દશવિધાહેતુનિરૂપણ · ભાગ 120

અબ્ક્üર્zઉન્ગ્સ્વેર્zએઇછ્નિસ્
અગ્નિપ્: અગ્નિપુરાણમ્.
આપસ્તમ્બધ્સ્: આપસ્તમ્બીયધર્મસૂત્રમ્.
આપસ્તમ્બગૃસ્: આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્રમ્.
આસ્: આનન્દસંહિતા.
અષ્ટધ્યાયી: પાનિનિઽસ્ અછ્ત્ બ્üછેર્ ગ્રમ્મતિસ્છેર્ રેગેલ્ન્.
આશ્વલાયનગૃસ્: આશ્વલાયનગૃહ્યસૂત્ર.
અવ્: અથર્વસંહિતા.
ભાગવતપ્: શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણમ્.
બૌધ્ધ્સ્: દસ્ બૌધાયન-ધર્મસૂત્ર.
બૌધ્ગૃસ્: થે બોધાયન ગૃહ્યસૂત્ર.
બૌધ્ગૃશેષ્સ્: પ્પ્. 177-376 ઇન્ બૌધ્ગૃસ્.
ભ્ગી: ભગવદ્ગીતા. સ્. મ્ભ્ (6.23.1-40.78).
બ્રહ્મકૈવર્તપ્: શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તપુરાણમ્.
બ્રહ્માણ્ડપ્: બ્રહ્માણ્ડપુરાણ ઓf કૃષ્ણ દ્વૈપાયન વ્યાસ.
બ્રહ્મપ્: સન્સ્ક્રિત્ ઇન્દિચેસ્ અન્દ્ તેxત્ ઓf થે બ્રહ્મપુરાણ.
બૃહદ્બ્રહ્મસ્: બૃહદ્બ્રહ્મસંહિતા.
છાન્દોગ્યબ્ર્: છાન્દોગ્યબ્રાહ્મણ.
છાન્દોગ્યૌ: ખ્âન્દોજોપનિસ્હદ્.
ધ્ન્[દ્]: દશવિધહેતુનિરૂપણ બ્ય્ શ્રીનિવાસ દીક્ષિત.
ધ્ન્[ત્]: દશવિધહેતુનિરૂપણ બ્ય્ શ્રીનિવાસ દીક્ષિત [તેલુગુ છરચ્તેર્સ્]
ધ્ન્વ્: દશવિધહેતુનિરૂપણવ્યાખ્યાન
ગર્ભૌ: ગર્ભોપનિષદ્.
ગરુડપ્: શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્.
ગૌતમધ્સ્: થે ઇન્સ્તિતુતેસ્ ઓf ગૌતમ.
ગોભિલગૃસ્: ગોભિલીયગૃહ્યસૂત્ર.
ગૃહ્યપરિશિષ્ટસ્: વૈખાનસગૃહ્યપરિશિષ્ટસૂત્ર.
હરિવ્: થે હરિવંશ (સુપ્પ્લ્. તો મ્ભ્).
હિર્ગૃસ્: હિરણ્યકેશિગૃહ્યસૂત્રમ્.
ઈશ્વરસ્: ઈશ્વરસંહિતા.
જયાખ્યસ્: જયાખ્યસંહિતા.
કૈવલ્યૌ: કૈવલ્યોપનિષદ્.
કપિઞ્જલસ્: કપિઞ્જલસંહિતા.
કાઠકગૃસ્: થે કાઠકગૃહ્યસૂત્ર.
ખ: ખિલાધિકાર (ખિલતન્ત્ર)
ખાદિરગૃસ્: ખાદિરગૃહ્યસૂત્રમ્.
ક્જ્ક્: જ્ઞાનકાણ્ડ (કાશ્યપસંહિતા).
ક્ર: ક્રિયાધિકાર.
કૂર્મપ્: શ્રી-કૂર્મમહાપુરાણમ્.
લિઙ્ગપ્: લિઙ્ગમહાપુરાણમ્.

મહાઉ: મહોપનિષદ્.
મનુધ્શ્: થે મનુ સ્મૃતિ.
મનુગૃસ્: માનવગૃહ્યસૂત્ર ઓf થે મૈત્રાયણીય શાખા.
મર્કણ્ડેયપ્: શ્રી-માર્કણ્ડેયમહાપુરાણમ્.
મત્સ્યપ્: મત્સ્યમહાપુરાણમ્.
મ્ભ્: મહાભારત.
મોપ્: મોક્ષોપાયપ્રદીપિકા બ્ય્ રઘુપતિભટ્ટાચાર્ય.
મુદ્ગલૌ: મુદ્ગલોપનિષદ્.
મુણ્ડકૌ: મુણ્ડકોપનિષદ્.
નારદપ્: નારદપુરાણ.
નરસિંહપ્: નૃસિંહપુરાણ.
નિરુક્ત: [યાસ્ક] થે નિઘન્તુ અન્દ્ થે નિરુક્ત.
ન્વ્બ્: વૈખાનસકલ્પસૂત્રભાષ્ય (વૈખાનસસૂત્રભાષ્ય; વૈખાનસગૃહ્યસૂત્રભાષ્ય).
પદ્મપ્: શ્રી પદ્મમહાપુરાણમ્.
પાદ્મસ્: પાદ્મ સમ્હિતા.
પારમેશ્વરસ્: પાઞ્ચરાત્રાન્તર્ગતા પારમેશ્વરસંહિતા.
પરાશરસ્: પરાશર સંહિતા.
પાર્ગૃસ્: પારસ્કરગૃહ્યસૂત્ર.
પૌષ્કરસ્: પાઞ્ચરાત્રાગમે રત્નત્રયાન્તર્ગતા પૌષ્કરસંહિતા.
પ્ર: પ્રકીર્ણાધિકાર.
પ્ર્: શ્રી પાઞ્ચરાત્રરક્ષા.
પુરાતન્ત્ર: પુરાતન્ત્ર.
પૂર્વપ્: પૂર્વપ્રયોગ.
રામ્: થે પાદ ઇન્દેx ઓf થે વાલ્મિકિ રામાયણ.
ઋવ્: થે હ્ય્મ્ન્સ્ ઓf થે રિગ્-વેદ ઇન્ થે સમ્હિત અન્દ્ પદ તેxત્સ્.
સ: સમૂર્તાર્ચનાધિકરણ.
સામ્બપ્: સામ્બપુરાણમ્.
સમ્મયૂ: સંસ્કારમયૂખ.
સનત્ક્સ્: સનત્કુમાર-સંહિતા ઓf થે પાઞ્ચરાત્રાગમ.
શાઙ્ખાયનગૃસ્: શાઙ્ખાયનગૃહ્યસૂત્ર.
સનુક્ર્: સૂત્રાનુક્રમણિકા.
શતપથબ્ર્: થે શતપથ બ્રાહ્મણ ઇન્ થે કાણ્વીય રેચેન્સિઓન્.
સાત્ત્વતસ્: સાત્વત-સંહિતા.
સ્દ્: સૂત્રદર્પણ (શ્રીવૈખાનસસૂત્રદર્પણ).
સ્દ્ચ્: શ્રીનિવાસદીક્ષિતેન્દ્રચરિત્ર.
શેષસ્: શેષસંહિતા - શ્રીપાઞ્ચરાત્રાભિધા ભગવચ્છાસ્ત્રે સકલસંહિતાસારભૂતા શેષસંહિતા.
સ્કન્દપ્: થે સ્કન્દપુરાણ.
શ્રીપ્રશ્નસ્: શ્રીપ્રશ્ન સમ્હિતા.
સ્ર્-વૃત્તિ: પ્રયોગવૃત્તિ.
સુપ્રભેદા: [સુપ્રભેદાગમ] સુપ્રપેતાકમમ્.

શ્વેતુ: શ્વેતાશ્વતરોપનિષદ્.
સ્ય્-ન્: નિબન્ધન.
તા: તૈત્તિરીયારણ્યકમ્.
ત્બ્: થે તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ ઓf થે બ્લચ્ક્ યજુર્ વેદ.
ત્પ્ચ્: તાત્પર્યચિન્તામણિ.
ત્સ્: થે તૈત્તિરીય સંહિતા ઓf થે બ્લચ્ક્ યજુર્વેદ.
વ: વાસાધિકાર (વાસનાધિકાર).
વૈખ્સ્મ્સ્: વૈખાનસસ્માર્તસૂત્ર.
વરાહપ્: શ્રી વરાહપુરાણમ્.
વાસિષ્ઠધ્શ્: વાસિષ્ઠધર્મશાસ્ત્ર.
વિષ્ણુધ્: વિષ્ણુધર્મઃ.
વિષ્ણુધર્મોત્તરપ્: શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્.
વિષ્ણુપ્: શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણમ્.
વિષ્ણુસ્મૃતિ: વિષ્ણુસ્મૃતિઃ.
વિષ્વક્સેનસ્: વિષ્વક્સેન સંહિતા.
વિશ્વમિત્રસ્: વિશ્વામિત્રસંહિતા.
વિવાહપ્: વિવાહપ્રયોગ.
વ્ક્: વિમાનાર્ચનકલ્પ (વૈખાનસાગમ, મરીચિસંહિતા).
વ્મ્મ્: વૈખાનસમહિમમઞ્જરી.
વ્મ્પ્: વૈખાનસમન્ત્રપ્રશ્ન (વૈખાનસસંહિતા).
વૃદ્ધહારીત: વૃદ્ધહારીતસ્મૃતિ.
વ્ય્-વૃત્તિ: વૃત્તિ દેસ્ વસન્તયાજિન્.
ય: યજ્ઞાધિકાર
યાજ્ઞવલ્ક્યધ્શ્: યાજ્નવલ્ક્ય સ્મૃતિ.
દશવિધહેતુનિરૂપણ
[મઙ્ગલાચરણમ્]
[1.1] શ્રીમદ્વિખનસ મહાગુરવે નમઃ ।
[1.2] શ્રી શ્રીનિવાસ પરબ્રહ્મણે નમઃ ॥
[1.3-4] શ્રી શ્રીનિવાસમખિકૃતે શ્રીવૈખાનસગૃહ્યસૂત્રતાત્પર્યચિન્તામણૌ દશવિધહેતુનિરૂપણમ્
[1.5] વૈખાનસકુલોદ્ભૂતં વેઙ્કટેશાર્ચનારતમ્*{3}* ।
[1.6] વેદાન્તદેશિકં વન્દે શ્રીનિવાસાર્યદીક્ષિતમ્ ॥
[1.7] શ્રીવેઙ્કટેશમ્ અખિલેશમ્ અનન્તમ્ આદ્યં કારુણ્યવારિધિમ્ અશેષસુરૈસ્ સુવન્દ્યમ્ ।
[1.8] વન્દે સમસ્તજગતાં સ્થિતિસૃષ્ટિહેતું માન્યાન્ ગુરૂંશ્ ચ શતશો*{4}* ભૃગુકશ્યપાદીન્ ॥
[1.9] શ્રુતિસ્મૃતિનદીપૂર્ણં શાસ્ત્રકલ્લોલસઙ્કુલમ્ ।
[1.10] વિષ્ણુભક્ત્યુદકં શુદ્ધં વન્દે વૈખાનસાર્ણવમ્* ॥{5}*
[1.11] યેનાન્યકૢપ્તસૂત્રાણાં*{6}* નેત્રં નિસ્તિમિરીકૃતમ્ ।
[1.12] સૂત્રં વૈખાનસં હ્ય્ એતત્*{7}* ચતુર્વર્ગફલપ્રદમ્ ॥
[1.13] શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસાદ્યૈઃ પ્રતિપાદિતવૈભવામ્ ।
[1.14] પરમાત્મપરાં વન્દે સૂત્રોપનિષદં પરામ્ ॥
[વ્યાખ્યાનકર્તૃગોત્રનામાદિ]

[1.15] શ્રીમત્કૌશિકવંશ્યેન*{8}* ગોવિન્દાચાર્યસૂનુના ।
[1.16] શ્રીવેઙ્કટેશપાદાબ્જસપર્યાસુ રતાત્મના ॥
[1.17] શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિસિદ્ધમાર્ગાનુવર્તિના ।
[1.18] પૂર્વાચાર્યપરિક્ષુણ્ણસમ્પ્રદાયાનુયાયિના ॥
[1.19] વેદાન્તાચાર્યવર્યેણ શ્રીનિવાસાર્યયજ્વના ।
[1.20] વૈખાનસસ્ય સૂત્રસ્ય વ્યાખ્યા સમ્યક્ પ્રકાશ્યતે ॥
!{3}! ધ્ન્[ત્] 1: વેઙ્કટેશાર્ચનાવરમ્.
