દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 2.2

વ્યાસજન્મવર્ણનમ્
સૂત ઉવાચ
એકદા તીર્થયાત્રાયાં વ્રજન્ પારાશરો મુનિઃ ।
આજગામ મહાતેજાઃ કાલિન્દ્યાસ્તટમુત્તમમ્

નિષાદમાહ ધર્માત્મા કુર્વન્તં ભોજનં તદા ।
પ્રાપયસ્વ પરં પારં કાલિન્દ્યા ઉડુપેન મામ્

દાશઃ શ્રુત્વા મુનેર્વાક્યં કુર્વાણો ભોજનં તટે ।
ઉવાચ તાં સુતાં બાલાં મત્સ્યગન્ધાં મનોરમામ્

ઉડુપેન મુનિં બાલે પરં પારં નયસ્વ હ ।
ગન્તુકામોઽસ્તિ ધર્માત્મા તાપસોઽયં શુચિસ્મિતે

ઇત્યુક્તા સા તદા પિત્રા મત્સ્યગન્ધાથ વાસવી ।
ઉડુપે મુનિમાસીનં સંવાહયતિ ભામિની

વ્રજન્ સૂર્યસુતાતોયે ભાવિત્વાદ્દૈવયોગતઃ ।
કામાર્તસ્તુ મુનિર્જાતો દૃષ્ટ્વા તાં ચારુલોચનામ્

ગ્રહીતુકામઃ સ મુનિર્દૃષ્ટ્વા વ્યઞ્જિતયૌવનામ્ ।
દક્ષિણેન કરેણૈનામસ્પૃશદ્દક્ષિણે કરે

તમુવાચાસિતાપાઙ્ગી સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ ।
કુલસ્ય સદૃશં વઃ કિં શ્રુતસ્ય તપસશ્ચ કિમ્

ત્વં વૈ વસિષ્ઠદાયાદઃ કુલશીલસમન્વિતઃ ।
કિં ચિકીર્ષસિ ધર્મજ્ઞ મન્મથેન પ્રપીડિતઃ

દુર્લભં માનુષં જન્મ ભુવિ બ્રાહ્મણસત્તમ ।
તત્રાપિ દુર્લભં મન્યે બ્રાહ્મણત્વં વિશેષતઃ

કુલેન શીલેન તથા શ્રુતેન
દ્વિજોત્તમસ્ત્વં કિલ ધર્મવિચ્ચ ।
અનાર્યભાવં કથમાગતોઽસિ
વિપ્રેન્દ્ર માં વીક્ષ્ય ચ મીનગન્ધામ્

મદીયે શરીરે દ્વિજામોઘબુદ્ધે ॥
શુભં કિં સમાલોક્ય પાણિં ગ્રહીતુમ્ ।
સમીપં સમાયાસિ કામાતુરસ્ત્વં
કથં નાભિજાનાસિ ધર્મં સ્વકીયમ્

અહો મન્દબુદ્ધિર્દ્વિજોઽયં ગ્રહીષ્ય-
ઞ્જલે મગ્ન એવાદ્ય માં વૈ ગૃહીત્વા ।
મનો વ્યાકુલં પઞ્ચબાણાતિવિદ્ધં
ન કોઽપીહ શક્તઃ પ્રતીપં હિ કર્તુમ્

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સા બાલા તમુવાચ મહામુનિમ્ ।
ધૈર્યં કુરુ મહાભાગ પરં પારં નયામિ વૈ

સૂત ઉવાચ
પરાશરસ્તુ તચ્છ્રુત્વા વચનં હિતપૂર્વકમ્ ।
કરં ત્યક્ત્વા સ્થિતસ્તત્ર સિન્ધોઃ પારં ગતઃ પુનઃ

મત્સ્યગન્ધાં પ્રજગ્રાહ મુનિઃ કામાતુરસ્તદા ।
વેપમાના તુ સા કન્યા તમુવાચ પુરઃસ્થિતમ્

