દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.16

મહિષદ્વારા દેવીપ્રબોધનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ક્રોધયુક્તો નરાધિપઃ ।
દારુકં પ્રાહ તરસા રથમાનય મેઽદ્‌ભુતમ્

સહસ્રખરસંયુક્તં પતાકાધ્વજભૂષિતમ્ ।
આયુધૈઃ સંયુતં શુભ્રં સુચક્રં ચારુકૂબરમ્

સૂતોઽપિ રથમાનીય તમુવાચ ત્વરાન્વિતઃ ।
રાજન્ રથોઽયમાનીતો દ્વારિ તિષ્ઠતિ ભૂષિતઃ

સર્વાયુધસમાયુક્તો વરાસ્તરણસંયુતઃ ।
આનીતં તં રથં જ્ઞાત્વા દાનવેન્દ્રો મહાબલઃ

માનુષં દેહમાસ્થાય સંગ્રામે ગન્તુમુદ્યતઃ ।
વિચાર્ય મનસા ચેતિ દેવી માં પ્રેક્ષ્ય દુર્મુખમ્

શૃઙ્‌ગિણં મહિષં નૂનં વિમના સા ભવિષ્યતિ ।
નારીણાં ચ પ્રિયં રૂપં તથા ચાતુર્યમિત્યપિ

તસ્માદ્‌રૂપં ચ ચાતુર્યં કૃત્વા યાસ્યામિ તાં પ્રતિ ।
યથા માં વીક્ષ્ય સા બાલા પ્રેમયુક્તા ભવિષ્યતિ

મમાપિ ચ તદૈવ સ્યાત્સુખં નાન્યસ્વરૂપતઃ ।
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા દાનવેન્દ્રો મહાબલઃ

ત્યક્ત્વા તન્માહિષં રૂપં બભૂવ પુરુષઃ શુભઃ ।
સર્વાયુધધરઃ શ્રીમાંશ્ચારુભૂષણભૂષિતઃ

દિવ્યામ્બરધરઃ કાન્તઃ પુષ્પબાણ ઇવાપરઃ ।
રથોપવિષ્ટઃ કેયૂરસ્રગ્વી બાણધનુર્ધરઃ

સેનાપરિવૃતો દેવીં જગામ મદગર્વિતઃ ।
મનોજ્ઞં રૂપમાસ્થાય માનિનીનાં મનોહરમ્

તમાગતં સમાલોક્ય દૈત્યાનામધિપં તદા ।
બહુભિઃ સંવૃતં વીરૈર્દેવી શઙ્ખમવાદયત્

સ શઙ્ખનિનદં શ્રુત્વા જનવિસ્મયકારકમ્ ।
સમીપમેત્ય દેવ્યાસ્તુ તામુવાચ હસન્નિવ

દેવિ સંસારચક્રેઽસ્મિન્વર્તમાનો જનઃ કિલ ।
નરો વાથ તથા નારી સુખં વાઞ્છતિ સર્વથા

સુખં સંયોગજં નૄણાં નાસંયોગે ભવેદિહ ।
સંયોગો બહુધા ભિન્નસ્તાન્બ્રવીમિ શૃણુષ્વ હ

ભેદાન્સુપ્રીતિહેતૂત્થાન્સ્વભાવોત્થાનનેકશઃ ।
તત્ર પ્રીતિભવાનાદૌ કથયામિ યથામતિ

માતાપિત્રોસ્તુ પુત્રેણ સંયોગસ્તૂત્તમઃ સ્મૃતઃ ।
ભ્રાતુર્ભ્રાત્રા તથા યોગઃ કારણાન્મધ્યમો મતઃ

ઉત્તમસ્ય સુખસ્યૈવ દાતૃત્વાદુત્તમઃ સ્મૃતઃ ।
તસ્માદલ્પસુખસ્યૈવ પ્રદાતૃત્વાચ્ચ મધ્યમઃ

નાવિકાનાં તુ સંયોગઃ સ્મૃતઃ સ્વાભાવિકો બુધૈઃ ।
વિવિધાવૃતચિત્તાનાં પ્રસઙ્ગપરિવર્તિનામ્

અત્યલ્પસુખદાતૃત્વાત્કનિષ્ઠોઽયં સ્મૃતો બુધૈઃ ।
અત્યુત્તમસ્તુ સંયોગઃ સંસારે સુખદઃ સદા

નારીપુરુષયોઃ કાન્તે સમાનવયસો સદા ।
સંયોગો યઃ સમાખ્યાતઃ સ એવાત્યુત્તમઃ સ્મૃતઃ

અત્યુત્તમસુખસ્યૈવ દાતૃત્વાત્સ તથાવિધઃ ।
ચાતુર્યરૂપવેષાદ્યૈઃ કુલશીલગુણૈસ્તથા

પરસ્પરસમુત્કર્ષઃ કથ્યતે હિ પરસ્પરમ્ ।
તં ચેત્કરોષિ સંયોગં વીરેણ ચ મયા સહ

અત્યુત્તમસુખસ્યૈવ પ્રાપ્તિઃ સ્યાત્તે ન સંશયઃ ।
નાનાવિધાનિ રૂપાણિ કરોમિ સ્વેચ્છયા પ્રિયે

