દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 2.3

પ્રતીપસકાશાચ્છન્તનુજન્માદિવર્ણનમ્
ઉત્પત્તિસ્તુ ત્વયા પ્રોક્તા વ્યાસસ્યામિતતેજસઃ ॥
સત્યવત્યાસ્તથા સૂત વિસ્તરેણ ત્વયાઽનઘ

તથાઽપ્યેકસ્તુ સંદેહશ્ચિત્તેઽસ્માકં સુસંસ્થિતઃ ॥
ન નિવર્તતિ ધર્મજ્ઞ કથિતેન ત્વયાઽનઘ

માતા વ્યાસસ્ય યા પ્રોક્તા નામ્ના સત્યવતી શુભા ॥
સા કથં નૃપતિં પ્રાપ્તા શંતુનું ધર્મવિત્તમમ્

નિષાદપુત્રીં સ કથં વૃતવાન્નૃપતિઃ સ્વયમ્ ॥
ધર્મિષ્ઠઃ પૌરવો રાજા કુલહીનામસંવૃત્તામ્

શંતનોઃ પ્રથમા પત્ની કા હ્યભૂત્કથયાધુના ॥
ભીષ્મઃ પુત્રોઽથ મેધાવી વસોરંશઃ કથં પુનઃ

ત્વયા પ્રોક્તં પુરા સૂત રાજા ચિત્રાંગદઃ કૃતઃ ॥
સત્યવત્યાઃ સુતો વીરો ભીષ્મેણામિત તેજસા

ચિત્રાંગદે હતે વીરે કૃતસ્તદનુજસ્તથા ॥
વિચિત્રવીર્યનામાઽસૌ સત્યવત્યાઃ સુતો નૃપઃ

જ્યેષ્ઠે ભીષ્મે સ્થિતે પૂર્વે ધમિષ્ઠં રૂપવત્યપિ ॥
કૃતવાન્સ કથં રાજ્યં સ્થાપિતસ્તેન જાનતા

મૃતે વિચિત્રવીર્યે તુ સત્યવત્યતિદુઃખિતા ॥
વધૂભ્યાં ગોલકૌ પુત્રૌ જનયામાસ સા કથમ્

કથં રાજ્યં ન ભીષ્માય દદૌ સા વરવર્ણિની ॥
ન કૃતસ્તુ કથં તેન વીરેણ દારસંગ્રહઃ

અધર્મસ્તુ કૃતઃ કસ્માદ્વ્યાસેનામિતતેજસા ॥
જ્યેષ્ઠેન ભ્રાતૃભાર્યાયાં પુત્રાનુત્પાદિતાવિતિ

પુરાણકર્તા ધર્માત્મા સ કથં કૃતવાન્મુનિઃ ॥
સેવનં પરદારાણાં ભ્રાતુશ્ચૈવ વિશેષતઃ

જુગુપ્સિતમિદં કર્મ સ કથં કૃતવાન્મુનિઃ ॥
શિષ્ટાચારઃ કથં સૂત વેદાનુમિતિકારક

વ્યાસ શિષ્યોઽસિ મેધાવિન્સંદેહં છેત્તુમર્હસિ ॥
શ્રોતુકામા વયં સર્વે ધર્મક્ષેત્રે કૃતક્ષણાઃ

સૂત ઉવાચ ॥
ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવો મહાભિષ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
સત્યવાન્ધર્મશીલશ્ચ ચક્રવર્તી નૃપોત્તમઃ

અશ્વમેધસહસ્રેણ વાજપેયશતેન ચ ॥
તોષયામાસ દેવેંદ્રં સ્વર્ગં પ્રાપ મહામતિઃ ।

એકદા બ્રહ્મસદનં ગતો રાજા મહાભિષઃ ॥
સુરાઃ સર્વે સમાજગ્મુઃ સેવનાર્થં પ્રજાપતિમ્

ગંગા મહાનદી તત્ર સંસ્થિતા સેવિતું વિભુમ્ ॥
તસ્યા વાસઃ સમુદ્ધૂતં મારુતેન તરસ્વિના

અધોમુખાઃ સુરાઃ સર્વે ન વિલોક્યૈવ તાં સ્થિતાઃ ॥
રાજા મહાભિષસ્તાં તુ નિઃશંકઃ સમપશ્યત

સાઽપિ તં પ્રેમસંયુક્તં નૃપં જ્ઞાતવતી નદી ॥
દૃષ્ટ્વા તૌ પ્રેમસંયુક્તૌ નિર્લજ્જૌ કામમોહિતૌ

