાજ્ઞા નામ્ના ગુણવતી પ્રિયા

કંબુગ્રીવાય કન્યાં સ્વાં દાસ્યામિ વરવર્ણિનીમ્ ॥
સા તુ પત્યુર્વચઃ શ્રુત્વા પુત્રીં પપ્રચ્છ સાદરમ્

વિવાહં તે પિતા કર્તું કંબુગ્રીવેણ વાંછતિ ॥
તચ્છ્રુત્વા માતરં પ્રાહ વાક્યં મન્દોદરી તદા

નાહં પતિં કરિષ્યામિ નેચ્છા મેઽસ્તિ પરિગ્રહે ॥
કૌમારં વ્રતમાસ્થાય કાલં નેષ્યામિ સર્વથા

સ્વાતંત્ર્યેણ ચરિષ્યામિ તપસ્તીવ્રં સદૈવ હિ ॥
પારતંત્ર્ય પરંદુઃખં માતઃ સંસારસાગરે

સ્વાતંત્ર્યા ન્મોક્ષમિત્યાહુઃ પણ્ડિતાઃ શાસ્ત્રકોવિદા ॥
તસ્માન્મુક્તા ભવિષ્યામિ પત્યા મે ન પ્રયોજનમ્

વિવાહે વર્તમાને તુ પાવકસ્ય ચ સન્નિધૌ ॥
વક્તવ્યં વચનં સમ્યક્ત્વદધીનાઽસ્મિ સર્વદા

શ્વશ્રૂદેવરવર્ગાણાં દાસીત્વં શ્વશુરાલયે ॥
પતિચિંત્તાનુવર્તિત્વં દુઃખાદુઃ ખતરં સ્મૃતમ્

કદાચિત્પતિરન્યાં વા કામિનીં ચ ભજેદ્યદિ ॥
તદા મહત્તરં દુઃખં સપત્નીસંભવં ભવેત્

તદેર્ષ્યા જાયતે પત્યૌ ક્લેશશ્ચાપિ ભવેદથ ॥
સંસારે ક્વ સુખં માતર્નારીણાં ચ વિશેષતઃ

સ્વભાવાત્પરતન્ત્રાણાં સંસારે સ્વપ્નધર્મિણિ ॥
શ્રુતં મયા પુરા માતરુત્તાનચરણાત્મજઃ

ઉત્તમઃ સર્વધર્મજ્ઞો ધુવાદવરજો નૃપઃ ॥
પત્નીં ધર્મપરાં સાધ્વીં પતિભક્તિપરાયણામ્

અપરાધં વિના કાંતાં ત્યક્તવાન્વિપિને પ્રિયામ્ ॥
એવંવિધાનિ દુઃખાનિ વિદ્યમાને તુ ભર્તરિ

કાલયોગાન્મૃતે તસ્મિન્નારી સ્યાદ્ દુઃખભાજનમ્॥
વૈધવ્યં પરમં દુઃખં શોક સંતાપકારકમ્

પરોષિ(પિ?)તપતિત્વેઽપિ દુઃખં સ્યાદધિકં ગૃહે ॥
મદનાગ્નિવિદગ્ધાયાઃ કિં સુખ પતિ સંગજમ્

તસ્માત્પતિર્ન કર્તવ્યઃ સર્વથેતિ મતિર્મમ ॥
એવં પ્રોક્તા તદા માતા પતિં પ્રાહ નૃપાત્મજા

ન ચ વાંછતિ ભર્તારં કૌમારવ્રતધારિણી ॥
વ્રતજાપ્યપરા નિત્યં સંસારાદ્વિમુખી સદા

ન કાંક્ષતિ પતિં કર્તું બહુદોષવિચક્ષણા ॥
ભાર્યાયા ભાષિતં શ્રુત્વા તથૈવ સંસ્થિતો નૃપઃ

વિવાહો ન કૃતઃ પુત્ર્યા જ્ઞાત્વા ભાવવિ વર્જિતામ્ ॥
વર્તમાના ગૃહેષ્વેવં પિત્રા માત્રા ચ રક્ષિતા

યૌવનસ્યાંકુરા જાતા નારીણાં કામ દીપકાઃ ॥
તથાઽપિ સા વયસ્યાભિઃ પ્રેરિતાઽપિ પુનઃ પુનઃ

ચકમે ન પતિં કર્તું જ્ઞાનાર્થપદ ભાષિણી ॥
એકદોદ્યાનદેશે સા વિહર્તું બહુપાદપે

જગામ સુમુખી પ્રેમ્ણા સૈરંધ્રીગણસેવિતા ॥
રેમે કૃશોદરી તત્રાપશ્યત્કુસુમિતા લતાઃ

પુષ્પાણિ ચિન્વતી રમ્યા વયસ્યાભિઃ સમાવૃતા ॥
કોસલાધિપતિસ્તત્ર માર્ગે દૈવવશાત્તદા

આજગામ મહાવીરો વીરસેનોઽતિવિશ્રુતઃ ॥
એકાકી રથમારૂઢઃ કતિચિત્સેવકૈર્વૃતઃ

સૈન્યં ચ પૃષ્ઠતસ્તસ્ય સમાયાતિ શનૈઃ શનૈઃ ॥
દૃષ્ટસ્તસ્યા વયસ્યા તુ દૂરતઃ પાર્થિવસ્તદા

મંદોદર્યૈ તથા પ્રોક્તં સમાયાતિ નરઃ પથિ ॥
રથારૂઢો મહાબાહૂ રૂપવાન્મદનોઽપરઃ

મન્યેઽહં નૃપતિઃ કશ્ચિત્પ્રાપ્તો ભાગ્યવશાદિહ ॥
એવં બ્રુવત્યાં તત્રાસૌ કોશલેન્દ્રઃ સમાગતઃ

