દશવિધાહેતુનિરૂપણ · ભાગ 6168

[108.17] "નેક્ષેત પૂજાવેલાયાં નરં વત્સ બહિષ્કૃતમ્ ।
[108.18] દધીચિના ગૌતમેન યે શપ્તા બ્રાહ્મણાધમાઃ ॥ [સ્કન્દપ્ ]
[108.19] કલાવ્ અવતરિષ્યન્તિ નિન્દિતાસ્*{834}* તે બહિષ્કૃતાઃ ॥" ઇતિ [સ્કન્દપ્ ]
[108.20] સામ્બપુરાણે: "શ્રુતિભ્રષ્ટઃ સ્મૃતિપ્રોક્ત*{835}* પ્રાયશ્ચિત્તે ભયં ગતઃ ।
[108.21] ક્રમેણ શ્રુતિસિદ્ધ્યર્થં મનુષ્યસ્ તન્ત્રમ્ આશ્રયેત્ ॥ [સામ્બપ્]
[108.22] ધર્મશાસ્ત્રે પુરાણે ચ પ્રોક્તં હિ મરણાન્તિકમ્ ।
[108.23] પ્રાયશ્ચિત્તં મનુષ્યાણાં પાપિષ્ઠાનાં સુદારુણમ્ ॥ [સામ્બપ્]
!{823}! કૂર્મપ્: ન વેદબાહ્યે પુરુષે.
[પાઞ્ચરાત્રમાર્ગાનુસારિણાં શ્રૌતસ્માર્તબાહ્યત્વમ્]
[109.1] ભયં દુર્બલચિત્તાનાં મરણે જાયતે ભૃશમ્ ।
[109.2] તેષામ્ એવાભિરક્ષાર્થં તદ્ અહં તન્ત્રમ્ ઉક્તવાન્ ॥ [સામ્બપ્]
[109.3] પાઞ્ચરાત્રં ભાગવતં તન્ત્રં સાત્ત્વતનામકમ્ ।
[109.4] વેદભ્રષ્ટાન્ સમુદ્દિશ્ય કમલાપતિર્ અબ્રવીત્* ॥{836}*" ઇતિ [સામ્બપ્]
[109.5] અન્યત્ર: "અથાંશોઃ સાત્ત્વતો નામ વિષ્ણુભક્તઃ પ્રતાપવાન્ ।
[109.6] મહાત્મા દાનનિરતો ધનુર્વેદવિદાં વરઃ ॥
[109.7] સ નારદસ્ય વચનાદ્ વાસુદેવાર્ચને રતઃ ।
[109.8] શાસ્ત્રં પ્રવર્તયામાસ કુણ્ડગોલાદિભિઃ શ્રિતમ્ ॥
[109.9] તસ્ય નામ્ના તુ વિખ્યાતં સાત્ત્વતં નામ શોભનમ્ ।
[109.10] પ્રવર્તતે મહચ્છાસ્ત્રં કુણ્ડાદીનાં હિતાવહમ્ ॥" ઇતિ
[109.11] વાસિષ્ઠે: "બૃદ્ધશાવક નિર્ગન્ધાઃ પાઞ્ચરાત્રવિદો જનાઃ* ।{837}*
[109.12] કાપાલિકાઃ પાશુપતાઃ પાષણ્ડા યે ચ તદ્વિધાઃ ॥ [વાસિષ્ઠધ્શ્ ]
[109.13] યસ્યાશ્નન્તિ હવીંશ્ય્ એતે દુરાત્માનસ્ તુ તામસાઃ ।
[109.14] ન તસ્ય તદ્ ભવેચ્ છાસ્ત્રં પ્રેત્યેહ ચ ન તત્ફલમ્ ॥" ઇતિ. [વાસિષ્ઠધ્શ્ ]
[109.15] લૈઙ્ગે - નવમાધ્યાયે યુગધર્મે
[109.16] "અઙ્કિતાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ દેવતાયુધલાઞ્છનૈઃ ।
[109.17] નારાયણમ્ અશૃણ્વન્તિ યુગાન્તે સમુપસ્થિતે ॥ [લિઙ્ગપ્]
[109.18] અન્યાનિ યાનિ કર્માણિ શ્રૌતાનિ મુનિસત્તમ ।
[109.19] સ્માર્તાનિ નાચરિષ્યન્તિ કલૌ બ્રહ્મન્*{838}* નરાસ્ સદા ॥ [લિઙ્ગપ્]
[109.20] આમ્નાયં ધર્મશાસ્ત્રઞ્ ચ પુરાણં ભારતં મુને ।
[109.21] અલ્પમાત્રમ્ ઇતિ બ્રહ્મન્*{839}* વદિષ્યન્તિ કલૌ યુગે ॥ [લિઙ્ગપ્]
[109.22] ન કુર્યુઃ શ્રૌતકર્માણિ શ્રદ્ધયા મુનિસત્તમ ।
[109.23] સ્વધર્મે રુચિતા નાસ્તિ બ્રાહ્મણાનાં કલૌ યુગે ॥ [લિઙ્ગપ્]
[109.24] પાઞ્ચરાત્રં પ્રશંસન્તિ કેચિદ્ ભાગવતં મુને ।
[109.25] કેચિત્ કાપાલમ્ ઇચ્છન્તિ કેચિત્ પાશુપતં મુને ॥ [લિઙ્ગપ્]
!{836}! ધ્ન્[ત્] 622: ઉક્તવાન્.