[વિખાનસસૂત્રસ્ય તદનુયાયિનાં ચ સર્વોત્કૃષ્ટત્વે દશવિધહેતૂનાં નિર્દેશઃ]
[2.1-3] અથ સત્યત્વાદિસમસ્તકલ્યાણગુણવિશિષ્ટાત્ પરબ્રહ્મણઃ શ્રીમન્નારાયણાદ્ ઉત્પન્નેન વિખનશ્શબ્દવાચ્યેન ચતુર્મુખબ્રહ્મણા પ્રણીતસ્ય વૈખાનસસૂત્રસ્ય સર્વસૂત્રોત્તમત્વે તત્સૂત્રોક્તધર્માનુષ્ઠાતૄણાં સર્વોત્કૃષ્ટતમત્વે ચ દશવિધહેતવો નિરૂપ્યન્તે.
[2.4] યથા:
[2.5-9] અખિલજગત્કારણભૂતેન વિખનસા પ્રણીતત્વાત્.*{9}* સર્વસૂત્રાણામ્ આદિત્વાત્.*{10}* સર્વકર્મસુ શ્રુતિમાર્ગાનુસારિત્વાત્.*{11}* સમન્ત્રકસર્વક્રિયાપ્રતિપાદકત્વાત્.*{12}* નિષેકસંસ્કારાદિમત્વાત્.*{13}* અષ્ટાદશશારીરસંસ્કારપ્રતિપાદકત્વાત્.*{14}* સાઙ્ગક્રિયાકલાપવત્ત્વાત્.*{15}* મન્વાદ્યૈઃ સ્વીકૃતત્વાત્.*{16}* અખિલજગદેકકારણભૂતશ્રીમન્નારાયણૈકપરત્વાત્.*{17}* એતત્સૂત્રોક્તધર્માનુષ્ઠાનવતામ્ એવ ભગવત્પ્રિયતમત્વોપપત્તેશ્ ચ.*{18}* ઇતિ.
[2.10-12] એભિર્ હેતુભિર્ અસ્ય સૂત્રસ્ય સર્વસૂત્રોત્તમત્વં એતત્સૂત્રોક્તધર્માનુષ્ઠાનાદ્ એવ વૈખાનસાનાં સર્વેભ્યઃ શ્રેષ્ઠતમત્વાઞ્ ચ શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિમુખેન પ્રતિપાદ્યતે. તત્રાદૌ અખિલજગત્કારણભૂતેન વિખનસા પ્રણીતત્વાદ્ ઇતિ હેતુર્ નિરૂપ્યતે.
[2.13] વિખનશ્શબ્દાર્થનિર્ણયઃ
[નારાયણસ્ય વિખનો વૈખાનસાદિશબ્દવાચ્યત્વમ્]
[2.14] વિખના નામ કશ્ચિદ્ ઋષિઃ, ઉત નારાયણઃ? નારાયણ એવ કેવલં.
[2.15-16] મુનિમાત્રસ્ય વૈખાનસશબ્દવાચ્યત્વેન પ્રતિપાદનાભાવાત્. પરમાત્મનો નારાયણસ્ય વિખનો વૈખાનસાદિશબ્દવાચ્યત્વં શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિષ્વ્ અવગમ્યતે. યથા:
[2.17] ખિલશ્રુતૌ: "ધેનુર્ વહાણામ્ અદિતિસ્ સુરાણાં બ્રહ્મા ઋભૂણાં વિખના મુનીનામ્".
[2.18-19] ઇતિ શ્રુયતે. અયમ્ અર્થઃ. વહાનાં અતડુદાદીનાં ધેનુઃ ઉત્પત્તિકારણમ્. સુરાણાં ઇન્દ્રાદીનામ્ અદિતિઃ. ઋભૂણાં:
[2.20] "સાધ્યા વિશ્વે ચ વસવો મરુતો ઋભવસ્ તથા ।
[2.21] તથૈવાઙ્ગિરસો રુદ્રા આદિત્યાશ્ ચ તથૈવ ચ ।
[2.22] એતે દેવગણાશ્ ચાષ્ટૌ મન્વન્તરગણેશ્વરાઃ ॥"
[2.23] ઇતિ ભૃગૂક્તાનાં સાધ્યાદીનાં બ્રહ્મા. મુનીનાં મુનિશબ્દવાચ્યાનાં વિખનાઃ.
[2.24] બ્રહ્મણો મુનિશબ્દવાચ્યત્વં ભારતે ચાવગમ્યતે
[2.25] "નિશાં સુપ્ત્વાથ ભગવાન્ ક્ષપાન્તે પ્રત્યબુદ્ધ્યત* ।{19}* [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 3.265]
[3.1] પશ્ચાદ્ બુદ્ધ્વા સસર્જાપઃ તાસુ વીર્યમ્ અવાસૃજત્* ॥{20}* [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 3.266]
[3.2] તદ્ અણ્ડમ્ અભવદ્ ધૈમં સહસ્રાંશુસમપ્રભમ્ । [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 3.267]
[3.3] અહઙ્કૃત્યા*{21}* તતસ્ તસ્મિન્ સસર્જ પ્રભુર્ ઈશ્વરઃ । [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 3.268]
[3.4] હિરણ્યગર્ભં વિશ્વાત્મા બ્રહ્માણં જલજં*{22}* મુનિમ્ ॥" ઇતિ [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 3.269]
[3.5] અણ્ડબહુત્વાભિપ્રાયેણ મુનીનામ્ ઇતિ બહુવચનમ્. યથા
[3.6] "અણ્ડાનાન્ તુ સહસ્રાણાં સહસ્રાણ્ય્ અયુતાનિ ચ ।
[3.7] ઈદૃશાનામ્ અનન્તાનાં કોટિકોટિશતાનિ ચે॥"તિ સ્મરણાત્.
[3.8] નિશા ચાત્ર પ્રલયઃ, સા એતાવતીતિ કુત્રાવગમ્યત ઇતિ ચેત્.
[3.9] મહાભારતે: "ચતુર્યુગસહસ્રાણિ ચતુર્યુગશતાનિ ચ*{23}* । [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 3.261]
[3.10] પ્રાહુઃ કલ્પસહસ્રન્ તુ*{24}* બ્રાહ્મણાસ્ તત્ત્વદર્શિનઃ । [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 3.262]
[3.11] દશકલ્પસહસ્રાણિ અપ્ય્ અયસ્ સા મહાનિશા*{25}* ॥" ઇતિ. [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 3.263]
[3.12-13] અનયા ખિલશ્રુત્યા ભગવતો વિખનશ્શબ્દવાચ્યત્વં કથમ્ અવગમ્યત ઇતિ ચેત્ ઉચ્યતે.
[ઇતિહાસપુરાણાભ્યામ્ એવ વેદાર્થસ્ય નિર્ણેયત્વમ્]
[3.14] "દુર્બોધા વૈદિકાશ્ શબ્દા પ્રકીર્ણત્વાચ્ ચ યે ખિલાઃ ।
[3.15] તદ્જ્ઞૈસ્ ત એવ સ્પષ્ટાર્થાઃ સ્મૃતિતન્ત્રે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥"*{26}* ઇતિ
[3.16] "યદિ વિદ્યાચ્ ચતુર્વેદાન્ સાઙ્ગોપનિષદાન્ દ્વિજઃ ।

[3.17] ન ચેત્ પુરાણસદ્વિદ્યા ન વેદાર્થવિચક્ષણઃ ॥" ઇતિ
[3.18] "ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં વેદં સમુપબૃહ્મયેત્*{27}* ।
[3.19] બિભેત્ય્ અલ્પશ્રુવાદ્*{28}* વેદો મામ્ અયં પ્રતરિષ્યતિ ॥" ઇતિ ચ [મ્ભ્ 1.1.204]
[3.20-21] સ્મરણાત્ ઇતિહાસપુરાણાભ્યામ્ એવાર્થનિર્ણયઃ કર્તવ્યઃ. ભારતે મોક્ષધર્મે નારદસ્તુતૌ:
[3.22-23] "નમસ્ તે દેવદેવેશ"*{29}* ઇત્ય્ આરભ્ય સ્તોત્રમધ્યે "ફેનપાચાર્ય વાલખિલ્ય વિખનો વિખનસ વૈખાનસાચાર્ય અભગ્નયોગ અભગ્નપરિસઙ્ખ્યાન"*{30}* ઇતિ.
[3.24] તત્રૈવ: "યત્ તસ્મિન્ન્ ઉપલભ્યં તે તત્ તેજસ્ તત્ ત્રયીમયમ્ ।
[3.25] તદ્ વૈખાનઃ પરં બ્રહ્મ ઇતિ વેદવિદો વિદુઃ ॥" ઇતિ ચોક્તમ્. [મ્ભ્ ]
!{28}! લિએસ્ મિત્ મ્ભ્: અલ્પશ્રુતાદ્.
!{29}! મ્ભ્ 12.325.4અ: નમસ્ તે દેવદેવ.
!{30}! બેzઉગ્ ઔf મ્ભ્ 12.325.4જ્-ક્: પ્રથમત્રિસૌપર્ણ [91] પઞ્ચાગ્ને [92] ત્રિણાચિકેત [93] ષડઙ્ગવિધાન [94] પ્રાગ્જ્યોતિષ [95] જ્યેષ્ઠસામગ [96] સામિકવ્રતધર [97] અથર્વશિરઃ [98] પઞ્ચમહાકલ્પ [99] ફેનપાચાર્ય [100] ॥ વાલખિલ્ય્.અ [101] વૈખાનસ [102] અભગ્નયોગ [103] અભગ્નપરિસંખ્યાન [104] યુગાદે [105] યુગમધ્ય [106] યુગનિધન [107] આખણ્ડલ [108] પ્રાચીનગર્ભ [109] કૌશિક [110]; સ્.ઉ., ધ્ન્[દ્] 10.1-3.
[વિખનશ્શબ્દનિર્વચનમ્]
[4.1-2] તથા નામસહસ્રાધ્યાયે "વૈખાનસ્ સામગાયનઃ"*{31}*" ઇતિ સ્મર્યતે.
[જગત્સૃષ્ટિપ્રયોજનમ્]
[4.3] પઞ્ચરાત્રે આત્મસંહિતાયામ્:
[4.4] "મહાભૂતેન ભૂતેન વ્યાપ્તં વિખનસા જગત્ ।
[4.5] તમ્ એવ શરણં ગચ્છ જગત્કારણમ્ અચ્યુતમ્ ॥" [આત્મસંહિતા]
[4.6] ઇતિ શાણ્ડિલ્યેન શતાનન્દમ્ અભિલક્ષ્યોક્તમ્.
[4.7] વૈખાનસે આનન્દસંહિતાયાં:
[4.8] "વેદાન્તતત્ત્વમીમાંસાખનનં કૃતવાત્ હરિઃ* ।{32}*
[4.9] નામ્ના વિખનસં પ્રાહુર્ યઞ્ ચ વૈખાનસં તથા* ॥{33}*" ઇતિ પ્રોક્તમ્. [આસ્ ]
[4.10-12] અત્ર ખનનશબ્દેન સઙ્કલ્પ ઉચ્યતે. "સો ઽકામયત. બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ સ તપો ઽતયત"*{34}* ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ. અવાપ્તસમસ્તકામસ્યાપિ ભગવતઃ સૃષ્ટિકાર્યે પ્રવૃત્તિર્ ભવતિ.
[સમષ્ટિસૃષ્ટિલક્ષણમ્]
[4.13] નનુ સત્યવાદિસમસ્તકલ્યાણગુણવિશિષ્ટસ્ય ભગવતઃ.