દૃષ્ટ્વા તામસિતાપાંગીં વિસ્મયં પ્રાપ ભૂપતિઃ ॥
ઉત્તીર્ય સ રથાત્તૂર્ણં પપ્રચ્છ પરિચારિકામ્

કેયં બાલા વિશાલાક્ષી કસ્ય પુત્રી વદાશુ મે ॥
એવં પૃષ્ટા તુ સૈરંધ્રી તમુવાચ શુચિસ્મિતા

પ્રથમં બ્રૂહિ મે વીર પૃચ્છામિ ત્વાં સુલોચનમ્ ॥
કોઽસિ ત્વં કિમિહાયાતઃ કિં કાર્યં વદ સાંપ્રતમ્

ઇતિ પૃષ્ટસ્તુ સૈરંધ્ર્યા તામુ વાચ મહીપતિઃ ॥
કોસલો નામ દેશોઽસ્તિ પૃથિવ્યાં પરમાદ્ભુતઃ

તસ્ય પાલયિતા ચાહં વીરસેનાભિધઃ પ્રિયે ॥
વાહિની પૃષ્ઠતઃ કામં સમાયાતિ ચતુર્વિધા

માર્ગભ્રમાદિહ પ્રાપ્તં વિદ્ધિ માં કોસલાધિપમ્ ॥
સૈરંધ્ર્યુવાચ ॥
ચન્દ્રસેનસુતા રાજન્નામ્ના મન્દોદરી કિલ

ઉદ્યાને રંતુકામેયં પ્રાપ્તા કમલ લોચના ॥
શ્રુત્વા તદ્ભાષિતં રાજા પ્રત્યુવાચ પ્રસાધિકામ્

સૈરંધ્રિ ચતુરાઽસિ ત્વં રાજપુત્રીં પ્રબોધય ॥
કકુત્સ્થવંશજશ્ચાહં રાજાઽસ્મિ ચારુલોચને

ગાંધર્વેણ વિવાહેન પતિં માં કુરુ કામિનિ ॥
ન મે ભાર્યાઽસ્તિ સુશ્રોણિ વયસોઽદ્ભુતયૌવનામ્

વાંછામિ રૂપસંપન્નાં સુકુલાં કામિનીં કિલ ॥
અથવા તે પિતા મહ્યં વિધિના દાતુમર્હતિ

અનુકૂલ પતિશ્ચાહં ભવિષ્યામિ ન સંશયઃ ॥
મહિષ ઉવાચ ॥
ઇત્યાઽઽકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય સૈરંધ્રી પ્રાહ તાં તદા

પ્રહસ્ય મધુરં વાક્યં કામશાસ્ત્રવિશારદા ॥
મન્દોદરિ નૃપઃ પ્રાપ્તઃ સૂર્યવંશસમુદ્ભવઃ

રૂપવાન્બલવાન્કાંતો વયસા ત્વત્સમઃ પુનઃ ॥
પ્રીતિમાન્નૃપતિર્જાતસ્ત્વયિ સુન્દરિ સર્વથા

પિતાઽપિ તે વિશાલાક્ષિ પરિતપ્યતિ સર્વથા ॥
વિવાહકાલં તે જ્ઞાત્વા ત્વાં ચ વૈરાગ્યસંયુતામ્

ઇત્યાહાઽસ્માન્સ નૃપતિર્વિનિઃશ્વસ્ય પુનઃ પુનઃ ॥
પુત્રીં પ્રબોધયત્વેતાં સૈરંધ્ર્યઃ સેવને રતાઃ

વક્તું શક્તા વયં ન ત્વાં હઠધર્મરતાં પુનઃ ॥
ભર્તુઃ શુશ્રૂષણં સ્ત્રીણાં પરો ધમોંઽબ્રવીન્મનુઃ

ભર્તારં સેવમાના વૈ નારી સ્વર્ગમવાપ્નુયાત્ ॥
તસ્માત્કુરુ વિશાલાક્ષિ વિવાહં વિધિપૂર્વકમ્

મન્દોદર્યુવાચ ॥
નાઽહં પતિં કરિષ્યામિ ચરિષ્યે તપમદ્ભુતમ્ ॥
નિવારય નૃપં બાલે કિં માં પશ્યતિ નિસ્ત્રપઃ ॥

સૈરંધ્ર્યુવાચ ॥
દુર્જયો દેવિ કામોઽસૌ કાલોઽસૌ દુરતિક્રમઃ ॥
તસ્માન્મે વચનં પથ્યં કર્તુમર્હસિ સુંદરિ

અન્યથા વ્યસનં નૂનમા પતેદિતિ નિશ્ચયઃ ॥
ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા કન્યો વાચાથ તાં સખીમ્

યદ્યદ્ભવેત્તદ્ભવતુ દૈવયોગાદસંશયમ્ ॥
ન વિવાહં કરિષ્યેઽહં સર્વથા પરિચારિકે

મહિષ ઉવાચ ॥
ઇતિ તસ્યાસ્તુ નિર્બંધં જ્ઞાત્વા પ્રાહ નૃપં પુનઃ ॥
ગચ્છ રાજન્યથા કામં નેયમિચ્છતિ સત્પતિમ્

નૃપસ્તુ તદ્વચઃ શ્રુત્વા નિર્ગતઃ સહ સેનયા ॥
કોશલાન્વિમના ભૂત્વા કામિનીં પ્રતિ નિઃસ્પૃહઃ

ઇતિ શ્રીદેવી ભાગવતે મહાપુરાણે પચમસ્કંધે સપ્તદશોઽધ્યાયઃ