[ચક્રાઙ્કનસ્ય ભાવનારૂપેણૈવ કર્તવ્યતા]
[110.1] કેચિદ્ બૌદ્ધં પ્રશંસન્તિ કેચિદ્ દૈગમ્બરં તથા ।
[110.2] કેચિલ્ લોકાયતં બ્રહ્મન્*{840}* કેચિત્ સૌમં*{841}* મહામુને ॥ [લિઙ્ગપ્]
[110.3] લાકુલં કેચિદ્ ઇચ્છન્તિ તથા કેચિત્ તુ ભૈરવમ્ ।
[110.4] કેચિદ્ વામં પ્રશંસન્તિ કેચિચ્ છાક્તં તથૈવ ચ ॥ [લિઙ્ગપ્]

[110.5] શામ્ભવં કેચિદ્ ઇચ્છન્તિ યામલં ભુવિ કેચન ।
[110.6] અન્યાનિ યાનિ શાસ્ત્રાણિ વિરુદ્ધાનિ મહામુને ॥ [લિઙ્ગપ્]
[110.7] તીર્થવિક્રયિણઃ કેચિદ્ દેવવિક્રયિણઃ પરે ।
[110.8] ક્ષીરવિક્રયિણઃ કેચિદ્ આજ્યવિક્રયિણઃ પરે ॥ [લિઙ્ગપ્]
[110.9] માંસવિક્રયિણઃ કેચિત્ સુરાવિક્રયિણઃ પરે ।
[110.10] પુત્રવિક્રયિણઃ કેચિદ્ દારવિક્રયિણઃ પરે ॥ [લિઙ્ગપ્]
[110.11] ભર્તૃવિક્રયિણઃ કેચિદ્ ભવિષ્યન્તિ કલૌ નરાઃ ॥" ઇતિ [લિઙ્ગપ્]
[110.12] અતઃ પાઞ્ચરાતોક્તં તપ્તચક્રધારણં*{842}* સર્વસાધારણં ન ભવન્તીતિ સિદ્ધમ્.*{843}*
[110.13-16] અથ યદ્ ઉક્તં સર્વસાધારણં ન ભવતીતિ તન્ નોપપદ્યતે - આથર્વણે "ચક્રં બિભર્તિ વપુષાભિતપ્તં બલં દેવાનામમિતસ્ય વિષ્ણોઃ. સ એતિ નાકં દુરિતા વિધૂય પ્રયાન્તિ યદ્યતયો વીતરાગાઃ, "ચરણં પવિત્રં વિતતં પુરાણં"*{844}* ઇત્યાદિ શ્રુતિભિઃ સર્વસાધારણત્વેન શ્રૂયમાણત્વાત્ ઇતિ ચેત્ - ન.
[110.17-20] તપ્તચક્રધારણે પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનાત્. અતઃ યથોક્તમાર્ગેણ ભાવનારૂપેણૈવ ચક્રાઙ્કનં ન તુ તપ્તરૂપેણ. સર્વસાધારણશ્રુતિસ્ તુ વૈખાનસેતરવિષયા*{845}*. "યસ્ય મે શ્રિયમ્" ઇત્યાદિ શ્રુત્યવિરોધેન અર્થવ્યવસ્થાયાઃ કાર્યત્વાત્. અતઃ તપ્તચક્રાઙ્કનં સર્વસાધારણં ન ભવતિ.
[110.21] કિઞ્ ચ: "યત્ર શાસ્ત્રગતિર્ ભિન્ના સર્વકર્મસુ ભારત ।
[110.22] ઉદિતે ઽનુદિતે ચૈવ હોમભેદે યથા ભવેત્ ।
[110.23] સ ગરીયાન્ મહાબાહો સર્વશાસ્ત્રોદિતાદ્ અપિ ॥"
[110.24] ઇતિ સુમન્તુસ્મરણાચ્ ચ વ્યવસ્થિતવિકલ્પોત્ર વક્તવ્યઃ.
!{840}! ધ્ન્[ત્] 624: બ્રહ્માન્.
[વિષ્ણોર્ એવ સંહારકર્તૃત્વમ્]
[111.1-2] કિઞ્ચ બ્રહ્મરુદ્રાદીનામ્ અપિ સંહારકર્તા હરિર્ એવેતિ શ્રૂયતે. યજુષિ - હરિં હરન્તમ્ અનુયન્તિ દેવાઃ વિશ્વસ્યેશાનં*{846}* વૃષભં મતીનામ્" ઇતિ.અબ્ હિએર્ તેલુગુ üબેર્પ્ર્üfએન્
[વિષ્ણુકર્તૃકરુદ્રોપાસનસ્ય કારણમ્]
[111.3] બ્રહ્મપુરાણે: "બ્રહ્માણમ્ ઇન્દ્રં રુદ્રઞ્ ચ યમં વરુણમ્ એવ ચ ।
[111.4] નિગૃહ્યાહરતે યસ્માત્ તસ્માદ્ ધરિર્ ઇહોચ્યતે ॥ [બ્રહ્મ.પ્ ]
[111.5] બ્રહ્મા શમ્ભુસ્ તથૈવાર્કશ્ ચન્દ્રમાશ્ ચ શતક્રતુઃ ।
[111.6] એવમ્ આદ્યાસ્ તથૈવાન્યે યુક્તા વૈષ્ણવતેજસા ॥ [બ્રહ્મ.પ્ ]
[111.7] જગત્કાર્યાવસાને તુ વિયુજ્યન્તે ચ તેજસા ।
[111.8] તેજસશ્ ચૈવ તે સર્વે પઞ્ચત્વમ્ ઉપયાન્તિ ચ॥" ઇતિ [બ્રહ્મપ્ ]
[111.9-14] નનુ - "હરિં હરન્તં" ઇતિ પૂર્વોપાત્તયજુષિ ઈશાનશબ્દશ્રવણાત્ રુદ્ર એવ સંહારકર્તેતિ શ્રૂયતે ઇતિ ચેત્ - તદ્ અસત્. તત્ર "વિશ્વસ્યેશાન," ઇતિ જગન્નિયામકત્વમ્ ઉચ્યતે. બિસ્ હિએર્ તેલુગુ નોછ્ üબેર્પ્ર્üfએન્તથા ચ "પતિં વિશ્રસ્યાત્મેશ્વર," ઇતિવત્ નારાયણ એવ અત્ર પ્રતિપાદ્યઃ. "અસ્યેશાના જગતો વિષ્ણુપત્ની" સ હરિઃ સુવિત્તમઃ, "પેરુર્ ઇન્દ્રાય પિન્વત" "વિરાડ્ અસિ", "બૃહતી શ્રવસીન્દ્રપત્ની ધર્મપત્ની", "સ બ્રહ્મા સ શિવસ્ સેન્દ્રઃ", ઇત્યાદિ શ્રુતયોત્ર વિભાવનીયાઃ.
[111.15] નનુ કૌર્મે અષ્ટમાધ્યાયે - રામાયણસંક્ષેપે:
[111.16] "સ કૃત્વા વાનરશતૈઃ લઙ્કાદ્વારં મહોદધૌ* ॥{847}* [કૂર્મપ્ 21.44ચ્દ્]
[111.17] સેતું પરમધર્માત્મા રાવણં હતવાન્ પ્રભુઃ ॥" [કૂર્મપ્ 21.45અબ્]
[111.18] ઇતિ રાવણવધાદિકં પ્રતિપાદ્ય:
[111.19] "સેતુમધ્યે મહાદેવમ્ ઈશાનં કૃત્તિવાસસમ્ ॥ [કૂર્મપ્ 21.46ચ્દ્]
[111.20] સ્થાપયામાસ લિઙ્ગસ્થં પૂજયામાસ રાઘવઃ ।
[111.21] તસ્ય દેવો મહાદેવઃ પાર્વત્યા સહ શઙ્કરઃ ॥ [કૂર્મપ્ 21.47]
[111.22] પ્રત્યક્ષમ્ એવ ભગવાન્ દત્તવાન્ વરમ્ ઉત્તમમ્ ।" [કૂર્મપ્ 21.48અબ્]
!{846}! ધ્ન્[ત્] 702: વિશ્વસ્યેશાનિં.