બ્રહ્મા ચુકોપ તૌ તૂર્ણં શશાપ ચ રુષાઽન્વિતઃ ॥
મર્ત્યલોકેષુ ભૂપાલ જન્મ પ્રાપ્ય પુનર્દિવમ્

પુણ્યેન મહતાઽઽવિષ્ટસ્ત્વમવાપ્સ્યસિ સર્વથા ॥
ગંગાં તથોક્તવાન્બ્રહ્મા વીક્ષ્ય પ્રેમવતીં નૃપે

વિમનસ્કૌ તુ તૌ તૂર્ણં નિઃસૃતૌ બ્રહ્મણોંઽતિકાત્ ॥
સ નૃપશ્ચિંતયિત્વાઽથ ભૂલોકે ધર્મતત્પરાન્

પ્રતીપં ચિંતયામાસ પિતરં પુરુવંશજમ્ ॥
એતસ્મિન્સમયે ચાષ્ટૌ વસવઃ સ્ત્રીસમન્વિતાઃ

વસિષ્ઠસ્યાઽઽશ્રમં પ્રાપ્તા રમમાણા યદૃચ્છયા ॥
પૃથ્વાદીનાં વસૂનાં ચ મધ્યે કોઽપિ વસૂત્તમઃ

દ્યૌર્નામા તસ્ય ભાર્યાઽથ નંદિનીં ગાં દદર્શ હ ॥
દૃષ્ટ્વા પતિં સા પપ્રચ્છ કસ્યેયં ધેનુરુત્તમા

દ્યૌસ્તામાહ વસિષ્ઠસ્ય ગૌરિયં શૃણુ સુંદરિ ॥
દુગ્ધમસ્યાઃ પિબેદ્યસ્તુ નારી વા પુરષોઽથ વા

અયુતાયુર્ભવેન્યૂનં સદૈવાઽગતયૌવનઃ ॥
તચ્છ્રુત્વા સુંદરી પ્રાહ મૃત્યુલોકેઽસ્તિ મે સખી

ઉશીનરસ્ય રાજર્ષેઃ પુત્રી પરમશોભના ॥
તસ્યા હેતોર્મહાભાગ સવત્સાં ગાં પયસ્વિનીમ્

આનયસ્વાઽઽશ્રમશ્રેષ્ઠં નંદિનીં કામદાં શુભામ્ ॥
યાવદસ્યાઃ પયઃ પીત્વા સખી મમ સદૈવ હિ

માનુષેષુ ભવેદેકા જરારોગવિવર્જિતા ॥
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યા દ્યૌર્જહાર ચ નંદિનીમ્

અવમન્ય મુનિં દાંતં પૃથ્વાદ્યૈઃ સહિતોઽનઘઃ ॥
હૃતાયામથ નંદિન્યાં વસિષ્ઠસ્તુ મહાતપાઃ

આજગામાઽઽશ્રમપદં ફલાન્યાદાય સત્વરઃ ॥
નાપશ્યત યદા ધેનું સવત્સાં સ્વાશ્રમે મુનિઃ

મૃગયામાસ તેજસ્વી ગહ્વરેષુ વનેષ્વપિ ॥
નાસાદિતા યદા ધેનુશ્ચુકોપાતિશયં મુનિઃ

વારુણિશ્ચાપિ વિજ્ઞાય ધ્યાનેન વસુભિર્હૃતામ્ ॥
વસુભિર્મે હૃતા ધેનુર્યસ્માન્મામવમન્ય વૈ

તસ્માત્સર્વે જનિષ્યંતિ માનુષેષુ ન સંશયઃ ॥
એવં શશાપ ધર્માત્મા વસૂંસ્તાન્વારુણિઃ સ્વયમ્

શ્રુત્વા વિમનસઃ સર્વે પ્રયયુર્દુઃખિતાશ્ચ તે ॥
શપ્તાઃ સ્મ ઇતિ જાનંત ઋષિં તમુપચક્રમુઃ

પ્રસાદયંતસ્તમૃષિં વસવ શરણં ગતાઃ ॥
મુનિસ્તાનાહ ધર્માત્મા વસૂન્દીનાન્પુરઃ સ્થિતાન્

અનુસંવત્સરં સર્વે શાપમોક્ષમવાપ્સ્યથ ॥
યેનેયં વિહૃતા ધેનુર્નંદિની મમ વત્સલા

તસ્માદ્દ્યૌર્માનુષે દેહે દીર્ઘકાલં વસિષ્યતિ ॥
તે શપ્તાઃ પથિ ગચ્છતીં ગંગાં દૃષ્ટ્વા સરિદ્વરામ્