ઇન્દ્રાદયઃ સુરાઃ સર્વે સંગ્રામે વિજિતા મયા ।
રત્‍નાનિ યાનિ દિવ્યાનિ ભવનેઽસ્મિન્મમાધુના

ભુંક્ષ્વ ત્વં તાનિ સર્વાણિ યથેષ્ટં દેહિ વા યથા ।
પટ્ટરાજ્ઞી ભવાદ્ય ત્વં દાસોઽસ્મિ તવ સુન્દરિ

વૈરં ત્યજેઽહં દેવૈસ્તુ તવ વાક્યાન્ન સંશયઃ ।
યથા ત્વં સુખમાપ્નોષિ તથાહં કરવાણિ વૈ

આજ્ઞાપય વિશાલાક્ષિ તથાહં પ્રકરોમ્યથ ।
ચિત્તં મે તવ રૂપેણ મોહિતં ચારુભાષિણિ

આતુરોઽસ્મિ વરારોહે પ્રાપ્તસ્તે શરણં કિલ ।
પ્રપન્નં પાહિ રમ્ભોરુ કામબાણૈઃ પ્રપીડિતમ્

ધર્માણામુત્તમો ધર્મઃ શરણાગતરક્ષણમ્ ।
ત્વદીયોઽસ્મ્યસિતાપાઙ્‌ગિ સેવકોઽહં કૃશોદરિ

મરણાન્તં વચઃ સત્યં નાન્યથા પ્રકરોમ્યહમ્ ।
પાદૌ નતોઽસ્મિ તન્વઙ્‌ગિ ત્યક્ત્વા નાનાયુધાનિ તે

દયાં કુરુ વિશાલાક્ષિ તપ્તોઽસ્મિ કામમાર્ગણૈઃ ।
જન્મપ્રભૃતિ ચાર્વઙ્‌ગિ દૈન્યં નાચરિતં મયા

બ્રહ્માદીનીશ્વરાન્પ્રાપ્ય ત્વયિ તદ્વિદધામ્યહમ્ ।
ચરિતં મમ જાનન્તિ રણે બ્રહ્માદયઃ સુરાઃ

સોઽપ્યહં તવ દાસોઽસ્મિ મન્મુખં પશ્ય ભામિનિ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ બ્રુવાણં તં દૈત્યં દેવી ભગવતી હિ સા

પ્રહસ્ય સસ્મિતં વાક્યમુવાચ વરવર્ણિની ।
દેવ્યુવાચ
નાહં પુરુષમિચ્છામિ પરમં પુરુષં વિના

તસ્ય ચેચ્છાસ્મ્યહં દૈત્ય સૃજામિ સકલં જગત્ ।
સ માં પશ્યતિ વિશ્વાત્મા તસ્યાહં પ્રકૃતિઃ શિવા

તત્સાન્નિધ્યવશાદેવ ચૈતન્યં મયિ શાશ્વતમ્ ।
જડાહં તસ્ય સંયોગાત્પ્રભવામિ સચેતના

અયસ્કાન્તસ્ય સાન્નિધ્યાદયસશ્ચેતના યથા ।
ન ગ્રામ્યસુખવાઞ્છા મે કદાચિદપિ જાયતે

મૂર્ખસ્ત્વમસિ મન્દાત્મન્ યત્સ્ત્રીસઙ્ગં ચિકીર્ષસિ ।
નરસ્ય બન્ધનાર્થાય શૃઙ્ખલા સ્ત્રી પ્રકીર્તિતા

લોહબદ્ધોઽપિ મુચ્યેત સ્ત્રીબદ્ધો નૈવ મુચ્યતે ।
કિમિચ્છસિ ચ મન્દાત્મન્ મૂત્રાગારસ્ય સેવનમ્

શમં કુરુ સુખાય ત્વં શમાત્સુખમવાપ્સ્યસિ ।
નારીસઙ્ગે મહદ્દુઃખં જાનન્કિં ત્વં વિમુહ્યસિ

ત્યજ વૈરં સુરૈઃ સાર્ધં યથેષ્ટં વિચરાવનૌ ।
પાતાલં ગચ્છ વા કામં જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે

અથવા કુરુ સંગ્રામં બલવત્યસ્મિ સામ્પ્રતમ્ ।
પ્રેષિતાહં સુરૈઃ સર્વૈસ્તવ નાશાય દાનવ

સત્યં બ્રવીમિ યેનાદ્ય ત્વયા વચનસૌહૃદમ્ ।
દર્શિતં તેન તુષ્ટાસ્મિ જીવન્ગચ્છ યથાસુખમ્