[રુદ્રસ્ય વરદાતૃત્વં વિષ્ણુપ્રસાદલબ્ધમ્]
[112.1-2] ઇતિ ભગવતે રુદ્રોપાસનમ્ ઉચ્યતે ઇતિ ચેત્ - સત્યમ્. રુદ્રસ્ય તદ્ અપિ ભગવદ્વરપ્રસાદલબ્ધમ્. એવં હિ વારાહે પ્રાગિતિહાસે રુદ્રગીતાસુ ઉચ્યતે, યથા -
[112.3] અગસ્ત્યં પ્રતિ રુદ્રઃ:
[112.4] "બ્રહ્મણાહં પુરા સૃષ્ટઃ પ્રોક્તઃ સૃજ ઇતિ પ્રજાઃ ।
[112.5] અવિજ્ઞાતાસમર્થો ઽહં નિમગ્નસ્સલિલે દ્વિજ ॥" ઇત્ય્ આરભ્ય [વરાહપ્]
[112.6-7] જલમધ્યે કાલમેધસઙ્કાશઃ અતિશોભનઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ કશ્ચિત્ પુરુષો રુદ્રેણ દૃષ્ટઃ કસ્ત્વમ્ ઇતિ રુદ્રેણ પૃષ્ટસ્ય તસ્ય પ્રતિવચનમ્:

[112.8] "અહં નારાયણો દેવો જલશાયી સનાતનઃ ।
[112.9] દિવ્યં ચક્ષુર્ ભવતુ તે તેન માં પશ્ય યત્નતઃ ॥" ઇતિ પ્રતિપાદ્ય [વરાહપ્]
[112.10] "એવમ્ ઉક્તસ્ તદા તેન યાવત્ પશ્યામ્મ્*{848}* અહં તનુમ્ ।
[112.11] તાવદ્ અઙ્ગુષ્ઠમાત્રન્ તુ જ્વલદ્ભાસ્કરતેજસમ્ ॥ [વરાહપ્]
[112.12] તમ્ એવાહં પ્રપશ્યામિ તસ્ય નાભૌ તુ પઙ્કજમ્ ।
[112.13] બ્રહ્માણં તત્ર પશ્યામિ હ્ય્ આત્માનઞ્ ચ તદઙ્કતઃ ॥ [વરાહપ્]
[112.14] એવં દૃષ્ટ્વા મહાત્માનં તતો હર્ષમ્ ઉપાગતઃ ।
[112.15] તં સ્તોતું દ્વિજશાર્દૂલ મતિર્ મે સમજાયત ॥" [વરાહપ્]
[112.16-17] ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય મહત્સ્તોત્રમ્ ઉક્ત્વા અન્તે રુદ્રેણ ભગવન્તં પ્રત્યભીષ્ટનિવેદનં પ્રતિપાદિતમ્. યથા:
[112.18] "ઇતિ સ્તુતો મે ભગવન્નનાદે જુષસ્વ ભક્તસ્ય વિશેષતશ્ ચ ।
[112.19] સૃષ્ટિં સૃજસ્વેતિ તુ ચોદિતસ્ય સર્વજ્ઞતાં દેહિ નમો ઽસ્તુ વિષ્ણો ॥" ઇતિ [વરાહપ્]
[112.20] એવં સ્તોત્રે પરિસમાપિતે
[112.21] "વરં વરવ ભદ્રં તે દેવદેવ ઉમાપતે ॥" [વરાહપ્]
[112.22] ઇતિ ભગવતા નિયુક્તઃ રુદ્ર:
[112.23] "બ્રહ્મણા ચાહમ્ ઉક્તસ્ તુ પ્રજાસ્ સૃજ ઇતિ પ્રભો ।
[112.24] તત્ર જ્ઞાનં પ્રયચ્છસ્વ ત્રિવિધં ભૂતભાવન ॥" ઇતિ પ્રાર્થયામાસ. [વરાહપ્]
[વિષ્ણોઃ શરભરૂપરુદ્રાદિસંહારકત્વમ્]
[113.1] તદા શ્રીભગવાન્:
[113.2] "સર્વજ્ઞસ્ ત્વં ન સન્દેહો જ્ઞાનરાશિસનાતનઃ ।
[113.3] દેવાનાઞ્ ચ સદા પૂજ્યઃ સર્વદા ત્વં ભવિષ્યસિ ॥ [વરાહપ્.]
[113.4] એવમ્ ઉક્તે પુનર્વાક્યમ્ ઉવાચોમાપતિર્ મુદા ।
[113.5] અન્યં દેહિ વરં દેવ પ્રસિદ્ધં સર્વજન્તુષુ ॥ [વરાહપ્]
[113.6] મર્ત્યો ભૂત્વા ભવાન્ એવ મામારાધય કેશવ ।
[113.7] માં વહસ્ય ચ દેવેશ વરં મત્તો ગૃહાણ ચ ॥ [વરાહપ્.]
[113.8] યેનાહં સર્વદેવાનાં પૂજ્યાત્ પૂજ્યતરો ઽભવત્ ॥" ઇતિ પુનઃ તેન પ્રાર્થિતઃ [વરાહપ્]
[113.9] શ્રીભગવાન્: "દેવકાર્યાવતારેષુ માનુષ્યત્વમ્ ઉપાગતઃ ।
[113.10] ત્વામ્ એવારાધયિષ્યામિ ત્વઞ્ ચ મે વરદો ભવ ॥ [વરાહપ્]
[113.11] યત્ત્વયોક્તં વહસ્વેતિ દેવદેવ ઉમાપતે ।
[113.12] સ ત્વાં વહામિ દેવ ત્વાં મેઘો ભૂત્વા શતં સમાઃ ॥" ઇતિ વરમ્ અપિ દદૌ.
[113.13] "એવમ્ એવ હરિર્ દેવઃ સર્વેશસ્ સર્વભાવનઃ ।
[113.14] વરદો ઽભૂત્ પુરા મહ્યં તેનાહં દૈવતૈર્ વૃતઃ ॥ [વરાહપ્.]