ઊચુસ્તાં પ્રણતાઃ સર્વે શપ્તાં ચિંતાતુરાં નદીમ્ ॥
ભવિષ્યામો વયં દેવિ કથં દેવાઃ સુધાશનાઃ

માનુષાણાં ચ જઠરં ચિંતેયં મહતી હિ નઃ ॥
તસ્માત્ત્વં માનુષી ભૂત્વા જનયાસ્માન્સરિદ્વરે

શંતનુર્નામ રાજર્ષિસ્તસ્ય ભાર્યા ભવાનઘે ॥
જાતાઞ્જાતાઞ્જલે ચાસ્માન્નિક્ષિપસ્વ સુરાપગે

એવં શાપવિનિર્મોક્ષો ભવિતા નાત્ર સંશયઃ ॥
તથેત્યુક્તાશ્ચ તે સર્વે જગ્મુર્લોકં સ્વકં પુનઃ

ગંગાઽપિ નિર્ગતા દેવી ચિંત્યમાના પુનઃ પુનઃ ॥
મહાભિષો નૃપો જાતઃ પ્રતીપસ્ય સુતસ્તદા

શંતનુર્નામ રાજર્ષિર્ધર્માત્મા સત્યસંગરઃ ॥
પ્રતીપસ્તુ સ્તુતિં ચક્રે સૂર્યસ્યામિતતેજસઃ

તદા ચ સલિલાત્તસ્માન્નિઃસૃતા વરવર્ણિની ॥
દક્ષિણં શાલસંકાશમૂરું ભેજે શુભાનના

અંકે સ્થિતાં સ્ત્રિયં ચાહ માપૃષ્ટ્વા કિં વરાનને ॥
મમોરાવાસ્થિતાઽસિ ત્વં કિમર્થં દક્ષિણે શુભે

સા તમાહ વરારોહા યદર્થં રાજસત્તમ ॥
સ્થિતાઽસ્મ્યંકે કુરુશ્રેષ્ઠ કામયાનાં ભજસ્વ મામ્

તામવોચદથો રાજા રૂપયૌવનશાલિનીમ્ ॥
નાહં પરસ્ત્રિયં કામાદ્ગચ્છેયં વરવર્ણિનીમ્

સ્થિતા દક્ષિણમૂરું મે ત્વમાશ્લિષ્ય ચ ભામિનિ ॥
અપત્યાનાં સ્નુષાણાં ચ સ્થાનં વિદ્ધિ શુચિસ્મિતે

સ્નુષા મે ભવ કલ્યાણિ જાતે પુત્રેઽતિવાઞ્છિતે ॥
ભવિષ્યતિ ચ મે પુત્રસ્તવ પુણ્યાન્ન સંશયઃ

તથેત્યુક્તા ગતા સા વૈ કામિની દિવ્ય દર્શના ॥
રાજા ચાપિ ગૃહં પ્રાપ્તશ્ચિંતયંસ્તાં સ્ત્રિયં પુનઃ

તતઃ કાલેન કિયતા જાતે પુત્રે વયસ્વિનિ ॥
વનં જિગમિષૂ રાજા પુત્રં વૃત્તાંતમૂચિવાન્

વૃત્તાંતં કથયિત્વા તુ પુનરૂચે નિજં સુતમ્ ॥
યદિ પ્રયાતિ સા બાલા ત્વાં વને ચારુહાસિની

કામયાના વરારોહા તા ભજેથા મનોરમામ્ ॥
ન પ્રષ્ટવ્યા ત્વયા કાઽસિ મન્નિયોગાન્નરાધિપ

ધર્મપત્નીં ચ તાં કૃત્વા ભવિતા ત્વં સુખી કિલ ॥
સૂત ઉવાચ ॥
એવં સંદિશ્ય તં પુત્રં ભૂપતિઃ પ્રીતમાનસઃ

દત્ત્વા રાજ્યશ્રિયં સર્વાં વનં રાજા વિવેશ હ ॥
તત્રાપિ ચ તપસ્તપ્ત્વા સમારાધ્ય પરાંબિકામ્

જગામ સ્વર્ગં રાજાઽસૌ દેહં ત્યક્ત્વા સ્વતેજસા ॥
રાજ્યં પ્રાપ મહાતેજાઃ શંતનુઃ સાર્વભૌમિકમ્

પ્રજાં વૈ પાલયામાસ ધર્મદંડો મહીપતિઃ

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણે દ્વિતીયસ્કંધે તૃતીયોઽધ્યાયઃ