દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 2.4

દેવવ્રતોત્પતિવર્ણનમ્
સૂત ઉવાચ ॥
પ્રતીપેઽથ દિવં યાતે શંતનુઃ સત્યવિક્રમઃ ॥
બભૂવ મૃગયાશીલો નિઘ્નન્વ્યાઘ્રાન્મૃગાન્નૃપઃ

સ કદાચિદ્વને ઘોરે ગંગાતીરે ચરન્નૃપઃ ॥
દદર્શ મૃગશાવાક્ષીં સુંદરીં ચારુભૂષણામ્

દૃષ્ટ્વા તાં નૃપતિર્મગ્નઃ પિત્રોક્તેયં વરાનના ॥
રૂપયૌવનસંપન્ના સાક્ષાલ્લક્ષ્મીરિવાપરા

પિબન્મુખાંબુજં તસ્યા ન તૃપ્તિમગ્મન્નૃપઃ ॥
હૃષ્ટરોમાઽભવત્તત્ર વ્યાપ્તચિત્ત ઇવાનઘ

મહાભિષં સાઽપિ મત્વા પ્રેમયુક્તા બભૂવ હ ॥
કિંચિન્મંદસ્મિતં કૃત્વા તસ્થાવગ્રે નૃપસ્ય ચ

વીક્ષ્ય તામસિતાપાંગીં રાજા પ્રીતમના ભૃશમ્ ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં સાંત્વયઞ્છ્લક્ષ્ણયા ગિરા

દેવી વા ત્વં ચ વામોરુ માનુષી વા વરાનને ॥
ગંધર્વી વાઽથ યક્ષી વા નાગકન્યાઽપ્સરાઽપિ વા

યાઽસિ કાઽસિ વરારોહે ભાર્યા મે ભવ સુંદરિ ॥
પ્રેમયુક્તસ્મિતૈવ ત્વં ધર્મપત્ની ભવાદ્ય મે

સૂત ઉવાચ ॥
રાજા તાં નાભિજાનાતિ ગંગેયમિતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
મહાભિષં સમુત્પન્નં નૃપં જાનાતિ જાહ્નવી

પૂર્વપ્રેમસમાયોગાચ્છ્રુત્વા વાચં નૃપસ્ય તામ્ ॥
ઉવાચ નારી રાજાનં સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ

સ્ત્ર્યુવાચ ॥
જાનામિ ત્વાં નૃપશ્રેષ્ઠ પ્રતીપતનયં શુભમ્ ॥
કા ન વાંછતિ ચાર્વંગી ભાવિત્વાત્સદૃશં પતિમ્

વાગ્બંધેન નૃપશ્રેષ્ઠ ચરિષ્યામિ પતિં કિલ ॥
શૃણુ મે સમયં રાજન્વૃણોમિ ત્વાં નૃપોત્તમ

યચ્ચ કુર્યામહં કાર્યં શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ॥
ન નિષેધ્યા ત્વયા રાજન્ન વક્તવ્યં તથાઽપ્રિયમ્

યદા ચ ત્વં નૃપશ્રેષ્ઠ ન કરિષ્યસિ મે વચઃ ॥
તદા મુક્ત્વા ગમિષ્યામિ યથેષ્ટં દેશ મારિષ

સ્મૃત્વા જન્મ વસૂનાં સા પ્રાર્થનાપૂર્વકં હૃદિ ॥
મહાભિષસ્ય પ્રેમાર્થં વિચિંત્યૈવ ચ જાહ્નવી