[113.15] નારાયણાત્ પરો દેવો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ ।
[113.16] એતદ્ રહસ્યં દેવાનાં પુરાણાનાઞ્ ચ સત્તમ ॥" ઇતિ [વરાહપ્]
[113.17] કિઞ્ચ
[113.18] શ્રીવિષ્ણુપુરાણે: "દેવતિર્યઙ્મનુષ્યેષુ શરીરગ્રહણાત્મિકા ।
[113.19] લીલેયં સર્વભૂતસ્ય તવ ચેષ્ટોપલક્ષણા ॥ [વિષ્ણુપ્ ]
[113.20] દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાખ્યા ચેષ્ટાવન્તિ સ્વલીલયા ।
[113.21] જગતામ્ ઉપકારાય ન સા કર્મનિમિત્તજા ॥" ઇતિ [વિષ્ણુપ્ ]
[113.22-23] એવં નૃસિંહરૂપિણા ભગવતા શરભરૂપેણાગતાનાં બ્રહ્મરુદ્રાદીનામ્ અપિ સંહારાદિકં નારસિંહપુરાણાદિષ્વ્ અવગમ્યતે. યથા:
[શરભનિર્માણાદિપ્રકારઃ]

[114.1] હિરણ્યકવધાનન્તરં: તત્ર સપ્તત્રિંશાધ્યાયે
[114.2] "હિરણ્યકશિપોસ્ ત્રસ્તાન્ સેન્દ્રાન્ દેવાન્ બૃહસ્પતિઃ ।
[114.3] ક્ષીરોદસ્યોત્તરં ગત્વા સ્તૂયતાં તત્ર કેશવઃ ॥ [નરસિંહપ્]
[114.4] યુષ્માભિસ્ સંસ્તુતો વિષ્ણુઃ પ્રસન્નો ભવતિ ક્ષણાત્॥" ઇત્ય્ આરભ્ય [નરસિંહપ્]
[114.5] "યુષ્મદ્ આગમનં સર્વં જાનામ્ય્ અસુરમર્દનાઃ ।
[114.6] હિરણ્યકવિનાશાર્થં સ્તુતો ઽહં શઙ્કરેણ ચ ॥ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા [નરસિંહપ્]
[114.7] હિરણ્યકવધાનન્તરં
[114.8] "તસ્ય કોપાભિભૂતસ્ય નૃસિંહસ્ય જગત્પતેઃ ।
[114.9] દૃષ્ટ્વા ભયાનકં રૂપં વિત્રેસુર્ દેવદાનવાઃ ॥" [નરસિંહપ્]
[114.10] ઇત્ય્ આરભ્યોક્તસ્તોત્રાનન્તરં બ્રહ્મસમીપગમનાદિકં પ્રતિપાદ્ય:
[114.11] "તસ્મિન્ ભગવતિ ક્રુદ્ધે નૃસિંહે પરમાત્મનિ ।
[114.12] પ્રવેપિતં જગદ્ ઇદં દેવેશે કુપિતે ભૃશમ્ ॥ [નરસિંહપ્]
[114.13] ત્વત્તો હિ નાન્યશ્ શરણં દેવાનામ્ ઇહ વિદ્યતે ।
[114.14] નરસિંહસમુદ્ભૂતં ભયં નાશય મે હરે ॥" [નરસિંહપ્]
[114.15] ઇત્યાદિના રુદ્રપ્રાર્થનાદિકમ્ ઉક્ત્વા
[114.16] "હતો હિરણ્યકશિપુઃ યેન દૈત્યો મહાબલઃ ।
[114.17] કો નશ્ શમયિતા તસ્ય કોપસ્ય હરિમેધસઃ ॥ [નરસિંહપ્.]
[114.18] ત્વં મે જનયિતા દેવ સ તે જનયિતા હરિઃ ।
[114.19] તસ્ય દેવસ્ય કશ્ શક્તો વિષ્ણોર્ વૈ નિગ્રહે ભવેત્ ॥ [નરસિંહપ્]
[114.20] યદ્ ભયાત્ પવતે વાયુઃ સૂર્યસ્ તપતિ યદ્ ભયાત્ ।
[114.21] યદ્ ભયાદ્ ધરણી ધત્તે નિગ્રહે તસ્ય કઃ પ્રભુઃ ।
[114.22] તથાપ્ય્ ઉપાયો દૃશ્યો મે પરમેણ સમાધિના ॥ [નરસિંહપ્]
[114.23] કૃતે તસ્મિન્ ભવેચ્ છ્રેયઃ તૂષ્ણીં ભાવો ન રોચતે ।
[114.24] અશ્વાનાં મહિષઃ શત્રુઃ વારણાનાં મૃગાધિપઃ ॥ [નરસિંહપ્.]
[115.1] વાનરાણાં તથા મેષઃ ફણીનાં ગરુડઃ સ્મૃતઃ ।
[115.2] મૂષકાનાન્ તુ માર્જારો મૃગાણાં શ્વા પ્રકીર્તિતઃ ॥ [નરસિંહપ્.]
[115.3] વાયસાનાં દિવાભીતઃ સિંહાનાં શરભસ્ તથા ।
[115.4] તતો નિર્માપયિષ્યામઃ શરભં ભયશાન્તયે ॥ [નરસિંહપ્.]
[115.5] શરભો ઽધિષ્ઠિતો ઽસ્માભિઃ નૃસિંહં શમયિષ્યતિ ।
[115.6] ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ સસર્જ શરભં તથા ॥ [નરસિંહપ્.]
[115.7] યસ્ય સન્દર્શનાદ્ એવ ત્રસ્તમાસીજ્ જગત્ત્રયમ્ ।
[115.8] તતસ્ તસ્ય ભવાનીશઃ તુણ્ડસ્થાનમ્ અરોચત ॥ [નરસિંહપ્]
[115.9] પૃષ્ઠભાગે ચતુર્વક્તં તસ્ય રુદ્રો ન્યવેશયત્ ।
[115.10] સોમસૂર્યૌ નયનયોઃ મારુતં પક્ષયોર્ દ્વયોઃ ॥ [નરસિંહપ્]
[115.11] પાદેષુ ભૂધરાન્ સર્વાન્ શિવસ્ તસ્ય ન્યવેશયત્ ।
[115.12] એવં નિર્માય શરભં ભવઃ પ્રમથનાયકઃ ॥ [નરસિંહપ્]
[115.13] જગર્જ નરસિંહં તં સમુદ્દિશ્ય ભયાનકમ્ ॥" [નરસિંહપ્]
[115.14] ઇતિ શરભનિર્માણાદિકં પ્રતિપાદ્ય
[115.15] "તતઃ ક્ષણેન શરભો નાદપૂરિતદિઙ્મુખઃ ।
[115.16] અભ્યાશમ્ અગમદ્ વિષ્ણોઃ નિનદન્ ભૈરવં સ્વનમ્ ॥ [નરસિંહપ્]

[115.17] તમ્ અભ્યાશગતં દૃષ્ટ્વા નૃસિંહઃ શરભં રુષા ।
[115.18] જઘાન નિશિતૈર્ ઉગ્રૈઃ નખૈર્ નખવરાયુધઃ ॥ [નરસિંહપ્]
[115.19] નિહતે શરભે તસ્મિન્ રૌદ્રે મધુવિઘાતિના ।
[115.20] તુષ્ટુબુઃ પુણ્ડરીકાક્ષં દેવા દેવર્ષયસ્ તથા ॥" [નરસિંહપ્]
[115.21] ઇતિ ભગવતા બ્રહ્મરુદ્રાદ્યધિષ્ઠિતશરભહનનં પ્રતિપાદિતમ્.