[4.14] "ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય વીર્યસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ ।
[4.15] જ્ઞાનવૈરાગ્યયોશ્ ચૈવ ષણ્ણાં ભગ ઇતીરણા ॥"
[4.16] ઇતિ સમગ્રષાડ્ગુણ્યપરિપૂર્ણસ્ય અવાપ્તસમસ્તકામસ્ય કિમર્થં સૃષ્ટ્યદિકમ્*{35}* ઇતિ ચેત્ ઉચ્યતે.
[4.17] "અપ્રમેયો ઽનિયોજ્યશ્ ચ યત્ર કામગમો વશી । [મ્ભ્ 2, અપ્પ્. 21.1605]
[4.18] મોદતે ભગવાન્ ભૂતૈઃ બાલઃ કીડનકૈર્ ઇવ* ॥{36}*" [મ્ભ્ 2, અપ્પ્. 21.1606]
[4.19] ઇત્યાદિ ભારતવચનાનુસારેણ લીલાર્થમ્ એવેતિ.
[4.20] જગદ્સૃષ્ટ્યાદિલીલાનુભવાર્થં ભગવતા સમષ્ટિસૃષ્ટેર્ અનન્તરં વ્યષ્ટિસૃષ્ટૌ
[4.21-22] દેવમનુષ્યાદિવિવિધવિશેષસૃષ્ટ્યર્થં ચતુર્મુખસૃષ્ટિં પ્રતિ ધ્યાનં કૃતમ્. એષા ચિદચિદાત્મિકા સૃષ્ટિઃ ભગવતા ક્રિયતે. વ્યષ્ટિસૃષ્ટિસ્ તુ બ્રહ્મણા. સમષ્ટિસૃષ્ટિર્ નામ:
[4.23] "ભૂતૈસ્ તુ પઞ્ચભિઃ પ્રાણૈઃ સ્વાન્તૈર્ દશભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ ।
[4.24] ચતુર્વિંશાતિ તત્ત્વાનિ સાઙ્ખ્યશાસ્ત્રવિદો વિદુઃ ॥
!{31}! બેzઉગ્ ઔf મ્ભ્ 13.135.119: આત્મયોનિઃ સ્વયઞ્જાતો વૈખાનઃ સામગાયનઃ । દેવકીનન્દનઃ સ્રષ્ટા ક્ષિતીશઃ પાપનાશનઃ.
[5.1] મહાન્ કાલઃ પ્રધાનઞ્ ચ માયાવિદ્યા ચ પૂરુષઃ ।
[5.2] ઇતિ પૌરાણિકાઃ પ્રાહુઃ ત્રિંશત્તત્વાનિ તૈસ્ સહ ॥"
[વ્યષ્ટિસૃષ્ટિલક્ષણમ્]
[5.3-9] ઇતિ વચનાત્ તત્ત્વસૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે. "સ્વાન્તૈર્" ઇત્ય્ અનેન "મનો બુદ્ધિર્ અહઙ્કારશ્ ચિત્તઞ્ ચ કરણાન્ય્ અમી" ઇત્ય્ અન્તઃકરણચતુષ્ટયમ્ ઉચ્યતે. વ્યષ્ટિસૃષ્ટિર્ નામ: અણ્ડાન્તર્વર્તિભૂતજાતસૃષ્ટિઃ. "અજામ્ એકાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણામ્" "નિત્યો નિત્યાનામ્ ચેતનશ્ ચેતનાનામ્". ઇત્યાદિ શ્રુતિભિઃ નિત્યત્વેન શ્રુતાનાં પ્રકૃતિપુરુષાનાં સૃષ્ટિર્ નામ પ્રલયદશાયાં સૂક્ષ્મરૂપેણ અવિભક્તનામરૂપેણ ચ પરમાત્મન્ય્ એકીભૂતાનાં સૃષ્ટિકાલે પરમાત્મનો ઽનુપ્રવેશાનન્તરં સ્થૂલરૂપવત્વં વિભક્તનામરૂપભાક્ત્વઞ્ ચ. "તત્ સૃષ્ટ્વા". "તદ્ એવાનુપ્રાવિશત્. તદ્ અનુપ્રવિશ્ય. સચ્ ચ ત્યચ્ ચાભવત્" ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ.
[5.10] વિષ્ણુપુરાણે: "તદ્ એતદ્ અક્ષયં નિત્યં જગન્મુનિવરાખિલમ્ ।
[5.11] અવિર્ભાવતિરોભાવજન્મનાશવિકલ્પવત્* ॥{37}* [વિષ્ણુપ્ ]

[5.12] પ્રકૃતિં પુરુષઞ્ ચૈવ પ્રવિશ્યાત્મેચ્છયા હરિઃ ।
[5.13] ક્ષોભયામાસ સમ્પ્રાપ્તે સર્ગકાલે વ્યયાપ્યયૌ ॥" ઇતિ [વિષ્ણુપ્ ]
[5.14] ગીતાસુ: "પ્રકૃતિં પુરુષમ્ ચૈવ વિદ્ધ્ય્ અનાદી ઉભાવ્ અપિ ।" [ભ્ગી = મ્ભ્ 6.35.19અબ્]
[5.15] મમ યોનિર્ મહદ્ બ્રહ્મ તસ્મિન્ ગર્ભં દધામ્ય્ અહમ્ ।
[5.16] સમ્ભવસ્ સર્વભૂતાનાં તતો ભવતિ ભારત ॥" [ભ્ગી = મ્ભ્ 6.36.3]
[અણ્ડોત્પત્ત્યાદિપ્રકારઃ]
[5.17-21] ઇતિ ચોક્તરીત્યા સૃષ્ટિકાલે જગદ્યોનિભૂતં "મહબ્રહ્મ" તદીયં પ્રકૃત્યાખ્યમ્ આચિદ્વસ્તુ*{38}* યત્, તસ્મિન્ ચેતનાખ્યં ગર્ભં યોજયતિ. તત્કૃતાચ્ ચિદચિત્સંસર્ગાત્ દેવાદિસ્થાવરાન્તાનામ્ અચિન્મિશ્રાણાં સર્વભૂતાનાં સમ્ભવો ભવતિ. એવમ્ એવ પરમાત્મના પઞ્ચીકૃતાનાં ભૂતાનાં અન્યોન્યસંયોગાદિના અણ્ડોપ્તત્ત્યાદિકં*{39}* શ્રીવિષ્ણુપુરાણે પ્રતિપાદ્યતે. યથા:
[5.22] "આકાશવાયુતેજાંસિ સલિલં પૃથિવી તથા ।
[5.23] શબ્દાદિભિર્ ગુણૈર્ બહ્મ*{40}*સંયુક્તાન્ય્ ઉત્તરોત્તરૈઃ ॥ [વિષ્ણુપ્ 1.2.46]
[5.24] શાન્તા ઘોરાશ્ ચ મૂઢાશ્ ચ વિશેષાસ્ તેન તે સ્મૃતાઃ ।
[5.25] નાનાવીર્યાઃ પૃથગ્ભૂતાઃ તતઃ તે સંહતિં વિના ॥ [વિષ્ણુપ્ ]
!{37}! લિએસ્ મિત્ ધ્ન્[ત્] 72: આવિર્ભાવતિરોભાવજન્મનાશવિકલ્પવત્.
[6.1] નાશક્નુવન્ પ્રજાઃ સ્રષ્ટુમ્ અસમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ ।
[6.2] સમેત્યાન્યોન્યસંયોગં પરસ્પરસમાશ્રયાઃ ॥ [વિષ્ણુ.પ્ ]
[6.3] એકસઙ્ઘાતલક્ષ્યાશ્ ચ*{41}* સંપ્રાપ્યૈક્યમશેષતઃ । [વિષ્ણુપ્ 1.2.49ચ્દ્]
[6.4] પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ ચાપ્ય્ અવ્યક્તાનુગ્રહેણ ચ* ॥{42}* [વિષ્ણુપ્ 1.2.50અબ્]
[6.5] મહદાદ્યા વિશેષાન્તા હ્ય્ અણ્ડમ્ ઉત્પાદયન્તિ તે ।
[6.6] તત્ક્રમેણ પ્રબુદ્ધં તજ્*{43}* જલબુદ્બુદવત્સમમ્ ।
[6.7] ભૂતેભ્યો ઽણ્ડં મહાબુદ્ધે પ્રવૃદ્ધમ્ ઉદકેશયમ્* ।{44}*
[6.8] પ્રાકૃતં બ્રહ્મરૂપસ્ય વિષ્ણોઃ સ્થાનમ્ અનુત્તમમ્ ॥ [વિષ્ણુ.પ્ 1.2.51]
[6.9] તત્રાવ્યક્તસ્વરૂપો ઽસૌ વ્યક્તરૂપી જગત્પતિઃ ।
[6.10] વિષ્ણુર્ બ્રહ્મસ્વરૂપેણ સ્વયમ્ એવ વ્યવસ્થિતઃ ॥" [વિષ્ણુપ્ ]
[6.11] ઇત્ય્ આરભ્ય
[6.12] "તસ્મિન્ન્ અણ્ડે ઽભવદ્ બ્રહ્મા*{45}* સદેવાસુરમાનુષઃ ॥" [વિષ્ણુપ્ 1.2.54]
[6.13-14] ઇત્યાદિભિઃ સમષ્ટિસૃષ્ટ્યાદિકમ્*{46}* ઉક્તમ્. વિશેષેણ વ્યષ્ટિસૃષ્ટાવ્ અપિ બ્રહ્મણો ઽણ્ડાદિષૂત્પત્તિપ્રકારઃ શ્રૂયતે. યથા:
[6.15-21] મહોપનિષદિ: "અથાતો મહોપનિષદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ. એકો હ વૈ નારાયણ આસીદ્" ઇત્ય્ આરભ્ય "તસ્ય ધ્યાનાન્તસ્સ્થસ્ય યજ્ઞસ્તોમમ્ ઉચ્યતે. તસ્મિન્ ચતુર્દશપુરુષા જાયન્તે. એકા કન્યા*{47}*. દશેન્દ્રિયાણિ મન એકાદશં તેજો દ્વાદશમ્ અહઙ્કારઃ ત્રયોદશઃ પ્રણાશ્*{48}* ચતુર્દશઃ આત્મા પઞ્ચદશઃ બુદ્ધિર્ ભૂતાનિ પઞ્ચ તન્માત્રાણિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ ચ સ એકઃ પઞ્ચવિંશઃ પુરુષઃ."*{49}* "અથ પુનર્ એવ નારાયણસ્ સો ઽન્યત્કામો*{50}* મનસા ધ્યાયત તસ્ય ધ્યાનાન્તસ્સ્થસ્ય લલાટાત્ સ્વેદો ઽપતત્, ત ઇમાઃ પ્રતતા આપઃ, તાસુ તેજઃ, તત્ તેજો*{51}* હિરણ્મયમ્ અણ્ડમ્ તત્ર બ્રહ્મા ચતુર્મુખો ઽજાયત."*{52}* ઇતિ.
[બ્રહ્મણો ઽણ્ડાદિષૂત્પત્તિપ્રકારઃ]
[6.22] યજુષિ: "સ પ્રજાપતિર્ એકઃ પુષ્કરપર્ણે સમભવત્" ઇતિ ચ.*{53}*
[6.23] *{54}*મનૌ: એવં "અપ એવ સસર્જાદૌ તાસુ વીર્યમ્ અવાસૃજત્* ॥{55}*" ઇત્ય્ આરભ્ય [મનુધ્શ્ 1.8ચ્દ્]
[6.24] "તસ્મિન્ જજ્ઞે સ્વયં બ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ ॥" ઇતિ [મનુધ્શ્ 1.9ચ્દ્]
!{41}! વિષ્ણુપ્: એકસઙ્ઘાતલક્ષ્માશ્ ચ.