તથેત્યુક્તાઽથ સા દેવી ચકાર નૃપતિં પતિમ્ ॥
એવં વૃતા નૃપેણાથ ગંગા માનુષરૂપિણી

નૃપસ્ય મંદિરં પ્રાપ્તા સુભગા વરવર્ણિની ॥
નૃપતિસ્તાં સમાસાદ્ય ચિક્રીડોપવને શુભે

સાઽપિ તં રમયામાસ ભાવજ્ઞા વૈ વરાંગના ॥
ન બુબોધ નૃપઃ ક્રીડન્ગતાન્વર્ષગણાનથ

સ તયા મૃગશાવાક્ષ્યા શચ્યા શતક્રતુર્યથા ॥
સા સર્વગુણસંપન્ન સોઽપિ કામવિચક્ષણઃ

રેમાતે મંદિરે દિવ્યે રમાના રાયણાવિવ ॥
એવં ગચ્છતિ કાલે સા દધાર નૃપતેસ્તદા

ગર્ભં ગંગા વસું પુત્રં સુષુવે ચારુલોચના ॥
જાતમાત્રં સુતં વારિ ચિક્ષેપૈવં દ્વિતીયકે

તૃતીયેઽથ ચતુર્થેઽથ પંચમે ષષ્ઠ એવ ચ ॥
સપ્તમે વા હતે પુત્રે રાજા ચિંતાપરોઽભવત્

કિં કરોમ્યદ્ય વંશો મે કથં સ્યાત્સુસ્થિરો ભુવિ ॥
સપ્ત પુત્રા હતા નૂનમનયા પાપરૂપયા

નિવારયામિ યદિ માં ત્યક્ત્વા યાસ્યતિ સર્વથા ॥
અષ્ટમોઽયં સુસંપ્રાપ્તો ગર્ભો મે મનસીપ્સિતઃ

ન વારયામિ ચેદદ્ય સર્વથેયં જલે ક્ષિપેત્ ॥
ભવિતા વા ન વા ચાગ્રે સંશયોઽયં મમાદ્ભુતઃ

સંભવેઽપિ ચ દુષ્ટેયં રક્ષયેદ્વા ન રક્ષયેત્ ॥
એવં સંશયિતે કાર્યે કિં કર્તવ્યં મયાઽધુના

વંશસ્ય રક્ષણાર્થં હિ યત્નઃ કાર્યઃ પરો મયા ॥
તતઃ કાલે યદા જાતઃ પુત્રોઽયમષ્ટમો વસુઃ

મુનેર્યેન હૃતા ધેનુર્નંદિની સ્ત્રીજિતેન હિ ॥
તં દૃષ્ટ્વા નૃપતિઃ પુત્રં તામુવાચ પતન્પદે

દાસોઽસ્મિ તવ તન્વંગિ પ્રાર્થયામિ શુચિસ્મિતે ॥
પુત્રમેકં પુષામ્યદ્ય દેહિ જીવંતમદ્ય મે

હિંસિતાઃ સપ્ત પુત્રા મે કરભોરુ ત્વયા શુભાઃ ॥
અષ્ટમં રક્ષ સુશ્રોણિ પતામિ તવ પાદયોઃ

અન્યદ્વૈ પ્રાર્થિતં તેઽદ્ય દદામ્યથ ચ દુર્લભમ્ ॥
વંશો મે રક્ષણીયોઽદ્ય ત્વયા પરમશોભને

અપુત્રસ્ય ગતિર્નાસ્તિ સ્વર્ગે વેદવિદો વિદુઃ ॥
તસ્માદદ્ય વરારોહે પ્રાર્થયામ્યષ્ટમં સુતમ્

ઇત્યુક્તાઽપિ ગૃહીત્વા તં યદા ગંતું સમુત્સુકા ॥
તદાઽપિ કુપિતો રાજા તામુવાચાતિદુઃખિતઃ

પાપિષ્ઠે કિં કરોમ્યદ્ય નિરયાન્ન બિભેષિ કિમ્ ॥
કાઽસિ પાપકરાણાં ત્વં પુત્રી પાપરતા સદા