[115.22] ગારુડે અષ્ટનવતિતમાધ્યાયે:
[115.23] "હન્તું અભ્યાગતં રૌદ્રં શરભં નરકેસરી ।
[115.24] નખૈર્ વિદારયામાસ હિરણ્યકશિપું યથા ॥ [ગરુડપ્ ]
[116.1] નિકૃત્તબાહૂરુશિરાઃ વજ્રકલ્પમુખૈર્ નખૈઃ ।
[116.2] મેરુપૃષ્ઠે નૃસિંહેન શરભસ્ સહસાપતત્ ॥" [ગરુડપ્ ]
[116.3] પાદ્મે: "તૌ યુધ્યમાનૌ તુ ચિરં વેગેન બલવત્તરૌ ।
[116.4] વિનાશં જગ્મતુર્ દેવૌ નૃસિંહશરભાવ્ ઇતિ ॥ [પદ્મ.પ્ ]
[116.5] તતઃ ક્રુદ્ધો મહાબાહુઃ નૃસિંહો ભીમનિસ્સ્વનઃ ।
[116.6] સહસ્રકરપન્નેત્રઃ*{849}* તસ્ય ગાત્રાણ્ય્ અકર્તયત્ ॥ [પદ્મ.પ્ ]
[116.7] પતિતં ભીમમ્ અત્યુગ્રં ગતાંસું દ્રષ્ટુમ્ આગતાઃ ।
[116.8] ઋષયો દેવગન્ધર્વા યત્ર શેતે ભવો હરઃ ॥ [પદ્મ.પ્ ]
[116.9] તં દૃષ્ટ્વા પરમં જગ્મુઃ વિસ્મયન્તુ દિવૌકસઃ ।
[116.10] પશશંસુસ્ તથા કર્મ નૃસિંહસ્ય મહાદ્ભુતમ્ ॥" ઇતિ [પદ્મપ્ ]
[116.11] શ્રીભાગવતે: "તતસ્ ત્વરિતમ્ આદાય રુદ્રં શરભરૂપિણમ્ ।
[116.12] વિદદાર નખૈસ્ તીક્ષ્ણૈઃ હિરણ્યકશિપું યથા ॥" ઇતિ [ભાગવતપ્ ]
[રુદ્રોપાસકાનાં શૂદ્રતુલ્યત્વમ્]
[116.13-14] કિઞ્ચ આનુશાસનિકે ઉમામહેશ્વરસંવાદે ભગવતો ઽઙ્ગભાવેન વિના રુદ્રોપાસનં કુર્વતાં શુદ્રતુલ્યત્વમ્ ઉક્તમ્. યથા દક્ષાધ્વરે:
[116.15] રુદ્રાણી: અહં જ્યેષ્ઠા વિશિષ્ટા ચ તસ્માત્ ત્વં માં સુપૂજય ।
[116.16] દક્ષ: ન તુ જ્યેષ્ઠા વિશિષ્ટા ત્વં મમ પૂજ્યા ઇમાસ્ સુરાઃ*{850}* ॥" [મ્ભ્ ]
[116.17] ઇત્યાદિના રુદ્રાણીદૂષણમ્ અધ્વરભઙ્ગાદિકં ચ પ્રતિપાદ્ય રુદ્રં પ્રતિ શાપોત્સર્ગઃ ક્રિયતે.
[116.18] "એતદ્ વંશસમુદ્ભૂતૈર્ અસ્પૃશ્યસ્ ત્વં ભવિષ્યસિ ।
[116.19] નૈતદ્ વંશેષુ યઃ કશ્ચિત્ ત્વદ્ભક્તો હિ જનિષ્યતિ ॥ [મ્ભ્ ]
[116.20] અજાનાત્ ત્વાં હિ યઃ કશ્ચિત્ મુનિર્ વા બ્રાહ્મણો ઽપિ વા ।
[116.21] અનુજીવતિ ચેત્ તસ્માત્ તુલ્યશ્ શૂદ્રેણ ગર્હિતઃ ॥ [મ્ભ્ ]
[116.22] ભવેદ્ દેવલકશ્ ચૈવ રુદ્રકાલ્યુપજીવકઃ ॥" ઇતિ [મ્ભ્ ]
!{849}! લિએસ્: સહસ્રકરવન્નેત્રઃ.
[બોધાયનાદીનાં પરમૈકાન્તિત્વાભાવે હેતવઃ]
[કાત્યાયનસૂત્રિણાં પરમૈકાન્તિત્વાભાવઃ]
[116.23-117.2] અતો નારાયણસ્ય રુદ્રેણ સમાનતયા બોધાયનેન પ્રતિપાદિત્વાત્ બોધાયનાપસ્તમ્બાદિસૂત્રેષુ ષદ્વિધતાત્પર્યલિઙ્ગાભાવાત્ તેષાં સૃષ્ટિકાલાદ્ આરભ્ય નારાયણૈકપરત્વાભાવાત્ નાનાદેવતોપાસકત્વદર્શનાચ્ ચ પરમૈકાન્તિત્વં ન સમ્ભવતિ. એવં કાત્યાયનસૂત્રિણામ્ અપિ:
[117.3] "બ્રાહ્મવૈષ્ણવરૌદ્રૈસ્ તુ સાવિત્રૈર્ મૈત્રવારુણૈઃ ।
[117.4] તલ્લિઙ્ગૈર્ એવ મન્ત્રૈસ્ તુ અર્ચયેત્ તુ સમાહિતઃ ॥" [કાત્યાયનસૂત્ર]
[117.5] ઇતિ પ્રતિપાદનાત્ ન પરમૈકાન્તિત્વમ્.
[117.6] દ્રાહ્યાયણસૂત્રે તુ રુદ્રવિષયત્વેન કર્મારમ્ભે પ્રપદનમ્ ઉક્તમ્.