[7.1] *{56}*ભારતે: "સ્વપતસ્ તસ્ય દેવસ્ય પદ્મં સૂર્યસમપ્રભમ્ ।
[7.2] નાભ્યાં વિનિસ્સૃતમ્ અભૂત્ તત્રોત્પન્નઃ પ્રજાપતિઃ ॥"*{57}* ઇતિ ચ સ્મર્યતે.*{58}* [મ્ભ્ 3.194.11]
[7.3-4] નનુ નાભ્યામ્ અણ્ડે ચોત્પત્તિર્ એકસ્ય કથમ્ ઉપપદ્યત*{59}* ઇતિ ચેત્ - તત્ કલ્પાન્તર ઇતિ વક્તયમ્. તદુક્તં હયશિર ઉપાખ્યાને:
[એકસ્ય બ્રહ્મણઃ નાભ્યામ્ અણ્ડે ચ ઉત્પત્તિઃ]
[7.5] "ત્વત્તો મે માનસં જન્મ પ્રથમં દ્વિજપૂજિતમ્ ।
[7.6] ચાક્ષુષં વૈ દ્વિતીયં મે આસીજ્ જન્મ પુરાતનમ્ ॥
[7.7] ત્વત્પ્રસાદાચ્ ચ મે જન્મ તૃતીયં વાચિકં મહત્ ।
[7.8] ત્વત્તો મે શ્રાવણઞ્ ચાપિ ચતુર્થં જન્મ વૈ પ્રભો ॥
[7.9] નાસિક્યઞ્ ચૈવ મે જન્મ ત્વત્તઃ પઞ્ચમમ્ ઉચ્યતે ।

[7.10] અણ્ડજઞ્ ચાપિ મે જન્મ ત્વત્તઃ ષષ્ઠં વિનિર્મિત્તમ્ ॥
[7.11] ઇદન્ તુ સપ્તમં જન્મ પદ્મજં મે ઽમિતપ્રભ* ।{60}*" ઇતિ.
[ચતુર્મુખસ્ય વૈખાનસાદિશબ્દવાચ્યત્વમ્]
[7.12-14] અતસ્ સમસ્તજગજ્જન્મસ્થિતિધ્વંસમહાનન્દૈકહેતોઃ ભગવતઃ પરબ્રહ્મણો નારાયણસ્ય વૈખાનસાદિશબ્દવાચ્યત્વસમ્ભવાત્ તન્નાભિનલિનસઞ્જાતસ્ય બ્રહ્મણો ઽપિ "અઙ્ગાદ્ અઙ્ગાદ્"*{61}* ઇતિ મન્ત્રોક્તપ્રકારેણ ભારતાદિપ્રતિપાદિતરીત્યા ચ*{62}* વૈખાનસાદિશબ્દવાચ્યત્વમ્ ઉપપદ્યતે.
[7.15] શાન્તિપર્વણિ: "વિશેષેણાખનત્*{63}* યસ્માત્ ભાવનામુનિસૃષ્ટયે ।
[7.16] તસ્માદ્ વિખનસો નામ સ આસીદ્ અણ્ડજઃ પ્રિયઃ ॥" ઇતિ [મ્ભ્ ]
[7.17] તત્રૈવ: "સ્રષ્ટું સ તુ સમુદ્યુક્તો બ્રહ્મયોનિમયઃ પ્રભુઃ ।
[7.18] ખનિત્વા ચાત્મનાત્માનં ધર્માદિગુણસંયુતમ્ ।
[7.19] ધ્યાનમ્ આવિશ્ય યોગેન હ્ય્ આસીદ્ વિખનસો મુનિઃ ॥" ઇતિ [મ્ભ્ ]
[7.20-21] શ્રીભાગવતે: "ન ખલુ ગોપિકાનન્દનો ભવાન્ અખિલદેહિનામ્ અન્તરાત્મદૃક્ ।
[7.22-23] વિખનસાર્થિતો વિશ્વગુપ્તયે સખ ઉદેયિવાન્ સાત્ત્વતાં કુલે ॥" ઇતિ [ભાગવતપ્ 10.31.4]
[શ્રીરઙ્ગે વૈખાનસાર્ચનમ્]
[7.24] ગારૂડે - શ્રીરઙ્ગમાહાત્મ્યે:
[7.25] "બ્રહ્માપિ દિવ્યહંસેન સિતમેઘોપમેન ચ ।
[7.26] પૃષ્ઠતો ઽનુયયૌ વિષ્ણું વસ્ત્રેણોચ્છાદ્ય*{64}* ચાનનમ્ ॥
!{56}! ધ્ન્[ત્] 81 ઇન્સ્. (નાભિપદ્મે - ભારતમ્).
[8.1] તત્રાર્ચકો મહાભાગો ભગવાન્ વિખનાસ્ તદા*{65}* ।
[8.2] દદૌ પ્રસાદં દેવાનાં રઙ્ગનાથાભ્યનુજ્ઞયા* ॥{66}*" ઇતિ [ગરુડપ્ ]
[8.3] શ્રીવૈખાનસે - આનન્દસંહિતાયામ્:
[8.4] "અન્તર્હિતાનાં ખનનાદ્ વેદાનાન્ તુ વિશેષતઃ ।
[8.5] સ વિભુઃ પ્રોચ્યતે સર્વૈઃ વિખના બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
[8.6] વૈખાનસશ્ ચ ભગવાન્ પ્રોચ્યતે સ પિતામહઃ* ॥{67}*" ઇતિ [આસ્ ]
[8.7] વ્યાસનિઘણ્ટૌ: "વિખનસઞ્ ચ વિધાતારં વિરિઞ્ચ*{68}* તં ચતુર્મુખમ્ ।" ઇતિ
[8.8] "નાભિજન્માણ્ડજઃ પૂર્વો વિખનાઃ કમલાસનઃ ॥
[8.9] શતાનન્દશ્ શતધૃતિસ્ સત્યકો હંસવાહનઃ* ।{69}*
[8.10] પદ્માસનો વિખનસશ્ ચાહર્મુખઃ*{70}* ઇતીરિતઃ ॥" ઇતિ ચ પ્રતિપાદિતમ્.*{71}*
[8.11-12] એવં કાર્યકારણયોર્ અભેદાવગમાત્*{72}* પ્રમાણબાહુલ્યાચ્ ચ ભગવતિ નારાયણે ચતુર્મુખે ચ વૈખાનસશબ્દપ્રયોગપ્રકારઃ*{73}* પ્રતિપાદિતઃ.
[8.13] વૈખાનસાનામ્ ઉત્પત્તિપ્રકારઃ*{74}*
[શ્રુત્યુક્તઃ વૈખાનસાનામ્ ઉત્પત્તિપ્રકારઃ]
[8.14-23] વૈખાનસાનામ્ ઉત્પત્તિઃ વિશેષેણ શ્રૂયતે. યજુષિ આરુણકેતુકે ઇષ્ટકોપધાનકથનાનુવાકે સૃષ્ટિપ્રકરણે*{75}* - "આપો વા ઇદમ્ આસન્*{76}* સલિલમ્ એવ. સ પ્રજાપતિર્ એકઃ પુષ્કરપર્ણે સમભવત્. તસ્યાન્તર્ મનસિ કામસ્ સમવર્તત. ઇદં સૃજેયમ્ ઇતિ"*{77}* ઇત્ય્ આરભ્ય "સ તપસ્ તપ્ત્વા. શરીરમ્ અધૂનુત. તસ્ય યન્ માંસમ્ આસીત્. તતો ઽરુણાઃ કેતવો વાતરશના ઋષય ઉદતિષ્ઠન્.*{78}* યે ઽનખાઃ તે વૈખાનસાઃ. યે વાલાઃ તે વાલખિલ્યાઃ."*{79}* ઇતિ. અસ્યાર્થઃ. સમષ્ટિસૃષ્ટેર્ અનન્તરં વ્યષ્ટિસૃષ્ટૌ ચતુર્મુખઃ*{80}* દેવમનુષ્યાદિવિવિધવિશેષસૃષ્ટ્યર્થં મત્સ્યાદિરૂપેણાવતરિષ્યમાણસ્ય*{81}* ભગવતો નારાયણસ્ય પરમવૈદિકત્વેન સમ્પ્રતિપન્નશ્રીવૈખાનસભગવચ્છાસ્ત્રમાર્ગેણ*{82}* સમારાધ્દનર્થઞ્ ચ સ્વાત્મતુલ્યાઃ પ્રજાસ્ સમ્ભવેયુર્ ઇતિ સ્વાન્તર્યામિણં પરમાત્માનં ધ્યોનેનાનુકૃતવાન્*{83}* અયમ્ એવાર્થો બ્રાહ્માણ્ડે ઽપ્ય્ ઉચ્યતે
[8.24] "ઓમ્ ઇત્ય્ એકાક્ષરં બ્રહ્મ વ્યાહરન્ સંસ્મરન્ હરિમ્ ।
[8.25] પદ્માસનસ્થો ભગવાન્ પરમં તપ આસ્થિતઃ ॥" [બ્રહ્માણ્ડપ્ ]
!{65}! ધ્ન્[દ્] 26.6 લિએસ્ત્ મિત્ ધ્ન્[ત્] 87: તથા.
[સનકાદિસૃષ્ટિપ્રકારઃ]
[9.1-5] ઇત્ય્ આરભ્ય*{84}* બ્રહ્મણા બ્રહુશઃ*{85}* કૃતં તપશ્ચરણમ્ ઉક્તમ્. તપશ્ચરણકાલે સાક્ષાત્કૃતભગવત્સ્વરૂપવૈભવાનુભવાતિશયાત્ ભગવદ્દત્તસૃષ્ટિશક્તિલાભાત્ તદુપજનિતવિશેષવેગાચ્ ચ પુલકિતસર્વાઙ્ગઃ શરીરમ્ અધૂનુત - કમ્પમ્ અકરોત્. "તસ્ય યન્ માંસમ્ આસીદ્"*{86}* માંસં માનસમ્ ઇતિ યાવત્. "અર્થાત્ પ્રકરણાલ્ લિઙ્ગાદ્ ઔચિત્યાદ્ અર્થનિર્ણયઃ" ઇત્ય્ અર્થાદિભિઃ*{87}* સમીચીનાર્થનિર્ણયવિધાનાત્ "અક્ષરસામ્યાન્ નિર્બ્રૂયાદ્"*{88}* ઇતિ નિરુક્તવિધાનાઞ્ ચ.
[9.6-10] તથા ચ તસ્ય મનઃ પરમાત્મનિ સંસક્તમ્ આસીદ્ ઇતિ યત્, તેન હેતુના તદનુગ્રહસ્ સમજનિ. તેનાનુગૃહીતાત્ બ્રહ્મણઃ "કેતવો વાતરશનાઃ ઋષયઃ ઉદતિષ્ઠન્"*{89}*. "અરુણાઃ" પરમાત્મનિ વસન્તઃ તદિતરરવિક્તાઃ "કેતવઃ" ઉચ્છ્રિતસ્વભાવાઃ પરમાત્મપ્રવણાનામ્ અગ્રેસરાઃ "વાતરશના" દિગ્વાસસઃ "ઋષયઃ" સર્વાર્થદર્શિનઃ સનકાદયઃ "ઉદતિષ્ઠન્" ઉત્કૃષ્ય સમભવન્ ઇતિ.*{90}*
[9.11] ઇદં વિષ્ણુપુરાણે ઽપિ: "સનન્દનાદયો યે ચ પૂર્વં સૃષ્ટાસ્ તુ વેધસા ।
[9.12] ન તે લોકેષ્વ્ અસજ્જન્ત નિરપેક્ષાઃ પ્રજાવિધૌ* ॥{91}* [વિષ્ણુપ્ 1.7.9]
[9.13] સર્વે તે યોગિનો જાતા*{92}* વીતરાગા વિમત્સરાઃ ।
[9.14] તેષ્વ્ એવં નિરપેક્ષેષુ લોકસૃષ્ટૌ મહાત્મનઃ ॥" ઇત્યાદિના પ્રતિપાદિતમ્.*{93}* [વિષ્ણુપ્ 1.7.10]

[9.15-19] સ પ્રજાપતિઃ એવંવિધાન્ સ્વકાર્યાસાધકાન્ તાન્ દૃષ્ટ્વા કિઞ્ચિદ્ વિષાદમ્ આપન્નઃ પુનર્ અપિ સ્વકારણં ભગવન્તં ધ્યાનપ્રયાયેણ ખનનેનાતોષત્. "યે નખા" ઇત્યાદિ*{94}*. ભગવદનુગ્રહવિકસિતે પ્રજાપતેર્ મનસિ વૈખાનસા નામ ઋષયસ્ સમ્ભૂતાઃ અત્ર "યે નખા" ઇત્ય્ અત્ર આદ્યન્તવર્ણવિપર્યયો ભવતિ. "કશ્યપઃ પશ્યકો ભવતી"તિવત્ "ખના ઇત્ય્ એતત્ નખા" ઇતિ વિપર્યસ્તમ્ ઇતિ યાવત્.*{95}*
[9.20] "સુપ્તિઙુપગ્રહલિઙ્ગનરાણાં કાલહલચ્સ્વરકર્તૃયઙઞ્*{96}* ચ ।
[9.21] વ્યત્યયમ્ ઇચ્છિતિ*{97}* શાસ્ત્રકૃદ્ એષાં સો ઽપિ ચ સિદ્ધ્યતિ બાહુલકેન ॥"
[9.22-24] ઇતિ, "બહુલં છન્દસી"*{98}*તિ ચાત્ર પ્રણામન્*{99}*. અત્ર "અનખા" ઇતિ ચ્છિત્ત્વા કેચિદ્ એવમ્ ઊચુઃ*{100}*. અનખા ઇત્ય્ અનેન સૌમ્યેન્દ્રિયવત્વં ઉક્તમ્ ઇતિ*{101}*.