યથેચ્છં ગચ્છ વા તિષ્ઠ પુત્રો મે સ્થીયતામિહ ॥
કિં કરોમિ ત્વયા પાપે વંશાંતકરયાઽનયા

એવં વદતિ ભૂપાલે સા ગૃહીત્વા સુતં શિશુમ્ ॥
ગચ્છંતી વચનં કોપસંયુક્તા તમુવાચ હ

પુત્રકામા સુતં ત્વેનં પાલયામિ વને ગતા ॥
સમયો મે ગમિષ્યામિ વચનં હ્યન્યથા કૃતમ્

ગગાં માં વૈ વિજાનીહિ દેવકાર્યાર્થમાગતામ્ ॥
વસવસ્તુ પુરા શપ્તા વસિષ્ઠેન મહાત્મના

વ્રજંતુ માનુષી યોનિં સ્થિતાં ચિંતાતુરાસ્તુ મામ્ ॥
દૃષ્ટ્વેદં પ્રાર્થયામાસુર્જનની નો ભવાનઘ

તેભ્યો દત્ત્વા વરં જાતા પત્ની તે નૃપસત્તમ ॥
દેવકાર્યાર્થસિદ્ધ્યર્થ જાનીહિ સંભવો મમ

સપ્ત તે વસવઃ પુત્રા મુક્તાઃ શાપાદૃષેસ્તુ તે ॥
કિયંતં કાલમેકોઽયં તવ પુત્રો ભવિષ્યતિ

ગંગાદત્તમિમં પુત્રં ગૃહાણ શંતનો સ્વયમ્ ॥
વસુ દેવં વિદિત્વૈનં સુખં ભુંક્ષ્વ સુતોદ્ભવમ્

ગાંગેયોઽયં મહાભાગ ભવિષ્યતિ બલાધિકઃ ॥
અદ્ય તત્ર નયામ્યેનં યત્ર ત્વ વૈ મયા વૃતઃ

દાસ્યામિ યૌવનપ્રાપ્તં પાલયિત્વા મહીપતે ॥
ન માતૃરહિતઃ પુત્રો જીવેન્ન ચ સુખી ભવેત્

ઇત્યુક્તાઽન્તર્દધે ગંગા તં ગૃહીત્વા ચ બાલકમ્ ॥
રાજા ચાતીવ દુઃખાર્તઃ સંસ્થિતો નિજમંદિરે

ભાર્યાવિરહજં દુઃખં તથા પુત્રસ્ય ચાદ્ભુતમ્ ॥
સર્વદા ચિંતયન્નાસ્તે રાજ્યં કુર્વન્મહીપતિઃ

એવં ગચ્છતિ કાલેઽથ નૃપતિર્મૃગયાં ગતઃ ॥
નિઘ્નન્મૃગગણાન્બાણૈર્મહિષાન્સૂકરાનપિ

ગંગાતીરમનુપ્રાપ્તઃ સ રાજા શંતનુસ્તદા ॥
નદીં સ્તોકજલાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતઃ સ મહીપતિઃ ॥

તત્રાપશ્યત્કુમારં તં મુંચંતં વિશિખાન્બહૂન્ ॥
આકૃષ્ય ચ મહાચાપં ક્રીડંતં સરિતસ્તટે

તં વીક્ષ્ય વિસ્મિતો રાજા ન સ્મ જાનાતિ કિંચન ॥
નોપલેભે સ્મૃતિં ભૂપઃ પુત્રોઽયં મમ વા ન વા

દૃષ્ટ્વાઽપ્યમાનુષં કર્મ બાણેષુ લઘુહસ્તતામ્ ॥
વિદ્યાં વાઽપ્રતિમાં રૂપં તસ્ય વૈ સ્મરસન્નિભમ્

પપ્રચ્છ વિસ્મિતો રાજા કસ્ય પુત્રોઽસિ ચાનઘ ॥
નોવાચ કિંચિદ્વીરોઽસૌ મુંચઞ્છિલીમુખાનથ

