દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 2.5

દેવવ્રતપ્રતિજ્ઞાવર્ણનમ્
ઋષય ઊચુઃ
વસૂનાં સમ્ભવઃ સૂત કથિતઃ શાપકારણાત્ ।
ગાઙ્ગેયસ્ય તથોત્પત્તિઃ કથિતા લોમહર્ષણે

માતા વ્યાસસ્ય ધર્મજ્ઞ નામ્ના સત્યવતી સતી ।
કથં શન્તનુના પ્રાપ્તા ભાર્યા ગન્ધવતી શુભા

તન્મમાચક્ષ્વ વિસ્તારં દાશપુત્રી કથં ધૃતા ।
રાજ્ઞા ધર્મવરિષ્ઠેન સંશયં છિન્ધિ સુવ્રત

સૂત ઉવાચ
શન્તનુર્નામ રાજર્ષિર્મૃગયાનિરતઃ સદા ।
વનં જગામ નિઘ્નન્વૈ મૃગાંશ્ચ મહિષાન્ રુરૂન્

ચત્વાર્યેવ તુ વર્ષાણિ પુત્રેણ સહ ભૂપતિઃ ।
રમમાણઃ સુખં પ્રાપ કુમારેણ યથા હરઃ

એકદા વિક્ષિપન્બાણાન્વિનિઘ્નન્ખડ્ગસૂકરાન્ ।
સ કદાચિદ્વનં પ્રાપ્તઃ કાલિન્દીં સરિતાં વરામ્

મહીપતિરનિર્દેશ્યમાજિઘ્રદ્‌ગન્ધમુત્તમમ્ ।
તસ્ય પ્રભવમન્વિચ્છન્સજઞ્ચચાર વનં તદા

ન મન્દારસ્ય ગન્ધોઽયં મૃગનાભિમદસ્ય ન ।
ચમ્પકસ્ય ન માલત્યા ન કેતક્યા મનોહરઃ

ન ચાનુભૂતપૂર્વોઽયં વાતિ ગન્ધવહઃ શુભઃ ।
કુતોઽયમેતિ વાયુર્વૈ મમ ઘ્રાણવિમોહનઃ

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્યમાનોઽસૌ બભ્રામ વનમણ્ડલમ્ ।
મોહિતો ગન્ધલોભેન શન્તનુઃ પવનાનુગઃ

સ દદર્શ નદીતીરે સંસ્થિતાં ચારુદર્શનામ્ ।
શૃઙ્ગારરહિતાં કાન્તાં સુસ્થિતાં મલિનામ્બરામ્

દૃષ્ટ્વા તામસિતાપાઙ્ગીં વિસ્મિતઃ સ મહીપતિઃ ।
અસ્યા દેહસ્ય ગન્ધોઽયમિતિ સઞ્જાતનિશ્ચયઃ

તદદ્‌ભુતં રૂપમતીવ સુન્દરં
તથૈવ ગન્ધોઽખિલલોકસમ્મતઃ ।
વયશ્ચ તાદૃઙ્ નવયૌવનં શુભં
દૃષ્ટ્વૈવ રાજા કિલ વિસ્મિતોઽભવત્

કેયં કુતો વા સમુપાગતાધુના
દેવાઙ્ગના વા કિમુ માનુષી વા ।
ગન્ધર્વપુત્રી કિલ નાગકન્યા
જાને કથં ગન્ધવતીં નુ કામિનીમ્

સઞ્ચિન્ત્ય ચૈવં મનસા નૃપોઽસૌ
ન નિશ્ચયં પ્રાપ યદા તતઃ સ્વયમ્ ।
ગઙ્ગાં સ્મરન્કામવશં ગતોઽથ
પપ્રચ્છ કાન્તાં તટસંસ્થિતાં ચ

કાસિ પ્રિયે કસ્ય સુતાસિ કસ્મા-
દિહ સ્થિતા ત્વં વિજને વરોરુ ।
એકાકિની કિં વદ ચારુનેત્રે
વિવાહિતા વા ન વિવાહિતાસિ