દુર્ગન્ધાહં મુનિશ્રેષ્ઠ કથં ત્વં નોપશઙ્કસે ।
સમાનરૂપયોઃ કામસંયોગસ્તુ સુખાવહઃ

ઇત્યુક્તેન તુ સા કન્યા ક્ષણમાત્રેણ ભામિની ।
કૃતા યોજનગન્ધા તુ સુરૂપા ચ વરાનના

મૃગનાભિસુગન્ધાં તાં કૃત્વા કાન્તાં મનોહરામ્ ।
જગ્રાહ દક્ષિણે પાણૌ મુનિર્મન્મથપીડિતઃ

ગ્રહીતુકામં તં પ્રાહ નામ્ના સત્યવતી શુભા ।
મુને પશ્યતિ લોકોઽયં પિતા ચૈવ તટસ્થિતઃ

પશુધર્મો ન મે પ્રીતિં જનયત્યતિદારુણઃ ।
પ્રતીક્ષસ્વ મુનિશ્રેષ્ઠ યાવદ્‌ભવતિ યામિની

રાત્રૌ વ્યવાય ઉદ્દિષ્ટો દિવા ન મનુજસ્ય હિ ।
દિવાસઙ્ગે મહાન્ દોષઃ પશ્યન્તિ કિલ માનવાઃ

કામં યચ્છ મહાબુદ્ધે લોકનિન્દા દુરાસદા ।
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યા યુક્તમુક્તમુદારધીઃ

નીહારં કલ્પયામાસ શીઘ્રં પુણ્યબલેન વૈ ।
નીહારે ચ સમુત્પન્ને તટેઽતિતમસા યુતે

કામિની તં મુનિં પ્રાહ મૃદુપૂર્વમિદં વચઃ ।
કન્યાહં દ્વિજશાર્દૂલ ભુક્ત્વા ગન્તાસિ કામતઃ

અમોઘવીર્યસ્ત્વં બ્રહ્મન્ કા ગતિર્મે ભવેદિતિ ।
પિતરં કિં બ્રવીમ્યદ્ય સગર્ભા ચેદ્‌ભવામ્યહમ્

ત્વં ગમિષ્યસિ ભુક્ત્વા માં કિં કરોમિ વદસ્વ તત્ ।
પરાશર ઉવાચ
કાન્તેઽદ્ય મત્પ્રિયં કૃત્વા કન્યૈવ ત્વં ભવિષ્યસિ

વૃણીષ્વ ચ વરં ભીરુ યં ત્વમિચ્છસિ ભામિનિ ।
સત્યવત્યુવાચ
યથા મે પિતરૌ લોકે ન જાનીતો હિ માનદ

કન્યાવ્રતં ન મે હન્યાત્તથા કુરુ દ્વિજોત્તમ ।
પુત્રશ્ચ ત્વત્સમઃ કામં ભવેદદ્‌ભુતવીર્યવાન્

ગન્ધોઽયં સર્વદા મે સ્યાદ્યૌવનં ચ નવં નવમ્ ।
પરાશર ઉવાચ
શૃણુ સુન્દરિ પુત્રસ્તે વિષ્ણ્વંશસમ્ભવઃ શુચિઃ

ભવિષ્યતિ ચ વિખ્યાતસ્ત્રૈલોક્યે વરવર્ણિનિ ।
કેનચિત્કારણેનાહં જાતઃ કામાતુરસ્ત્વયિ

કદાપિ ચ ન સમ્મોહો ભૂતપૂર્વો વરાનને ।
દૃષ્ટ્વા ચાપ્સરસાં રૂપં સદાહં ધૈર્યમાવહમ્

દૈવયોગેન વીક્ષ્ય ત્વાં કામસ્ય વશગોઽભવમ્ ।
તત્કિઞ્ચિત્કારણં વિદ્ધિ દૈવં હિ દુરતિક્રમમ્

દૃષ્ટ્વાહં ચાતિદુર્ગન્ધાં ત્વાં કથં મોહમાપ્નુયામ્ ।
પુરાણકર્તા પુત્રસ્તે ભવિષ્યતિ વરાનને