!{84}! ધ્ન્[ત્] 93 ઇન્સ્. "શૂદ્રજાતિં મનુષ્યાણાં પશૂનામ્ અશ્વમ્ એવ" ચેત્યન્તં (એવં?).
[વૈખાનસાનામ્ આચાર્યપુરુષત્વમ્]
[10.1-3] એવઞ્ ચ સતિ "સૌમ્યં જિતેન્દ્રિયં"*{102}* "સુપ્રસન્નેન્દ્રિયં"*{103}* ઇત્યાદિના ભગવચ્છાસ્ત્રેષ્વ્ આચાર્યલક્ષણસ્ય*{104}* પ્રતિપાદિતત્વાત્ "વૈખાનસ વિખનસાચર્ય"*{105}* ઇતિ. વિષ્ણોર્*{106}* આચાર્યત્વેન શાન્ત્ય્પર્વણ્ય્ અભિહિતત્વાત્.
[10.4] "વિખના ઇતિ વિષ્ણુસ્ તજ્જા વૈખાનસાઃ સ્મૃતાઃ* ।{107}* [ક્ર 36.28ચ્દ્]
[10.5] વિષ્ણોર્ એવ સમુત્પન્ના ભૃગ્વાદ્યા મુનયસ્ તથા ॥"
[વૈખાનસાનામ્ ત્રિશુક્લત્વમ્]
[10.6-7] ઇતિ વચનાત્, "ગુરોસ્ સાનવૃત્તિર્*{108}* વૈખાનસ"*{109}* ઇતિ બોધાયનસૂત્રે ઉક્તત્વાચ્ ચ ભાગવતાદિષુ*{110}* પ્રતિપાદિતમ્ "આચાર્યપુંસ્ત્વમ્ એતેષાં વૈખાનસાનામ્*{111}* એવે"ત્ય્ અવગમ્યતે.
[10.8-9] યદ્વા "અનઘા" ઇતિ પાઠઃ. અનેન*{112}* ત્રિશુક્લત્વં સૂચ્યતે. જન્મ વિદ્યા કર્મ ચેતિ. અદ્વારકત્વેન ભગવતઃ ચતુર્મુખાચ્ ચોપ્તત્તિશ્રવણાત્*{113}*,
[10.10] "તત્કર્મ યન્ ન બન્ધાય સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે ।
[10.11] આયાસાયાપરં કર્મ વિદ્યાન્યા શિલ્પનૈપુણમ્ ॥"
[10.12-13] ઇત્ય્ ઉક્તરીત્યા અદ્વારકભગવત્સ્વરૂપજ્ઞાનતદારાધનવિધિપ્રતિપાદકશાસ્ત્રનિષ્ઠત્વેન ચ એષાં ત્રિશુક્લત્વમ્.*{114}* શુક્લવતામ્ એવાધિક્યં આરણ્યપર્વણિ પ્રથમાધ્યાયે પ્રતિપાદિતમ્. યથા:
[10.14] "યેષાં ત્રીણ્ય્ અવદાતાનિ યોનિર્વિદ્યા ચ કર્મ ચ ।
[10.15] તે સેવ્યાસ્ તૈસ્ સમાસ્યા હિ શાસ્ત્રેભ્યો ઽપિ ગરીયસી* ॥{115}*" તિ [મ્ભ્ 3.1.25]
[આનન્દસંહિતાનુસારેણ વૈખાનસોત્પત્ત્યાદિકમ્]
[10.16] શ્રીવૈખાનસે આનન્દસંહિતાયાં વિખનસોત્પત્ત્યાદિકં પ્રતિપાદિતમ્:
[10.17] "અથ સસ્માર ભગવાન્ વિશ્વસૃષ્ટ્યર્થમ્ અચ્યુતઃ ।
[10.18] ધાતારં વિશ્વનિર્માણચતુરં ચતુરાનનમ્* ॥{116}* [આસ્ 4.6]
[10.19] સ્મરણાનન્તરાદ્ એવ પ્રાદુર્ આસીત્ પુરઃ પ્રભોઃ ।
[10.20] ધાતા સમસ્તજગતામ્ ઉત્પત્તિકરણક્ષમઃ ॥ [આ.સ્ 4.7]
[10.21] તં પ્રાહ*{117}* ભગવાન્ વિષ્ણુઃ પ્રણતં પુરતઃ સ્થિતમ્ ।
[10.22] શ્રીભગવાન્ ઉવાચ: બ્રહ્મન્ ત્વયા જગત્ સર્વં કર્તવ્યં સચરાચરમ્ ॥ [આસ્ 4.8]
[10.23] લોકે વિહર્તુમ્ ઇચ્છામિ યદ્ અહં*{118}* પદ્મસમ્ભવ ।
[10.24] તતસ્ ત્વત્સૃષ્ટજગતામ્ અવિચ્છિન્નપ્રવૃત્તયે ।
[11.1] ધર્મસંરક્ષણાર્થાય વેદશાસ્ત્રાર્થસિદ્ધયે* ॥{119}* [આસ્ 4.9]
[11.2] અલસા અલ્પસત્ત્વાશ્ ચ મનુષ્યાસ્ સ્વલ્પબુદ્ધયઃ ।
[11.3] તે પરવ્યૂહવિભવાન્ આત્માનાઞ્ ચ ન મેનિરે* ॥{120}* [આસ્ 4.10]
[આનન્દસંહિતાનુસારેણ સનકાદિસૃષ્ટિઃ]
[11.4] સૌલભ્યાય તુ ભક્તાનાં સર્વલોકાનુકમ્પયા* ॥{121}* [આસ્ 4.11ચ્દ્]
[11.5] અર્ચાવતારરૂપેણ લોકે ઽસ્મિંશ્ ચતુરાનન ।
[11.6] અવતારં કરિષ્યામિ મહ્યા*{122}* લક્ષ્મ્યા સમન્વિતઃ ॥ [આ.સ્ 4.12]
[11.7] મદર્ચાયૈ સૃજ બ્રહ્મન્ સૃષ્ટ્યાદૌ મુનિસત્તમં* ।{123}* [આસ્ 4.13અબ્]
[11.8] ઇત્ય્ આજ્ઞપ્તસ્ તદા બ્રહ્મા મુહૂર્તં તત્ સિસૃક્ષયા ।
[11.9] ચિન્તયામાસ તત્કર્મા ક્ષણમ્ એકં મહામુનિઃ* ॥{124}* [આસ્ 4.14]
[11.10] ઊચુઃ ન શક્નુયામ્ એવં સ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છન્ તથાવિધમ્* ।{125}*
[11.11] તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા દેવદેવો હરિસ્ સ્વયમ્ ॥ [આ.સ્ ]
[11.12] ચિન્તયામાસ દેવેશઃ સ્વનિર્મલતરાત્મનિ ।

[11.13] વેદાન્તતત્ત્વમીમાંસા ખનનં કૃતવાન્ હરિઃ* ॥{126}* [આસ્ 4.15]
[11.14] નામ્ના વિખનસં ચક્રે તત્પદાન્વર્થયોગતઃ*{127}* ।
[11.15] તથા ચિન્તયતસ્ તસ્ય મનસો દ્વૌ બભૂવતુઃ* ॥{128}* [આસ્ 4.18]
[11.16] સઙ્કલ્પધર્મૌ સન્નમ્ય પ્રાઞ્જલિં પુરતઃ સ્થિતમ્* ।{129}* [આસ્ 4.19અબ્?]
[11.17] બ્રહ્માણમ્ અબ્રવીદ્ વિષ્ણુર્ ભૂતસૃષ્ટ્યન્તહેતવે (કારકં) ।
[11.18] સઙ્કલ્પધર્મૌ ભવતસ્ તવ સૃષ્ટ્યન્તહેતવે* ॥{130}*
[11.19] શુદ્ધસત્ત્વસમુત્પન્નો નિર્મિતો ઽયં તવાગ્રતઃ* ॥{131}* [આસ્ 4.35ચ્દ્]
[11.20] મુનિશ્રેષ્ઠો મહાતેજા મત્કાર્યકરણક્ષમઃ* ।{132}* [આસ્ 4.36અબ્?]
[11.21] મત્કાર્યસાધકાન્ એવ ત્વં વૈ સ્રષ્ટુમ્ અથાર્હસિ ॥
[11.22] હૃષીકેશસ્ય તદ્વાક્યં ભ્યાધાય કૃતઞ્જલિઃ* ।{133}*
[11.23] ચતુર્મુખશ્ ચાપિ તથા સનકાદિમુનીશ્વરાન્* ।{134}*
[11.24] ધ્યાયન્ મુખૈશ્ ચતુર્ભિસ્ તુ ક્રમાદ્ અસૃજદ્ અબ્જભૂઃ* ॥{135}*
!{119}! આસ્: લોકે વિહર્તુમ્ ઇચ્છા મે વર્તતે પદ્મસમ્ભવ । તતસ્ સ્વસૃષ્ટિર્ જગતામ્ અવિચ્ચિન્ના પ્રવર્તતે । ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય વેદશાસ્ત્રાર્થસિદ્ધયે॥. વ્ગ્લ્. આસ્ 15.9।10અબ્: લોકે વિહર્તુમ્ ઇચ્છામે વર્તતે પદ્મસમ્ભવ । તતસ્ ત્વત્સૃષ્ટજગતામ્ અવિચ્છિન્નપ્રસૃત્તયે ॥ સાધુસંરક્ષણાર્થય વેદશાસ્ત્રર્થસિદ્ધયે ।.