સઞ્જાતકામોઽહમરાલનેત્રે
ત્વાં વીક્ષ્ય કાન્તાં ચ મનોરમાં ચ ।
બ્રૂહિ પ્રિયે યાસિ ચિકીર્ષસિ ત્વં
કિં ચેતિ સર્વં મમ વિસ્તરેણ

ઇત્યેવમુક્તા સુદતી નૃપેણ
પ્રોવાચ તં સસ્મિતમમ્બુજેક્ષણા ।
દાશસ્ય પુત્રીં ત્વમવેહિ રાજન્
કન્યાં પિતુઃ શાસનસંસ્થિતાં ચ

તરીમિમાં ધર્મનિમિત્તમેવ
સંવાહયામીહ જલે નૃપેન્દ્ર ।
પિતા ગૃહે મેઽદ્ય ગતોઽસ્તિ કામં
સત્યં બ્રવીમ્યર્થપતે તવાગ્રે

ઇત્યેવમુક્ત્વા વિરરામ બાલા
કામાતુરસ્તાં નૃપતિર્બભાષે ।
કુરુપ્રવીરં કુરુ માં પતિં ત્વં
વૃથા ન ગચ્છેન્નનુ યૌવનં તે

ન ચાસ્તિ પત્‍ની મમ વૈ દ્વિતીયા
ત્વં ધર્મપત્‍ની ભવ મે મૃગાક્ષિ ।
દાસોઽસ્મિ તેઽહં વશગઃ સદૈવ
મનોભવસ્તાપયતિ પ્રિયે મામ્

ગતા પ્રિયા માં પરિહૃત્ય કાન્તા
નાન્યા વૃતાહં વિધુરોઽસ્મિ કાન્તે ।
ત્વાં વીક્ષ્ય સર્વાવયવાતિરમ્યાં
મનો હિ જાતં વિવશં મદીયમ્

શ્રુત્વામૃતાસ્વાદરસં નૃપસ્ય
વચોઽતિરમ્યં ખલુ દાશકન્યા ।
ઉવાચ તં સાત્ત્વિકભાવયુક્તા
કૃત્વાતિધૈર્યં નૃપતિં સુગન્ધા

યદાત્થ રાજન્ મયિ તત્તથૈવ
મન્યેઽહમેતત્તુ યથા વચસ્તે ।
નાસ્મિ સ્વતન્ત્રા ત્વમવેહિ કામં
દાતા પિતા મેઽર્થય તં ત્વમાશુ

ન સ્વૈરિણીહાસ્મ્યપિ દાશપુત્રી
પિતુર્વશેઽહં સતતં ચરામિ ।
સ ચેદ્દદાતિ પ્રથિતઃ પિતા મે
ગૃહાણ પાણિં વશગાસ્મિ તેઽહમ્

મનોભવસ્ત્વાં નૃપ કિં દુનોતિ
યથા પુનર્માં નવયૌવનાં ચ ।
દુનોતિ તત્રાપિ હિ રક્ષણીયા
ધૃતિઃ કુલાચારપરમ્પરાસુ

સૂત ઉવાચ
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્યા નૃપતિ કામમોહિતઃ ।
ગતો દાશપતેર્ગેહં તસ્યા યાચનહેતવે

દૃષ્ટ્વા નૃપતિમાયાન્તં દાશોઽતિવિસ્મયં ગતઃ ।
પ્રણામં નૃપતેઃ કૃત્વા કૃતાઞ્જલિરભાષત

દાશ ઉવાચ
દાસોઽસ્મિ તવ ભૂપાલ કૃતાર્થોઽહં તવાગમે ।
આજ્ઞાં દેહિ મહારાજ યદર્થમિહ ચાગમઃ

રાજોવાચ
ધર્મપત્‍નીં કરિષ્યામિ સુતામેતાં તવાનઘ ।
ત્વયા ચેદ્દીયતે મહ્યં સત્યમેતદ્‌બ્રવીમિ તે