સતાં સપ્તપદી મૈત્રી તેન મુઞ્ચામિ જીવિતમ્ ।
મરણેચ્છાસ્તિ ચેદ્યુદ્ધં કુરુ વીર યથાસુખમ્

હનિષ્યામિ મહાબાહો ત્વામહં નાત્ર સંશયઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા દાનવઃ કામમોહિતઃ

ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા મધુરં વચનં તતઃ ।
બિભેમ્યહં વરારોહે ત્વાં પ્રહર્તું વરાનને

કોમલાં ચારુસર્વાઙ્ગીં નારીં નરવિમોહિનીમ્ ।
જિત્વા હરિહરાદીંશ્ચ લોકપાલાંશ્ચ સર્વશઃ

કિં ત્વયા સહ યુદ્ધં મે યુક્તં કમલલોચને ।
રોચતે યદિ ચાર્વઙ્‌ગિ વિવાહં કુરુ માં ભજ

નોચેદ્‌ ગચ્છ યથેષ્ટં તે દેશં યસ્માત્સમાગતા ।
નાહં ત્વાં પ્રહરિષ્યામિ યતો મૈત્રી કૃતા ત્વયા

હિતમુક્તં શુભં વાક્યં તસ્માદ્‌ ગચ્છ યથાસુખમ્ ।
કા શોભા મે ભવેદન્તે હત્વા ત્વાં ચારુલોચનામ્

સ્ત્રીહત્યા બાલહત્યા ચ બ્રહ્મહત્યા દુરત્યયા ।
ગૃહીત્વા ત્વાં ગૃહં નૂનં ગચ્છામ્યદ્ય વરાનને

તથાપિ મે ફલં ન સ્યાદ્‌બલાદ્‌ભોગસુખં કુતઃ ।
પ્રબ્રવીમિ સુકેશિ ત્વાં વિનયાવનતો યતઃ

પુરુષસ્ય સુખં ન સ્યાદૃતે કાન્તામુખામ્બુજાત્ ।
તત્તથૈવ હિ નારીણાં ન સ્યાચ્ચ પુરુષં વિના

સંયોગે સુખસમ્ભૂતિર્વિયોગે દુઃખસમ્ભવઃ ।
કાન્તાસિ રૂપસમ્પન્ના સર્વાભરણભૂષિતા

ચાતુર્યં ત્વયિ કિં નાસ્તિ યતો માં ન ભજસ્યહો ।
તવોપદિષ્ટં કેનેદં ભોગાનાં પરિવર્જનમ્

વઞ્ચિતાસિ પ્રિયાલાપે વૈરિણા કેનચિત્ત્વિહ ।
મુઞ્ચાગ્રહમિમં કાન્તે કુરુ કાર્યં સુશોભનમ્

સુખં તવ મમાપિ સ્યાદ્વિવાહે વિહિતે કિલ ।
વિષ્ણુર્લક્ષ્યા સહાભાતિ સાવિત્ર્યા ચ સહાત્મભૂઃ

રુદ્રો ભાતિ ચ પાર્વત્યા શચ્યા શતમખસ્તથા ।
કા નારી પતિહીના ચ સુખં પ્રાપ્નોતિ શાશ્વતમ્

યેન ત્વમસિતાપાઙ્‌ગિ ન કરોષિ પતિં શુભમ્ ।
કામઃ ક્વાદ્ય ગતઃ કાન્તે યસ્ત્વાં બાણૈઃ સુકોમલૈઃ

માદનૈઃ પઞ્ચભિઃ કામં ન તાડયતિ મન્દધીઃ ।
મન્યેઽહમિવ કામોઽપિ દયાવાંસ્ત્વયિ સુન્દરિ

અબલેતિ ચ મન્વાનો ન પ્રેરયતિ માર્ગણાન્ ।
મનોભવસ્ય વૈરં વા કિમપ્યસ્તિ મયા સહ

તેન ચ ત્વય્યરાલાક્ષિ ન મુઞ્ચતિ શિલીમુખાન્ ।
અથવા મેઽહિતૈર્દેવૈર્વારિતોઽસૌ ઝષધ્વજઃ

સુખવિધ્વંસિભિસ્તેન ત્વયિ ન પ્રહરત્યપિ ।
ત્યક્ત્વા માં મૃગશાવાક્ષિ પશ્ચાત્તાપં કરિષ્યસિ

મન્દોદરીવ તન્વઙ્‌ગિ પરિત્યજ્ય શુભં નૃપમ્ ।
અનુકૂલં પતિં પશ્ચાત્સા ચકાર શઠં પતિમ્ ।
કામાર્તા ચ યદા જાતા મોહેન વ્યાકુલાન્તરા

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
પઞ્ચમસ્કન્ધે મહિષદ્વારા દેવીપ્રબોધનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