[આનન્દસંહિતાનુસારેણ દક્ષાદિમુનિદશકસૃષ્ટિઃ]
[12.1] સનત્કુમારઞ્ ચ તથા સનકઞ્ ચ સનાતનમ્ ।
[12.2] સનન્દનમ્ ઇતિ ખ્યાતાન્ બ્રહ્મવિદ્યાવિશારદાન્* ॥{136}* [આસ્ 2.20]
[12.3] તતસ્ તે ચ મુનિશ્રેષ્ઠા*{137}* જ્ઞાનાતિશયવૈભવાત્ ।
[12.4] વિરક્તચિત્તાસ્ સઞ્જગ્મુઃ કૈવલ્યં પદમ્ ઉત્તમં* ॥{138}* [આસ્ 4.21]
[12.5] સ્વકાર્યસાધકાન્ બ્રહ્મા સૃષ્ટવાન્ પુનર્ એવ હિ* ।{139}*
[12.6] પ્રાણાચ્ ચ ચક્ષુષસ્ તદ્વદ્ અભિમાનાચ્ ચ કર્મણઃ* ॥{140}* [આસ્ 4.22]
[12.7] હૃદયાચ્ છિરસઃ*{141}* શ્રોત્રાદ્ ઉદાનાદ્ વ્યાનતસ્ તતઃ ।
[12.8] સમાનાચ્ ચ તથાપાનાદ્ ઋષિશ્રેષ્ઠાન્ ઇમાન્ દશ* ॥{142}* [આસ્ 4.23]
[12.9] દક્ષં મરીચિનં*{143}* નીલલોહિતં ભૃગુમ્ એવ ચ ।
[12.10] તથાઙ્ગિરસમ્ અત્રિં ચ પુલસ્ત્યં પુલહં તથા* ॥{144}* [આસ્ 4.24]
[12.11] વસિષ્ઠં ચ ક્રતું ચૈવ ક્રમાદ્ અસૃજદ્ અબ્જભૂઃ ।
[12.12] નવ બ્રહ્માણ એવૈતે વિના સ્યુર્ નીલલોહિતં* ॥{145}* [આસ્ 4.25]
[આનન્દસંહિતાનુસારેણ વૈખાનસસ્ય મુનિશ્રેષ્ઠત્વમ્]
[12.13] ધર્મસઙ્કલ્પસહિતાસ્ સનકાદ્યા મુનીશ્વરાઃ ।
[12.14] ભૃગ્વાદિમુનયશ્ ચૈવ શ્રુતિસ્મૃત્યાદિવેદનાત્* ॥{146}* [આસ્ 4.26]
[12.15] શિષ્યા વિખનસઃ પ્રોક્તાસ્ સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગાઃ ।
[12.16] વૈખાનસાનાં ભૃગ્વાદ્યા વંશકર્તાર ઈરિતાઃ ॥ [આ.સ્ 4.27]
[12.17] સર્વેષામ્ અગ્રજં શ્રેષ્ઠમ્ આત્મપુત્રં મુનિં તથા ।
[12.18] તં હરેઃ પુરતઃ કૃત્વા પ્રોક્તવાન્ કમલાસનઃ ॥ [આસ્ 4.28]
[12.19] બ્રહ્મોવાચ: દેવદેવ જગન્નાથ સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારણ ।
[12.20] ભગવંસ્ ત્વત્પ્રભાવેન સૃષ્ટો ઽયં મુનિસત્તમઃ* ॥{147}* [આસ્ 4.29]
[12.21] જાતાઃ ચિન્તયતો મત્તસ્ ત્વત્ સૃષ્ટૌ મુનયસ્ ત્વ્ ઇમે ।
[12.22] એતૈર્ અપિ કૃતં સર્વં જગદ્ એતચ્ ચરાચરં ॥ [આસ્ 4.30]
[12.23] મત્પુત્રાણાં ચ સર્વેષામ્ અગ્રજઃ પુરુષોત્તમઃ ।
[12.24] વૈષ્ણવેષ્વ્ અગ્રજશ્ શ્રેષ્ઠો મુનીનાં પ્રથમો મુનિઃ ॥ [આ.સ્ 4.31]
!{136}! આસ્: સનત્કુમારશ્ ચ તથા સનકશ્ ચ સનાતનઃ । સનન્દન ઇતિ ખ્યાતા બ્રહ્મવિદ્યાવિશારદાઃ; સો લિએસ્ત્ ઔછ્ ધ્ન્[ત્] 104.

[આનન્દસંહિતાનુસારેણ વૈખાનસ્ય ગર્ભવૈષ્ણવત્વમ્]
[13.1] વિશેષખનનાજ્ જાતો વિષ્ણોર્ વૈખાનસસ્ તથા ।
[13.2] ભૃગ્વાદીન્ ઉપનીયાથ સાવિત્રીમ્ ઉપદેક્ષ્યતિ* ॥{148}* [આસ્ 4.32]
[13.3] પરબ્રહ્મોપદેષ્ટાસાવ્ અયમ્ એવ ગુરુસ્ સ્મૃતઃ ।
[13.4] એતદ્ ઉક્તપ્રકારેણ સર્વે વૈ મમ સૂનવઃ ॥ [આસ્ 4.33]
[13.5] ચરિષ્યન્તિ યથાન્યાયં*{149}* લૌકિકાધ્યાત્મવૈદિકાન્ ।
[13.6] એભિઃ પ્રવર્તિતા સૃષ્ટિર્ અવિચ્છિન્ના પ્રવર્ત્તતે* ॥{150}* [આસ્ 4.34]
[13.7] ભવાન્ અવતરત્વ્ અત્ર મમ સૃષ્ટૌ જનાર્દન* ।{151}*
[13.8] શુદ્ધસત્ત્વસમુત્પન્નો નિર્મિતો ઽયં ત્વયા વિભો* ॥{152}* [આસ્ 4.35]
[13.9] ઋષિશ્રેષ્ઠો મહાતેજાઃ ત્વત્કર્મકરણક્ષમઃ ।
[13.10] તથાસૌ ખનનાદ્ વિષ્ણોઃ ધ્યાયાદ્ અન્તશ્ ચ ગર્ભતઃ* ॥{153}* [આસ્ 4.36]
[13.11] યસ્માત્ તવ સમુત્પન્નો*{154}* જ્ઞેયો ઽસૌ ગર્ભવૈષ્ણવઃ ।
[13.12] ઇત્ય્ ઉક્તો ભગવાન્ પ્રાહ મુનિશ્રેષ્ઠં તપોનિધિં ॥ [આ.સ્ 4.37]
[13.13] શ્રીભગવાન્ ઉવાચ: દેવબ્રહ્મ ઋષીણાન્ તુ મદીયારાધનં પ્રતિ ।
[13.14] મયા સઞ્ચોદિતો યસ્માત્ ત્વમ્ એવ મુનિસત્તમ* ॥{155}* [આસ્ 4.38]
[13.15] તપોધનો ભવાન્ એવ ધન્યો ઽસિ ભુવનત્રયે ।
[13.16] આત્માર્થં વા પરાર્થં વા નિત્યનૈમિત્તિકાદિ યત્ ॥ [આ.સ્ 4.39]
[13.17] તત્ સર્વં મત્પ્રસાદેન મદીયારાધનં કુરુ* ।{156}*
[13.18] અથાહ સ ઋષિસ્ તસ્મૈ પ્રણમ્ય જગદાત્મને ॥ [આસ્ 4.40]
[આનન્દસંહિતાનુસારેણ વૈખાનસાનામ્ અદ્વારકભગવદ્યજનેન નિત્યકર્માનુષ્ટાનપૂર્ણતા]
[13.19] શ્રીવિખાના ઉવાચ: ભવતાનુગૃહીતો ઽહં ધન્યો ઽસ્મિ પુરુષોત્તમ ।
[13.20] નાતઃ પરતરં કાર્યં કિમ્ અપ્ય્ અન્યદ્ દિવૌકસામ્* ॥{157}* [આસ્ 4.41]
[13.21] તથાપિ દેવદેવેશ સ્વકર્મ મુનિભિસ્ સદા ।
[13.22] ઉદયાદ્યસ્તપર્યન્તં ક્રિયતે નિયતાત્મભિઃ* ॥{158}* [આસ્ 4.42]
[13.23] સર્વેષાઞ્ ચ દ્વિજાતીનાં શ્રુતિસ્મૃતિસમીરિતમ્ ।
[13.24] કર્તવ્યં સતતં દેવ સ્વસ્વકર્મ પ્રયત્નતઃ ॥ [આ.સ્ 4.43]
!{148}! લિએસ્ મિત્ ધ્ન્[ત્] 106 ઉન્દ્ આસ્: ઉપદિષ્ટવાન્.
[14.1] ભવદારાધનં વિષ્ણો કથં કારં કરોમ્ય્ અહં ।
[14.2] ત્વત્કર્મ ક્રિયતે ચેત્ તુ કર્મલોપો ભવેન્ મમ* ।{159}*
[14.3] ઇત્ય્ ઉક્તો ભગવાન્ આહ મુનિના તત્ત્વવેદિના ॥ [આસ્ 4.44]
[14.4] શ્રીભગવાન્ ઉવાચ: વિખનસ્ ત્વં મુનિશ્રેષ્ઠ મદારાધનકર્મણિ* ॥{160}* [આસ્ 4.45]
[14.5] સ્વકર્મલોપસંત્રાસવ્યાકુલીકૃતચેતસઃ*{161}* ।
[14.6] તવ કર્માણ્ય્ અનૂનાનિ સંતુ નિત્યં મદાજ્ઞયા ॥ [આસ્ 4.46]
[14.7] ત્વદ્વંશજાનાં સર્વેષાં કાલે વૈ કૃતકર્મણામ્* ।{162}*
[14.8] નિષેકાદિશ્મશાનાન્તાઃ કાર્યાઃ મન્ત્રસમન્વિતાઃ* ॥{163}* [આસ્ 4.47]
[14.9] અષ્ટાદશ ચ કર્માણિ શારીરાણિ પ્રચક્ષતે ।
[14.10] યજ્ઞાશ્ ચ વિંશતિર્ દ્વૌ ચ ધર્મં વૈષ્ણવમ્ ઉત્તમં ॥ [આ.સ્ 4.48]
[14.11] વેદે વૈખાનસે સૂત્રે યો ધર્મઃ પરિકીર્તિતઃ ।
[14.12] સર્વૈસ્ સ ધર્મો ઽનુષ્ઠેયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા* ॥{164}* [આસ્ 4.49]
[14.13] ત્વદાજ્ઞૈવ ભૃગ્વાદ્યા નારાયણપરાયણાઃ* ॥{165}* [આસ્ 4.67ચ્દ્]

[14.14] વદન્તી પરમં ધર્મં વૈષ્ણવં શ્રુતિસમ્મતં ।
[14.15] તદ્ધર્મનિરતા યે તુ તે વૈ ભાગવતાઃ સ્મૃતાઃ ॥ [આ.સ્ 4.68]
[14.16] મત્કર્મકારિણાં તેષાં કર્મલોપો ન વિદ્યતે* ।{166}*
[14.17] તિસ્રઃ કોટ્યો મુનીનામ્ તુ કર્મ કુર્વન્તિ મે સદા* ॥{167}* [આસ્ 4.69]
[14.18] જ્ઞાત્વા યજૂંષિ સાઙ્ગાનિ મન્મતાસ્ સર્વ એવ તે ।
[14.19] મન્મન્ત્રકલ્પજાતાનિ મત્પુરાણાન્ય્ અનુક્રમાત્ ॥ [આ.સ્ 4.70]
[14.20] અધીત્ય સર્વકર્માણિ કુર્વતે*{168}* તે મદર્ચનં ।
[14.21] કૃતાધિકારિણસ્ તે તુ કૃતસમ્બન્ધિનો મમ* ॥{169}* [આસ્ 4.71]
[14.22] મત્પ્રસાદભુજસ્ સૌમ્યા અતિપ્રિયતમા મમ ।
[14.23] ષટ્કર્મનિરતાસ્ તે વૈ સાત્ત્વિકાહારતત્પરાઃ ॥ [આ.સ્ 4.72]
[14.24] વૈખાનસેન સૂત્રેણ નિષેકાદિક્રિયાન્વિતાઃ ।
[15.1] ભવન્તિ ભાવિતાત્માનો મત્કર્મકરણક્ષમાઃ ॥ [આ.સ્ 4.73]
[15.2] તસ્માદ્ ભાગવતશ્રેષ્ઠા ભવન્ત્ય્ અપ્રાકૃતા ભુવિ ।
[15.3] સર્વધા "યે નખાસ્ તે વૈખાનસા" ઇતિ વેદતઃ* ॥{170}* [આસ્ 4.74]
[15.4] તસ્માદ્ વૈખાનસાશ્ શુદ્ધાસ્ સર્વકર્મસુ પૂજિતાઃ ।
[15.5] તતઃ પ્રાહ મુનિશ્રેષ્ઠસ્ તમ્ એવં વાદિનં હરિમ્* ॥{171}* [આસ્ 4.75]
[15.6] શ્રીવિખનાઃ: ભગવંસ્ ત્વત્પ્રસાદેન કર્મ સાઙ્ગં યથોદિતં ।
[15.7] સર્વેષાં મત્કુલીનાનાં ભવત્ય્ એવ ન સંશયઃ ॥ [આ.સ્ 4.76]
[મહાભારતોક્તો વૈખાનસાનામ્ ઉત્પત્ત્યાદિપ્રકારઃ]
[15.8-9] અતો ઽત્ર શ્રુત્યુક્તમાર્ગેણ વૈખાનસાનાં સૃષ્ટ્યાદિકં, અદ્વારકભગવદ્યજનેનૈતેષાં નિત્યકર્માનુષ્ઠાનપૂર્ણત્વં ચ પ્રતિપાદિતમ્*{172}*.