વેદવિદ્‌ભાગકર્તા ચ ખ્યાતશ્ચ ભુવનત્રયે ।
સૂત ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા તાં વશં યાતાં ભુક્ત્વા સ મુનિસત્તમઃ

જગામ તરસા સ્નાત્વા કાલિન્દીસલિલે મુનિઃ ।
સાપિ સત્યવતી જાતા સદ્યો ગર્ભવતી સતી

સુષુવે યમુનાદ્વીપે પુત્રં કામમિવાપરમ્ ।
જાતમાત્રસ્તુ તેજસ્વી તામુવાચ સ્વમાતરમ્

તપસ્યેવ મનઃ કૃત્વા વિવિશે ચાતિવીર્યવાન્ ।
ગચ્છ માતર્યથાકામં ગચ્છામ્યહમતઃ પરમ્

તપઃ કર્તું મહાભાગે દર્શયિષ્યામિ વૈ સ્મૃતઃ ।
માતર્યદા ભવેત્કાર્યં તવ કિઞ્ચિદનુત્તમમ્

સ્મર્તવ્યોઽહં તદા શીઘ્રમાગમિષ્યામિ ભામિનિ ।
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ ત્યક્ત્વા ચિન્તાં સુખં વસ

ઇત્યુક્ત્વા નિર્યયૌ વ્યાસઃ સાપિ પિત્રન્તિકં ગતા ।
દ્વીપે ન્યસ્તસ્તયા બાલસ્તસ્માદ્‌દ્વૈપાયનોઽભવત્

જાતમાત્રો જગામાશુ વૃદ્ધિં વિષ્ણ્વંશયોગતઃ ।
તીર્થે તીર્થે કૃતસ્તાનશ્ચચાર તપ ઉત્તમમ્

એવં દ્વૈપાયનો જજ્ઞે સત્યવત્યાં પરાશરાત્ ।
ચકાર વેદશાખાશ્ચ પ્રાપ્તં જ્ઞાત્વા કલેર્યુગમ્

વેદવિસ્તારકરણાદ્વ્યાસનામાભવન્મુનિઃ ।
પુરાણસંહિતાશ્ચક્રે મહાભારતમુત્તમમ્

શિષ્યાનધ્યાપયામાસ વેદાન્કૃત્વા વિભાગશઃ ।
સુમન્તું જૈમિનિં પૈલં વૈશમ્પાયનમેવ ચ

અસિતં દેવલં ચૈવ શુકં ચૈવ સ્વમાત્મજમ્ ।
સૂત ઉવાચ
એતચ્ચ કથિતં સર્વં કારણં મુનિસત્તમાઃ

સત્યવત્યાઃ સુતસ્યાપિ સમુત્પત્તિસ્તથા શુભા ।
સંશયોઽત્ર ન કર્તવ્યઃ સમ્ભવે મુનિસત્તમાઃ

મહતાં ચરિતે ચૈવ ગુણા ગ્રાહ્યા મુનેરિતિ ।
કારણાચ્ચ સમુત્પત્તિઃ સત્યવત્યા ઝષોદરે

પરાશરેણ સંયોગઃ પુનઃ શન્તનુના તથા ।
અન્યથા તુ મુનેશ્ચિત્તં કથં કામાકુલં ભવેત્

અનાર્યજુષ્ટં ધર્મજ્ઞઃ કૃતવાન્સ કથં મુનિઃ ।
સકારણેયમુત્પત્તિઃ કથિતાશ્ચર્યકારિણી

શ્રુત્વા પાપાચ્ચ નિર્મુક્તો નરો ભવતિ સર્વથા ।
ય એતચ્છુભમાખ્યાનં શૃણોતિ શ્રુતિમાન્નરઃ

ન દુર્ગતિમવાપ્નોતિ સુખી ભવતિ સર્વદા

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
દ્વિતીયસ્કન્ધે વ્યાસજન્મવર્ણનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