[117.7-9] અતઃ શ્રીમન્નારાયણૈકપરત્વાત્ પરમૈકાન્તિત્વં શ્રીમદ્વૈખાનસાનામ્ એવેતિ પ્રતિજ્ઞા કર્તુમ્ ઉચિતા. એવં "અખિલજગદેકકારણશ્રીમન્નારાયણૈકપરત્વાત્" ઇતિ નવમહેતુર્ નિરૂપિતઃ.
[117.10] ઇતિ નવમહેતુનિરૂપણમ્.

[દશમહેતુનિરૂપણમ્]
[વૈખાનસાનાં ભગવત્પ્રિયતમત્વમ્]
[118.1-3] અથાસ્ય શ્રીવૈખાનસસૂત્રસ્ય શીમન્નારાયણૈકપરત્વાદ્ તત્સૂત્રાનુષ્ઠાનવતામ્ એવ ભગવત્પ્રિયતમત્વમ્ ઉપપદ્યત ઇતિ પ્રતિપાદનાય "ભગવત્પ્રિયતમત્વોપપત્તેર્" ઇતિ દશમહેતુર્ નિરૂપ્યતે.
[118.4-5] છન્દોગબ્રાહ્મણે: "વૈખાનસા વા ઋષય ઇન્દ્રસ્ય પ્રિયા આસન્"*{851}* ઇતિ. અત્ર ઇન્દ્રશબ્દઃ પરમાત્મપર ઇતિ પૂર્વમ્ એવોક્તમ્.
[118.6] વારાહે: "અશ્વત્થઃ કપિલા ગાવઃ તુલસી વિખનાસ્ તથા* ।{852}*
[118.7] ચત્વારો મત્પ્રિયા રાજન્ તેષાં વૈખાનસો વરઃ* ॥{853}* [વરાહપ્]
[118.8] યત્ર વૈખાનસા વિપ્રા યત્ર સન્તિ ગવાં ગણાઃ ।
[118.9] યત્ર બિલ્વાઃ પલાશાશ્ ચ તત્ર સન્નિહિતો હરિઃ* ॥{854}*" ઇતિ [વરાહપ્]
[118.10] કૌર્મે: "મચ્ચિતા મદ્ગતપ્રાણા મયિ સઙ્ગતમાનસાઃ ।
[118.11] અનન્યશરણા રાજન્ તસ્માદ્ વૈખાનસા વરાઃ* ॥{855}*" [કૂર્મપ્ ]
[118.12] પાઞ્ચરાત્રે પૌષ્કરે: "વિપ્રા વૈખાનસાખ્યા યે તે ભક્તાસ્ તત્ત્વમ્ ઉચ્યતે* ॥{856}* [પૌષ્કરસ્ 36.260ચ્દ્]
[118.13] એકન્તિનઃ*{857}* સુસત્વસ્થા દેહાન્તં નાન્યયાજિનઃ ।
[118.14] કર્તવ્યમ્ ઇતિ દેવેશં સંયજન્તે ફલં વિના* ॥{858}* [પૌષ્કરસ્ 36.261]
[118.15] પ્રાપ્નુવન્તિ ચ દેહાન્તે વાસુદેવત્વમ્ અબ્જજ* ॥{859}* [પૌષ્કરસ્ 36.262અબ્]
[દેવાર્ચનપરાણાં શ્રૈષ્ઠ્યમ્]
[118.16] બૃહન્નારદીયે: "દેવાર્ચનપરા યે ચ યે ચ તત્સાધકા નરાઃ ।
[118.17] પૂજાં દૃષ્ટ્વાનુમોદન્તે તે વૈ ભાગવતોત્તમાઃ ॥ [બૃહન્નારદપ્.]
[118.18] યસ્ તુ ભોગતયા વિષ્ણોઃ સત્કૃત્યં કુરુતે સદા ।
[118.19] સ ભવેત્ પરમૈકાન્તી મહાભાગવતોત્તમઃ ॥ [બૃહન્નારદપ્.]
[118.20] ય ઐકાન્ત્યગતા વિષ્ણૌ ભગવત્યાત્મભાવને ।
[118.21] તે વૈષ્ણવા ભાગવતાસ્ સન્ત ઇત્ય્ અપિ કીર્તિતાઃ ॥ [બૃહન્નારદપ્]
!{851}! છાન્દોગ્યબ્ર્ 2.23.1; એબેન્fઅલ્લ્સ્ zઇતિએર્ત્ ઇન્ ધ્ન્[દ્] 21.8, 41.8 ઉન્દ્ 61.13-15.
[વિષ્ણુનિવેદિતાન્નાદેઃ ભોજ્યત્વમ્]
[119.1] મન્માનસાશ્ ચ મદ્ભક્તા મમ પૂજાસુ લોલુપાઃ ।
[119.2] મત્કથાશ્રવણે સત્તાસ્ તે વૈ ભાગવતાઃ સ્મૃતાઃ ॥" ઇતિ [બૃહન્નારદપ્]
[119.3] "યે ઽર્ચયન્તિ નરા ભક્ત્યા નારાયણમ્ અનામયમ્ ।
[119.4] તાન્ અર્ચયન્તિ વિબુધા બ્રહ્માદ્યા દેવતાગણાઃ* ॥{860}*
[119.5] મયિ ભક્તિપરો યસ્ તુ મદ્યાજી મત્પરાયણઃ ।
[119.6] મદ્ધ્યાની સ્વકુલં સર્વં નયત્ય્ અચ્યુતરૂપતામ્ ॥
[119.7] યે ઽર્ચયન્તિ સદા વિષ્ણું ન તે પ્રાકૃતમાનુષાઃ ।
[119.8] વિષ્ણુલોકાત્ સમુત્પન્નાસ્ તે દેવા નાત્ર સંશયઃ ॥ [આસ્ 14.58]
[119.9] નાવિષ્ણુર્ જયતે વિષ્ણુર્ નાવિષ્ણુર્ વિષ્ણુમ્ અર્ચયેત્*{861}* ।
[119.10] રૂપદ્વયં હરેઃ પ્રોક્તં બિમ્બમ્ અર્ચક એવ ચ ॥ [ક્ર 36.59ચ્દ્]
[119.11] બિમ્બે ત્વ્ આવાહનાદ્ ઊર્ધ્વં સદા સન્નિહિતો ઽર્ચકે । [ક્ર 36.60અબ્]
[119.12] અર્ચકસ્ તુ પ્રસન્નાત્મા હરિર્ એવ ન સંશયઃ ॥
[119.13] કલિઃ કૃતયુગસ્ તેષાં ક્લેશાશ્ ચૈવ સુખાવહાઃ ।
[119.14] યેષાં શરીરમ્ અનિશં હરિશુશ્રૂષણે રતમ્ ॥" ઇતિ
[119.15] ભાગવતે: "સા વાગ્ અનન્તરસ્ય*{862}* ગુણાન્ ગૃણીતે કરૌ ચ તત્કર્મકરૌ મનશ્ ચ ।
[119.16] સ્મરેદ્ વસન્તં સ્થિરજઙ્ગમેષુ શ્રુણોતિ તત્પુણ્યકથાસ્ સ કર્ણઃ* ॥{863}*
[119.17] શિરશ્ ચ તસ્યાઙ્ઘ્રિષુ નમ્રમાણં તમ્ એવ યઃ પશ્યતિ તદ્ધિ ચક્ષુઃ ।

[119.18] અઙ્ગાનિ વિષ્ણોર્ અથ તજ્જનાનાં પાદોદકં યાનિ વહન્તિ નિત્યમ્* ॥{864}* [ભાગવતપ્ 10.80.4]
[119.19] હૃદિ રૂપં મુખે નામ નૈવેદ્યમ્ ઉદરે હરેઃ ।
[119.20] પાદોદકઞ્ ચ નિર્માલ્યં યસ્ય મૂર્ધ્નિ સ વૈષ્ણવઃ ॥" ઇતિ [ભાગવતપ્ ]
!{860}! ઔછ્ zઇતિએર્ત્ ઇન્ ધ્ન્[દ્] 60.15-16.