[15.10-11] અથ પઞ્ચમવેદત્વેન પ્રસિદ્ધે મહાભારતે આનુશાસનિકપર્વણિ 85તમે અધ્યાયે ભૃગ્વાદિમહર્ષીણાં વૈખાનસાનાઞ્ ચોત્પત્તિઃ નિરૂપિતા*{173}*. યથા:
[15.12] વસિષ્ઠ: "અપિ ચેદં પુરા રામ શ્રુતં મે બ્રહ્મદર્શનમ્ ।
[15.13] પિતામહસ્ય યદ્વૃત્તં બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ॥ [મ્ભ્ 13.85.1]
[15.14] દેવસ્ય મહતસ્ તાત વારુણીં બિભ્રતસ્ તનુમ્ ।
[15.15] ઐશ્વર્યે વારુણે રામ રુદ્રસ્યેશસ્ય વૈ પ્રભોઃ*{174}* ॥ [મ્ભ્ 13.85.2]
[15.16] આજગ્મુર્ મુનયઃ સર્વે દેવાશ્ ચાગ્નિપુરોગમાઃ ।
[15.17] યજ્ઞાઙ્ગાનિ ચ સર્વાણિ વષટ્કારશ્ ચ મૂર્તિમાન્ ॥ [મ્ભ્ 13.85.3]
[15.18] મૂર્તિમન્તિ ચ સામાનિ યજૂંષિ ચ સહસ્રશઃ ।
[15.19] ઋગ્વેદશ્ ચાગમત્ તત્ર પદક્રમવિભૂષિતઃ ॥ [મ્ભ્ 13.85.4]
[15.20] લક્ષણાનિ સુરાસ્તોમા નિરુક્તં સુરપઙ્ક્તયઃ ।
[15.21] ઓઙ્કારશ્ છન્દસાં નેત્રં નિગ્રહપ્રગ્રહૌ તથા* ॥{175}* [મ્ભ્ 13.85.5]
[15.22] તથા વેદાસ્ સોપનિષદો વિદ્યાસ્*{176}* સાવિત્ર્ય્ અથાપિ ચ ।
[15.23] ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યચ્ ચ દધાર શિરસા*{177}* શિવઃ ।
[15.24] સઞ્જુહાવાત્મનાત્માનં સ્વયમ્ એવ તથા પ્રભો*{178}* ॥ [મ્ભ્ 13.85.6]
[15.25] યજ્ઞઞ્ ચ શોભયામાસ બહુરૂપં પિનાકધૃત્ ॥ [મ્ભ્ 13.395.1]
[16.1] દ્યૈર્ નભઃ પૃથિવી*{179}* ખઞ્ ચ તથા ચૈવૈષ ભૂપતિઃ ।
[16.2] સર્વવિઘ્નેશ્વરશ્*{180}* શ્રીમાન્ એષ ચાપિ વિભાવસુઃ ॥
[16.3] એષ બ્રહ્મા શિવો રુદ્રો વરુણો ઽગ્નિઃ પ્રજાપતિઃ । [મ્ભ્ 13.3954]
[16.4] કીર્ત્યતે ભગવાન્ દેવસ્ સર્વભૂતપતિશ્ શિવઃ ॥ [મ્બ્.હ્ 13.3955]
[16.5] તસ્ય યજ્ઞઃ પશુપતેસ્ તપઃ ક્રતવ એવ ચ । [મ્ભ્ 13.3956]

[16.6] દીક્ષા દીપ્તવ્રતા દેવી દિશશ્ ચ સદિગીશ્વરાઃ* ॥{181}* [મ્ભ્ 13.3957]
[16.7] દેવપત્ન્યશ્ ચ કન્યાશ્ ચ દેવાનાં ચૈવ માતરઃ ।
[16.8] આજગ્મુઃ સહિતાસ્ તત્ર તદા ભૃગુકુલોદ્વહ ॥ [મ્ભ્ 13.85.7]
[16.9] યજ્ઞં પશુપતેઃ પ્રીતા વરુણસ્ય મહાત્મનઃ ।
[16.10] સ્વયંભુવસ્ તુ તા દૃષ્ટ્વા રેતઃ સમપતદ્ ભુવિ । [મ્ભ્ 13.85.8]
[16.11] તસ્ય શુક્રસ્ય નિષ્ષ્યન્દાત્*{182}* પાંસૂન્ સંગૃહ્ય ભૂમિતઃ ।
[16.12] પ્રાસ્યત્ પૂષા કરાભ્યાં વૈ તસ્મિન્ન્ એવ હુતાશને ॥ [મ્ભ્ 13.85.9]
[16.13] તતસ્ તસ્મિન્ સંપ્રવૃત્તે સત્રે જ્વલિતપાવકે ।
[16.14] બ્રહ્મણો જુહ્વતસ્ તત્ર પ્રાદુર્ભાવો બભૂવ હ ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.10]
[16.15] સ્કન્નમાત્રં ચ તચ્ છુક્રં સ્રુવેણ પ્રતિગૃહ્ય સઃ ।
[16.16] આજ્યવન્ મન્ત્રવચ્*{183}* ચાપિ સો ઽજુહોદ્ ભૃગુનન્દન ॥ [મ્ભ્ 13.85.11]
[16.17] તતસ્ તુ જનયામાસ*{184}* ભૂતગ્રામં સ વીર્યવાન્ ।
[16.18] તતસ્ તુ તેજસસ્*{185}* તસ્માજ્ જજ્ઞે લોકેષુ તૈજસમ્ ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.12]
[16.19] તમસસ્ તામસા ભાવા વ્યાપિ સત્ત્વં તથોભયમ્ ।
[16.20] સ ગુણસ્ તેજસો નિત્યસ્ તસ્ય ચાકાશમ્*{186}* એવ ચ ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.13]
[16.21] સર્વભૂતેષુ ચ*{187}* તથા સત્ત્વં તેજસ્ ત્વ્ અથોત્તમમ્*{188}* ।
[16.22] શુક્રે હુતે ઽગ્નૌ તસ્મિંસ્ તુ પ્રાદુરાસંસ્ ત્રયઃ પ્રભો ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.14]
[16.23] પુરુષા વપુષા યુક્તા તૈસ્ તૈઃ*{189}* પ્રસવજૈર્*{190}* ગુણૈઃ ।
[16.24] ભર્જનાદ્ ભૃગુર્ ઇત્ય્ એવમ્ અઙ્ગારેભ્યો ઽઙ્ગિરાભવત્* ॥{191}* [મ્ભ્ 13.85.15]
[17.1] (ભૃગ્ ઇત્ય્ એવ ભૃગુઃ પૂર્વમ્ અઙ્ગારેભ્યો ઽઙ્ગિરાભવત્ ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.15ચ્દ્]
[17.2] અઙ્ગારસંશ્રયાચ્ ચૈવ કવિર્ ઇત્ય્ અપરો ઽભવત્ ।
[17.3] સહ જ્વાલાભિર્ ઉત્પન્નો ભૃગુસ્ તસ્માદ્ ભૃગુઃ સ્મૃતઃ ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.16]
[17.4] મરીચિભ્યો મરીચિસ્ તુ મારીચઃ કશ્યપો હ્ય્ અભૂત્ ।
[17.5] અઙ્ગારેભ્યો ઽઙ્ગિરાસ્ તાત વાલખિલ્યાઃ શિલોચ્ચયાત્*{192}* ।
[17.6] અત્રૈવાત્રેતિ ચ વિભો જાતમ્ અત્રિં વદન્ત્ય્ અપિ ॥ [મ્ભ્ 13.85.17]
[17.7] તથાગ્નેસ્ તસ્ય ભસ્મભ્યો બ્રહ્મર્ષિગણસંમતાઃ* ।{193}*
[17.8] વૈખાનસાઃ સમુત્પન્નાસ્ તપઃશ્રુતગુણેપ્સવઃ* ।{194}*
[17.9] અશ્રુતો ઽસ્ય સમુત્પન્નાવ્ અશ્વિનૌ લોકસંમતૌ* ॥{195}* [મ્ભ્ 13.85.18]
[17.10] શેષાઃ પ્રજાનાં પતયઃ સ્રોતોભ્યસ્ તસ્ય જજ્ઞિરે ।
[17.11] ઋષયો રોમકૂપેભ્યસ્ સ્વેદાચ્ છન્દો બલાન્મનઃ* ॥{196}* [મ્ભ્ 13.85.19]
[17.12] એતસ્માત્ કારણાદ્ આહુર્ અગ્નિઃ સર્વાશ્ ચઅબ્ હિએર્ તેલુગુ દેવતાઃ*{197}* ।
[17.13] ઋષયઃ શ્રુતસંપન્ના વેદપ્રામાણ્યદર્શનાત્ ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.20]
[17.14] યાનિ દારૂણિ તે માસા નિર્યાસાઃ પક્ષસંજ્ઞિતાઃ ।
[17.15] અહોરાત્રા મુહૂર્તાસ્ તુ પિત્તં જ્યોતિશ્ ચ વારુણમ્ ॥ [મ્ભ્ 13.85.21]
[17.16] રૌદ્રં લોહિતમ્ ઇત્ય્ આહુર્ લોહિતાત્ કનકં સ્મૃતમ્ ।
[17.17] તન્ મૈત્રમ્ ઇતિ વિજ્ઞેયં ધૂમાચ્ ચ વસવઃ સ્મૃતાઃ ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.22]
[17.18] અર્ચિષો યાશ્ ચ તે રુદ્રાસ્ તથાદિત્યા મહાપ્રભાઃ ।
[17.19] ઉદ્દિષ્ટાસ્ તે તથાઙ્ગારા યે ધિષ્ણ્યેષુ દિવિ સ્થિતાઃ ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.23]
[17.20] આદિકર્તા*{198}* ચ લોકસ્ય તત્ પરં બ્રહ્મ તદ્ ધ્રુવમ્ ।
[17.21] સર્વકામદમ્ ઇત્ય્ આહુસ્ તદ્રહસ્યમ્ ઉવાચ ચ* ॥{199}* [મ્ભ્ 13.85.24]

[17.22] તતો ઽબ્રવીન્ મહાદેવો વરુણઃ પવનાત્મકઃ*{200}* ।
[17.23] [વરુણ] મમ સત્રમ્ ઇદં દિવ્યમ્ અહં ગૃહપતિસ્ ત્વ્ ઇહ ॥ [મ્ભ્ 13.85.25]
[17.24] ત્રીણિ પૂર્વાણ્ય્ અપત્યાનિ મમ તાનિ ન સંશયઃ ।
!{192}! ધ્ન્[ત્] 116: કુશોચ્ચયાત્.