અંતર્ધાનં ગતઃ સોઽથ રાજા ચિંતાતુરોઽભવત્ ॥
કોઽયં મમ સુતો બાલઃ કિં કરોમિ વ્રજામિ કમ્

ગંગાં તુષ્ટાવ ભૂપાલઃ સ્થિતસ્તત્ર સમાહિતઃ ॥
દર્શનં સા દદૌ ચાથ ચારુરૂપા યથા પુરા

દૃષ્ટ્વા તાં ચારુસર્વાંગીં બભાષે નૃપતિઃ સ્વયમ્ ॥
કોઽયં ગંગે ગતો બાલો મમ ત્વં દર્શયાધુના

ગંગોવાચ ॥ પુત્રોઽયં તવ રાજેન્દ્ર રક્ષિતશ્ચાષ્ટમો વસુઃ ॥
દદામિ તવ હસ્તે તુ ગાંગેયોઽયં મહાતપાઃ

કીર્તિકર્તા કુલસ્યાસ્ય ભવિતા તવ સુવ્રતઃ ॥
પાઠિતસ્ત્વખિલાન્વેદાન્ધનુર્વેદં ચ શાશ્વતમ્

વસિષ્ઠસ્યાશ્રમે દિવ્યે સંસ્થિતોઽયં સુતસ્તવ॥
સર્વવિદ્યાવિધાનજ્ઞઃ સર્વાર્થકુશલઃ શુચિઃ

યદ્વેદ જામદગ્ન્યોઽસૌ તદ્વેદાયં સુતસ્તવ ॥
ગૃહાણ ગચ્છ રાજેંદ્ર સુખી ભવ નરાધિપ

ઇત્યુક્વાંઽતર્દધે ગંગા દત્ત્વા પુત્રં નૃપાય વૈ ॥
નૃપતિસ્તુ મુદા યુક્તો બભૂવાતિસુખાન્વિતઃ

સમાલિંગ્ય સુતં રાજા સમાઘ્રાય ચ મસ્તકમ્ ॥
સમારોપ્ય રથે પુત્રં સ્વપુરં સ પ્રચક્રમે

ગત્વા ગજાહ્વયં રાજા ચકારોત્સવમુત્તમમ્ ॥
દૈવજ્ઞં ચ સમાહૂય પપ્રચ્છ ચ શુભં દિનમ્

સમાહૃત્ય પ્રજાઃ સર્વાઃ સચિવાન્સર્વશઃ શુભાન્ ॥
યૌવરાજ્યેઽથ ગાંગેયં સ્થાપયામાસ પાર્થિવઃ

કૃત્વા તં યુવરાજાનં પુત્રં સર્વગુણાન્વિતમ્ ॥
સુખમાસ સ ધર્માત્મા ન સસ્માર ચ જાહ્નવીમ્

સૂત ઉવાચ ॥
એતદ્વઃ કથિતં સર્વં કારણં વસુશાપજમ્ ॥
ગાંગેયસ્ય તથોત્પત્તિં જાહ્નવ્યાઃ સંભવં તથા

ગંગાવતરણં પુણ્યં વસૂનાં સંભવં તથા ॥
યઃ શૃણોતિ નરઃ પાપાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

પુણ્યં પવિત્રમાખ્યાનં કથિતં મુનિસત્તમઃ ॥
યથાશ્રુતં વ્યાસાત્પુરાણં વેદસંમિતમ્

શ્રીમદ્ભાગવતં પુણ્યં નાનાખ્યાનકથાન્વિતમ્ ॥
દ્વૈપાયનમુખોદ્ભૂતં પંચ લક્ષણસંયુતમ્

શૃણ્વતાં સર્વપાપઘ્નં શુભદં સુખદં તથા ॥
ઇતિહાસમિમં પુણ્યં કીર્તિતં મુનિસત્તમઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
દ્વિતીયસ્કન્ધે દેવવ્રતોત્પત્તિવર્ણનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