[119.21-120.3] શ્રુતિર્ અપિ: "તદ્ અસ્ય પ્રિયમ્ અભિપાથો અશ્યામ્ નરો યત્ર દેવયવો મદન્તિ ઉરુક્રમસ્ય સ હિ બન્ધુર્ ઇત્થા વિષ્ણોઃ પદે પરમે મધ્વ ઉત્સઃ" ઇતિ. અસ્યાર્થઃ: વિષ્ણોઃ ઽપ્રિયંઽ; તત્પાથઃ નિવેદિતમ્ અન્નાદિકમ્ ઽઅભ્યશ્યામ્ઽ. ઽદેવયવો નરાઃઽ; દેવારાધકાઃ ઽયત્ર મદન્તિઽ; યસ્મિન્ નિવેદિતતીર્થપ્રસાદાદિકે સ્વીકૃતે ઽમદન્તિઽ; હૃષ્ટા ભવન્તિ. યદ્વા: બ્રહ્માદીન્ અપિ ન ગણયન્તિ. ઽઇત્થાઽ; ઇત્થં પ્રતિદિનં વર્તમાનઃ ઽઉરુક્રમસ્ય વિષ્ણોર્ બન્ધુઃઽ; જાત્યેકવચનમ્. સ એવાતીવાભિમતઃ ઽપરમેઽ; સર્વોત્કૃષ્ટે ઽમધ્વેઽ; મધુવત્ ભોગ્યતમે વિષ્ણોઃ પદે ઽઉત્સઽ; ઉત્સુકઃ. યદ્વા ઉત્કૃષ્ટઃ.
[120.4-5] શ્રુત્યન્તરે: "વિષ્ણુનાશિતમ્ અશ્નન્તિ વિષ્ણુના પીતં પિબન્તિ વિષ્ણુન ઘ્રાતં જિઘ્રન્તિ વિષ્ણુના રસિતં રસયન્તિ તસ્માદ્ વિદ્વાંસો વિષ્ણૂપહૃતં ભક્ષયેયુઃ" ઇતિ.
[120.7] ભાગવતે: "ત્વયોપભુક્તસ્રગ્ગન્ધ વાસો ઽલઙ્કારચર્ચિતાઃ ।
[120.8] ઉચ્છિષ્ટભોજિનો દાસાસ્ તવ માયાં તરેમહિ* ॥{865}*" ઇતિ [ભાગવતપ્ 11.6.46]
[120.9] હારીત: "કૃપાદત્તં હસ્તગતં વિષ્ણુભુક્તોજ્ઝિતન્તુ યત્ ।
[120.10] ઉપવાસછલાન્નાત્તિ તેન ભુક્તં સુરોપમમ્ ॥" ઇતિ
[120.11] ભૃગુ: "હવિઃ કૃત્વા ચતુર્ભાગમ્ ઊર્ધ્વભાગૌ નિવેદયેત્ ।
[120.12] અધસ્તાદ્ એકભાગેન હોમ બલિમ્ અથાચરેત્ ॥
[120.13] યદંશં પાત્રસંશિષ્ટં પૂજકાયૈવ નિર્મિતમ્ ।
[120.14] અગ્નિકાર્યાવશિષ્ટઞ્ ચ બલિશિષ્ટઞ્ ચ યદ્ ધવિઃ ।
[120.15] સર્વં તત્પૂજકાયૈવ પ્રોક્તમ્ એવં મનીષિભિઃ ॥" ઇતિ
[120.16] યજ્ઞાધિકારે ભૃગુ: "આત્મનશ્ ચ ચતુર્થાંશં વૈશ્વદેવાર્થમ્ અર્ચકઃ ।
[120.17] આદાય વૈશ્વદેવાન્તે શિષ્ટાન્નં ભોજયેત્ પુનઃ ॥ [ય્.અ ]
[120.18] બલિશેષં હોમશેષં વૈશ્વદેવે વિશેષતઃ ।
[120.19] ગૃહ્ણીયાદ્ વૈશ્વદેવાર્થં ભોજનાર્થઞ્ ચ ઋત્વિજઃ ॥" ઇતિ [ય ]
[120.20-23] કાશ્યપ: "સર્વહવિઃ પાત્રેષુ શિષ્ટમ્ અન્નં સર્વં ભગવન્નિવેદિતમ્ અપૂપાદિકઞ્ ચ પૂજકા ગૃહ્ણીયુઃ. યથા ગુરોર્ ઉચ્છિષ્ટં પુત્રશિષ્યભૃત્યાનાં ભોજ્યં. તથા સર્વસ્ય રક્ષિતુઃ સૌમ્યમૂર્તે સર્વવ્યાપિનો વિષ્ણોઃ જગદ્ગુરોર્ નિવેદિતમ્ અન્નાદ્યં વિશ્વં ચતુર્વર્ણાનાં ભક્તિમતાં સર્વેષાં ભોજ્યમ્, અભક્તિમતામ્ અભોજ્યમ્" ઇતિ.