દાશ ઉવાચ
કન્યારત્‍નં મદીયં ચેદ્યત્ત્વં પ્રાર્થયસે નૃપ ।
દાતવ્યં તુ પ્રદાસ્યામિ ન ત્વદેયં કદાચન

તસ્યાઃ પુત્રો મહારાજ ત્વદન્તે પૃથિવીપતિઃ ।
સર્વથા ચાભિષેક્તવ્યો નાન્યઃ પુત્રસ્તવેતિ વૈ

સૂત ઉવાચ
શ્રુત્વાવાક્યં તુ દાશસ્ય રાજા ચિન્તાતુરોઽભવત્ ।
ગાઙ્ગેયં મનસા કૃત્વા નોવાચ નૃપતિસ્તદા

કામાતુરો ગૃહં પ્રાપ્તશ્ચિન્તાવિષ્ટો મહીપતિઃ ।
ન સસ્નૌ બુભુજે નાથ ન સુષ્વાપ ગૃહં ગતઃ

ચિન્તાતુરં તુ તં દૃષ્ટ્વા પુત્રો દેવવ્રતસ્તદા ।
ગત્વાપૃચ્છન્મહીપાલં તદસન્તોષકારણમ્

દુર્જયઃ કોઽસ્તિ શત્રુસ્તે કરોમિ વશગં તવ ।
કા ચિન્તા નૃપશાર્દૂલ સત્યં વદ નૃપોત્તમ

કિં તેન જાતેન સુતેન રાજન્
દુઃખં ન જાનાતિ ન નાશયેદ્યઃ ।
ઋણં ગ્રહીતું સમુપાગતોઽસૌ
પ્રાગ્જન્મજં નાત્ર વિચારણાસ્તિ

વિમુચ્ય રાજ્યં રઘુનન્દનોઽપિ
તાતાજ્ઞયા દાશરથિસ્તુ રામઃ ।
વનં ગતો લક્ષ્મણજાનકીભ્યાં
સહૈવ શૈલં કિલ ચિત્રકૂટમ્

સુતો હરિશ્ચન્દ્રનૃપસ્ય રાજન્
યો રોહિતશ્ચેતિ પ્રસિદ્ધનામા ।
ક્રીતોઽથ પિત્રા વિપણોદ્યતશ્ચ
દાસાર્પિતો વિપ્રગૃહે તુ નૂનમ્

તથાજિગર્તસ્ય સુતો વરિષ્ઠો
નામ્ના શુનઃશેપ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ ।
ક્રીતસ્તુ પિત્રાપ્યથ યૂપબદ્ધઃ
સમ્મોચિતો ગાધિસુતેન પશ્ચાત્

પિત્રાજ્ઞયા જામદગ્ન્યેન પૂર્વં
છિન્નં શિરો માતુરિતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
અકાર્યમપ્યાચરિતં ચ તેન
ગુરોરનુજ્ઞા ચ ગરીયસી કૃતા

ઇદં શરીરં તવ ભૂપતે ન
ક્ષમોઽસ્મિ નૂનં વદ કિં કરોમ્યહમ્ ।
ન શોચનીયં મયિ વર્તમાને-
ઽપ્યસાધ્યમર્થં પ્રતિપાદયામ્યદઃ

પ્રબ્રૂહિ રાજંસ્તવ કાસ્તિ ચિન્તા
નિવારયામ્યદ્ય ધનુર્ગૃહીત્વા ।
દેહેન મે ચેચ્ચરિતાર્થતા વા
ભવત્વમોઘા ભવતશ્ચિકીર્ષા

ધિક્ તં સુતં યઃ પિતુરીપ્સિતાર્થં
ક્ષમોઽપિ સન્ન પ્રતિપાદયેદ્યઃ ।
જાતેન કિં તેન સુતેન કામં
પિતુર્ન ચિન્તાં હિ સમુદ્ધરેદ્યઃ