[120.24] શ્રીપાઞ્ચરાત્રે ઈશ્વરસંહિતાયાં સમારાધનાધ્યાયે
[120.25] સ્કન્દ: "ત્વયા નિષેધ આખ્યાતો મન્ત્રદત્તસ્ય વસ્તુનઃ ।
[120.26] સર્વસ્ય પત્રપુષ્પાન્ન પૂર્વસ્ય પરમેશ્વર ॥ [ઈશ્વરસ્ ]
!{865}! ભાગવતપ્: ત્વયોપભુક્તસ્રગ્ગન્ધવાસો ઽલઙ્કારચર્ચિતાઃ । ઉચ્છિષ્ટભોજિનો દાસાસ્ તવ માયાં જયેમ હિ.
[અર્ચાવતારસ્ય સકલલોકોજ્જીવનાર્થતા]
[121.1] તસ્યેદાનીં પ્રદાનઞ્ ચ પ્રાશનઞ્ ચ પ્રશંસસિ ।
[121.2] કિમ્ એતદ્ અત્ર મે જાતસ્ સંશયઃ પરમેશ્વર ॥ [ઈશ્વરસ્ ]
[121.3] ઈશ્વર:પ્રદાનં પ્રાશનં પુત્ર ઉપભોગ્યત્વમ્ એવ ચ ।
[121.4] શૈવે પાશુપતે દૃષ્ટમ્ અચિરાદ્ એવ પાપકૃત્ ॥
[121.5] તત્પુનર્ વૈષ્ણવે માર્ગે વર્તતે વ્યત્યયેન તુ ।
[121.6] અનન્તફલદં દાનાત્ પ્રાશાનાત્ કોષ્ટશુદ્ધિકૃત્ ॥" ઇતિ [ઈશ્વરસ્ ]
[121.7] તત્રૈવ દેવતાર્ચને: "કર્ષં નયતિ પાપાનિ પુણ્યવૃદ્ધિં કરોતિ ચ ।
[121.8] દાનૈર્ ધર્મૈઃ તથા પુણ્યૈસ્ તપોભિશ્ ચ ન તત્ફલમ્ ॥ [ઈશ્વરસ્ ]
[121.9] ભગવદ્ભક્તિપૂતાનાં યત્ફલં પ્રાપણાદનાત્ ॥" ઇતિ [ઈશ્વરસ્ ]
[121.10] અન્યત્ર: "સત્સઙ્ગદેવાર્ચનસત્કથાસુ પરોપદેશે ચ રતો મનુષ્યઃ ।
[121.11] સ યાતિ વિષ્ણોઃ પરમં પદં યદ્દેહાવસાને ઽચ્યુતતુલ્યતેજાઃ ॥" ઇતિ
[121.12] અન્યત્ર: "નારાયણૈકનિષ્ઠા યે સાત્ત્વિકાસ્ તાન્ નિબોધત ।
[121.13] પુરુષા રાજસાશ્ ચૈવ નાનાદૈવતયાજિનઃ ॥
[121.14] બાહ્યા નિર્દેવતાશ્ ચૈવ તામસાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
[121.15] રજસ્તમો ઽભિભૂતાનાં ન તુ મોક્ષઃ કથઞ્ચન ॥" ઇતિ

[121.16] પુરાણાન્તરે: "યત્રૈવ પૂજ્યતે વિષ્ણુર્ વિધિના પ્રયતૈર્ નરૈઃ ।
[121.17] ન તત્ર હ્ય્ આધિદૌર્ગત્ય વ્યાધિચૌરાદિકં ભયમ્ ॥" ઇતિ
[121.18] કિઞ્ચ: "નિત્યમુક્તોપભોગ્યત્વાત્ પરવ્યૂહાત્મનો હરેઃ ।
[121.19] તત્કાલસન્નિકૃષ્ટૈક લક્ષ્યત્વાદ્ વિભવાત્મનઃ ॥ [આ.સ્ 14.14]
[121.20] વિશુદ્ધૈર્ યોગસંસિદ્ધૈશ્ ચિન્ત્યત્વાદ્ અન્તરાત્મનઃ ।
[121.21] અર્ચાત્મન્ય્ એવ સર્વેષામ્ અધિકારો નિરઙ્કુશઃ ॥ [આ.સ્ 14.15]
[121.22] અર્ચાવતારવિષયે મમાપ્ય્ ઉદ્દેશતસ્ તથા*{866}* ।
[121.23] ઉક્તા ગુણા ન શક્યન્તે વક્તું વર્ષશતૈર્ અપિ ॥ [આ.સ્ 14.16]
[122.1] એવં પઞ્ચપ્રકારો ઽહમ્ આત્મનાં પતતામધઃ ।
[122.2] પૂર્વસ્માદ્ અપિ પૂર્વસ્માત્ જ્યાયાંશ્ ચૈવોત્તરોત્તરઃ ॥ [આ.સ્ ]
[122.3] સૌલભ્યતં*{867}* જગત્સ્વામી સુલભો હ્ય્ ઉત્તરોત્તરઃ ॥" [આસ્ ]
[122.4-7] ઇતિ પ્રતિપાદિતરિત્યા ભગવતઃ પરત્વાદિષુ સૌલભ્યાભાવાત્ અખિલલોકસમુજ્જીવનાર્થમ્ અર્ચાવતારઃ. તદેકપરત્વાદ્ વૈખાનસાઃ તત્પ્રિયતમાઃ. એતદૃશનારાયણાયણૈકપરત્વાભાવાદ્ બોધાયનસ્ય આપસ્તમ્બાદીનાઞ્ ન કથઞ્ચદ્ અપિ પરમૈકાન્તિત્વં ભગવત્પ્રિયતમત્વઞ્ ચ સમ્ભવતિ.
[122.8-9] એવં ચ વૈખાનસાનામ્ એવ પરમૈકાન્તિત્વં ભગવત્પ્રિયતમત્વઞ્ ચોપપદ્યતે ઇતિ સર્વં સમઞ્જસમ્ ઇતિ દશમો હેતુર્ નિરૂપિતમ્.
[122.10] ઇતિ દશમહેતુનિરૂપણમ્
[122.11-14] ઇતિ શ્રીરમણવેઙ્કટાચલેશ્વરપાદારવિન્દસપર્યાનિરતસ્ય સર્વતન્ત્રસ્વતન્ત્રસ્ય શ્રીનિવાસમખિવેદાન્તદેશિકસ્ય કૃતિષુ શ્રીવૈખાનસસૂત્રતાત્પર્યચિન્તામણૌ દશવિધહતુનિરૂપણમ્ ઉપોદ્ઘાતભાગઃ સમાપ્તઃ.
!{866}! આસ્: ગુરુણોદ્દિશ્ય મામ્ પુરા.