સૂત ઉવાચ
નિશમ્યેતિ વચસ્તસ્ય પુત્રસ્ય શન્તનુર્નૃપઃ ।
લજ્જમાનસ્તુ મનસા તમાહ ત્વરિતં સુતમ્

રાજોવાચ
ચિન્તા મે મહતી પુત્ર યસ્ત્વમેકોઽસિ મે સુતઃ ।
શૂરોઽતિબલવાન્માની સંગ્રામેષ્વપરાઙ્‌મુખઃ

એકાપત્યસ્ય મે તાત વૃથેદં જીવિતં કિલ ।
મૃતે ત્વયિ મૃધે ક્વાપિ કિં કરોમિ નિરાશ્રયઃ

એષા મે મહતી ચિન્તા તેનાદ્ય દુઃખિતોઽત્મ્યહમ્ ।
નાન્યા ચિન્તાસ્તિ મે પુત્ર યાં તવાગ્રે વદામ્યહમ્

સૂત ઉવાચ
તદાકર્ણ્યાથ ગાઙ્ગેયો મન્ત્રિવૃદ્ધાનપૃચ્છત ।
ન માં વદતિ ભૂપાલો લજ્જયાદ્ય પરિપ્લુતઃ

વિત્ત વાર્તાં નૃપસ્યાદ્ય પૃષ્ટ્વા યૂયં વિનિશ્ચયાત્ ।
સત્યં બ્રુવન્તુ માં સર્વં તત્કરોમિ નિરાકુલઃ

તચ્છ્રુત્વા તે નૃપં ગત્વા સંવિજ્ઞાય ચ કારણમ્ ।
શશંસુર્વિદિતાર્થસ્તુ ગાઙ્ગેયસ્તદચિન્તયત્

સહિતસ્તૈર્જગામાશુ દાશસ્ય સદનં તદા ।
પ્રેમપૂર્વમુવાચેદં વિનમ્રો જાહ્નવીસુતઃ

ગાઙ્ગેય ઉવાચ
પિત્રે દેહિ સુતાં તેઽદ્ય પ્રાર્થયામિ સુમધ્યમામ્ ।
માતા મેઽસ્તુ સુતેયં તે દાસોઽત્મ્યસ્યાઃ પરન્તપ

દાશ ઉવાચ
ત્વં ગૃહાણ મહાભાગ પત્‍નીં કુરુ નૃપાત્મજ ।
પુત્રોઽસ્યા ન ભવેદ્‌રાજા વર્તમાને ત્વયીતિ વૈ

ગાઙ્ગેય ઉવાચ
માતેયં મમ દાશેયી રાજ્યં નૈવ કરોમ્યહમ્ ।
પુત્રોઽસ્યાઃ સર્વથા રાજ્યં કરિષ્યતિ ન સંશયઃ

દાશ ઉવાચ
સત્યં વાક્યં મયા જ્ઞાતં પુત્રસ્તે બલવાન્ભવેત્ ।
સોઽપિ રાજ્યં બલાન્નૂનં ગૃહ્ણીયાદિતિ નિશ્ચયઃ

ગાઙ્ગેય ઉવાચ
ન દારસંગ્રહં નૂનં કરિષ્યામિ હિ સર્વથા ।
સત્યં મે વચનં તાત મયા ભીષ્મં વ્રતં કૃતમ્

સૂત ઉવાચ
એવં કૃતાં પ્રતિજ્ઞાં તુ નિશમ્ય ઝષજીવકઃ ।
દદૌ સત્યવતીં તસ્મૈ રાજ્ઞે સર્વાઙ્ગશોભનામ્

અનેન વિધિના તેન વૃતા સત્યવતી પ્રિયા ।
ન જાનાતિ પરં જન્મ વ્યાસસ્ય નૃપસત્તમઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
દ્વિતીયસ્કન્ધે દેવવ્રતપ્રતિજ્ઞાવર્ણનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