[18.1] ઇતિ જાનીત ખગમા મમ યજ્ઞફલં હિ તત્ ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.26]
[18.2] અગ્નિ: મદઙ્ગેભ્યઃ પ્રસૂતાનિ મદાશ્રયકૃતાનિ ચ ।
[18.3] મમૈવ તાન્ય્ અપત્યાનિ વરુણો હ્ય્ અવશાત્મકઃ ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.27]
[18.4] બ્રહ્મા:અથાબ્રવીલ્ લોકગુરુર્ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
[18.5] મમૈવ તાન્ય્ અપત્યાનિ મમ શુક્રં હુતં હિ તત્ ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.28]
[18.6] ઈશ્વર: અહં કર્તા હિ સત્રસ્ય હોતા શુક્રસ્ય ચૈવ હિ*{201}* ।
[18.7] યસ્ય બીજં ફલં તસ્ય શુક્રં ચેત્ કારણં મતમ્ ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.29]
[18.8] તતો ઽબ્રુવન્ દેવગણાઃ પિતામહમ્ ઉપેત્ય વૈ ।
[18.9] કૃતાઞ્જલિપુટાઃ સર્વે શિરોભિર્ પ્રણિપત્ય વૈ*{202}* ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.30]
[18.10] વયં ચ ભગવન્ સર્વે જગત્ એતચ્ ચરાચરમ્*{203}* ।
[18.11] તવૈવ પ્રસવં સર્વં*{204}* તસ્માદ્ અગ્નિર્ વિભાવસુઃ ।
[18.12] વરુણશ્ ચેશ્વરો દેવો લભતાં કામમ્ ઈપ્સિતમ્ ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.31]
[18.13] નિસર્ગાદ્ વરુણશ્ ચાપિ બ્રહ્મણો યાદસાં પતિઃ ।
[18.14] જગ્રાહ વૈ ભૃગું પૂર્વમ્ અપત્યં સૂર્યવર્ચસમ્ ॥ [મ્ભ્ 13.85.32]
[18.15] ઈશ્વરો ઽઙ્ગિરસં ચાગ્નેર્ અપત્યાર્થે હ્ય્ અકલ્પયત્*{205}* ।
[18.16] પિતામહસ્ ત્વ્ અપત્યં વૈ કવિં જગ્રાહ ધર્મતઃ*{206}* ॥ [મ્બ્.હ્ 13.85.33]
[18.17] તદા સ વારુણિઃ*{207}* ખ્યાતો ભૃગુઃ પ્રસવકર્મકૃત્ ।
[18.18] આગ્નેયસ્ ત્વ્ અઙ્ગિરાઃ શ્રીમાન્ કવિર્ બ્રાહ્યો મહાયાશાઃ* ।{208}*
[18.19] ભાર્ગવાઙ્ગિરસૌ લોકે લોકસંતાનલક્ષણૌ ॥ [મ્ભ્ 13.85.34]
[18.20] એતે હિ પ્રસવાસ્*{209}* સર્વે પ્રજાનાં પતયસ્ ત્રયઃ ।
[18.21] સર્વં સંતાનમ્ એતેષામ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અવધારય* ॥{210}* [મ્ભ્ 13.85.35]
[18.22] ઇત્યાદિના વૈખાનસાનામ્ ઉત્પત્ત્યાદિકં વિશેષેણ પ્રતિપાદિતમ્.
[18.23] પુરાણાન્તરે:
[18.24] યજ્ઞે દેવસ્ય વિતતે મહતો વરુણસ્ય હ ।
[18.25] બ્રહ્મણો ઽપ્સરસં દૃષ્ટ્વા રેતશ્ ચસ્કન્દ કર્હિચિત્ ॥
!{201}! મ્ભ્: અહં વક્તા ચ મન્ત્રસ્ય હોતા શુક્રસ્ય ચૈવ હ.
[19.1] તત્ પ્રતીક્ષ્ય સ પર્ણેન સંજુહાવ વિભાવ્ અસૌ ।
[19.2] તતો ઽર્ચિષો ઽભૂદ્ ભગવાન્ ભૃગુર્ અઙ્ગારતો ઽઙ્ગિરાઃ ॥
[19.3] અત્રૈવાન્વેષણાદ્ અત્રિઃ ખનનાદ્ વિખના મુનિઃ ।
[19.4] ખનનં તત્ત્વમીમાંસેત્ય્ બિસ્ હિએર્ તેલુગુઆહુઃ કેચન સૂરયઃ ॥
[19.5] અપરે નિગમાર્થાનાં ખનનાદ્ ઇતિ નશ્શ્રુતમ્ ।
[19.6] તતસ્ તદ્વંશજા વિપ્રા વેદવેદાઙ્ગવેદિનઃ ॥" ઇતિ.
[19.7-10] "યે વાલાઃ તે વાલખિલ્યાઃ" ઇત્ય્ અત્ર બકારસ્થાને વકાર*{211}*. જ્ઞાનાતિશયવૈભવાત્ કામાદિદોષરાહિત્યેન ચ બાલા ઉચ્યન્તે. શ્રૂયતે હિ*{212}*: "તસ્માદ્ બ્રાહ્મણઃ પાણ્ડિત્યં નિર્વિદ્ય બાલ્યેન તિષ્ઠાસેત્*{213}* બાલ્યઞ્ ચ પાણ્દિત્યઞ્ ચ નિર્વિદ્યાથ મુનિઃ" ઇતિ.
[19.11-13] અત્ર કેચિદ્ એવમ્ ઊચુઃ: બ્રહ્મણઃ વિધૂતાચ્ છરીરાત્ યન્માંસં વિકીર્ણમ્ અભવત્ તતો કેતવો વાતરશના ઋષય ઉદતિષ્ઠન્ન્ ઇતિ. તદ્ અસત્. એવમ્ અર્થસ્વીકારે સૃષ્ટિકારણભૂતસ્ય બ્રહ્મશરીરસ્ય શૈથિલ્યમ્ ઉક્તં સ્યાદ્ ઇતિ.
[19.14-20] કિઞ્ ચ "તસ્યાન્તર્મનસિ કામસ્ સમવર્તત" ઇત્યાદિના "કામસ્ તદગ્રે સમવર્તતાધિ" ઇત્ય્ અન્તેન સોપપત્તિકં વર્તમાનં સઙ્કલ્પરૂપં મનનવ્યાપારમ્ ઉક્ત્વા "મનસો રેતઃ પ્રથમં યદ્ આસીદ્" ઇત્ય્ અત્ર તત્ર વિદ્યમાનસ્ય વ્યાપારસ્ય પ્રજાપતેઃ સૃષ્ટિકારણત્વં રેતશ્ શબ્દેબિસ્ હિએર્ તેલુગુનોક્ત્વા "સતો બન્ધુમ્ અસતિ નિરવિન્દન્ન્" ઇત્ય્ આરભ્ય "ય એવં વેદ" ઇત્ય્ અન્તેન બ્રહ્મણસ્ તત્કાલવિદ્યમાનમાનસશક્તિમાઅબ્ હિએર્ તેલુગુત્રેણ વ્યષ્ટિસૃષ્ટેર્ અનિષ્પન્નત્વમ્ ઉક્ત્વા મનસો વ્યષ્ટિકારણલાભાય "સ તપો ઽતપ્યત" ઇતિ ભગવદુપાસનમ્ અકરોદ્" ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અયમ્ એવાર્થઃ "ઓં ઇત્ય્ એકાક્ષરં બ્રહ્મે"ત્યાદિના બ્રહ્માણ્ડે ઽપ્ય્ ઉક્તમ્.*{214}*
[ભ્ર્ગ્વાદીનાં ભગવન્માનસપુત્રત્વમ્]

[19.21] ભગવન્માનસપુત્રા ભૃગ્વાદય ઇતિ ભગવતૈવોક્તમ્:
[19.22] "મહર્ષયસ્ સપ્ત પૂર્વે ચત્વારો મનવસ્ તથા ।
[19.23] મદ્ભાવા માનસા જાતા યેષાં લોક ઇમાઃ પ્રજાઃ ॥" [મ્ભ્ 6.32.6]
[ભૃગ્વાદીનાં વૈખાનસવંશકર્તૃત્વમ્]
[19.24] ભૃગ્વાદય એવ વૈખાનસાનાં વંશકર્તારઃ ઇતિ ભારતે ઽપ્ય્ ઉક્તમ્.
!{211}! ધ્ન્[ત્] 120: બકારસ્ય સ્થાને વકારઃ.
[20.1] યથા શાન્તિપર્વણિ:
[20.2] "ભૃગ્વઙ્ગિરોમરીચ્યત્રિ પુલસ્ત્યપુલહાઃ ક્રતુઃ*{215}* । [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 7.49]
[20.3] તથા વસિષ્ઠો દક્ષશ્ ચ નવ સ્વાયમ્ભુવા દ્વિજાઃ* ॥{216}*
[20.4] એતે વૈખાનસાનાન્ તુ ઋષીણાં ભાવિતાત્મનાં ।
[20.5] વંશકર્તાર ઉચ્યન્તે સાત્ત્વિકાહારભોજિનામ્ ॥" ઇતિ [મ્ભ્ ]
[20.6-8] તસ્માદ્ ભગવતા નારાયણેન બ્રહ્મણા ચ સૃષ્ટાનાં ભૃગ્વાદીનામ્ ઋષીણાં તદ્વંશજાનાં ચ નિષેકાદિક્રિયાવતામ્ અદ્વારકભગવદ્યજનાધિકારવતામ્ એવ લોકે વૈખાનસા ઇતિ પ્રસિદ્ધિઃ.
[ચતુર્મુખસૃષ્ટાનાં સર્વેષાં મનુષ્યાણાં વૈખાનસત્વં સમાનમ્ ઇત્ય્ આક્ષેપસ્ય પરિહારઃ]
[20.9] નનુ બ્રહ્મણા સૃષ્ટાનાં સર્વેષામ્ અપિ મનુષ્યાનાં વૈખાનસત્વં સમાનમ્.
[20.10-11] કથમ્ એતેષ્વ્ એવ વ્યવહ્રિયતે ઇતિ ચેત્ સત્યમ્. નામરૂબિસ્ હિએર્ તેલુગુપકૃત્યવિભાગાદિકં વેદશબ્દેભ્ય એવ બ્રહ્મણા કૃતમ્ ઇતિ શ્રૂયતે. "વેદેન નામરૂપે વ્યાકરોત્ સતાસતી*{217}* પ્રજાપતિર્" ઇતિ.
[20.12] તથા ભારતે: "અનાદિનિધના હ્ય્ એષા વાગુદ્સૃષ્ટા સ્વયમ્ભુવા* ॥{218}* [મ્ભ્ 12.224.55ચ્દ્]
[20.13] આદૌ વેદમયી દિવ્યા યતસ્ સર્વાઃ પ્રસૂતયઃ* ॥{219}*" ઇતિ [મ્ભ્ 12.671.1]
[20.14] શ્રીવિષ્ણુપુરાણે: "નામ રુપઞ્ ચ ભૂતાનાં કૃત્યાનાઞ્ ચ પ્રઅબ્ હિએર્ તેલુગુપઞ્ચનમ્ ।
[20.15] વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ દેવાદીનાં ચકાર સઃ ॥" ઇતિ. [વિષ્ણુપ્ 1.5.63]
[20.16] મનુ: "સર્વેષાઞ્ ચ સ નામાનિ કર્માણિ ચ પૃથક્ પૃથક્ ।
[20.17] વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ પૃથક્ સંસ્થાશ્ ચ નિર્મમે ॥" [મનુધ્શ્ 1.21]
[20.18-19] ઇતિ ચ નામરૂપવિભાગસ્ય શ્રુતિસ્મૃતિષુ પ્રતિપાદિતત્વાત્ બ્રહ્મણા તાદૃશશ્રુતિસ્મૃત્યનુસારેણ સૃષ્ટાનામ્ એવ વૈખાનસત્વવ્યવહારઃ. નાન્યેષામ્.
[20.20-23] કિઞ્ચ એકસ્મિન્ પરમપુરુષે મુખાદિષુ જાતાનાં યથા બ્રાહ્મણાદિવ્યવહારઃ યથા વિશ્વામિત્ર ભારદ્વાજાદિ ગોત્રેષૂત્પન્નાનામ્ એકસૂત્રનિષ્ઠત્વં વિના અનેકસૂત્રાનુસારિત્વં, યથા ચ કુમુદકહ્લારાદિષુ "પઙ્કે જાયત" ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા પઙ્કજત્વે સમાનો ઽપિ યોગરૂઢિભ્યાં પઙ્કજત્વં તામરસ એવ વર્તતે તથૈવ વૈખાનસત્વમ્ અપિ. તથોક્તમ્:
[20.24] "કલ્પે કલ્પે ક્ષયોત્પત્ત્યા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।
[20.25] શ્રુતિસ્મૃતિસદાચાર- નિર્ણેતારસ્ તુ સર્વદા ॥
!{215}! મ્ભ્: પિતામહસ્ય રાજેન્દ્ર પુલસ્ત્યપુલહાદયઃ.
[21.1] ન કાશ્ચિદ્ વેદકર્તા ઽસ્તિ વેદવક્તા ચતુર્મુખઃ ।
[21.2] તથૈવ ધર્મં સ્મરતિ મનુઃ કલ્પાન્તરાન્તરે ॥"
[તૃતીયાશ્રમનિષ્ઠાનાં ન નૈસર્ગિકં વૈખાનસત્વમ્]
[21.2-6] નનુ: "બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થશ્ ચ ભિક્ષુર્ વૈખાનસસ્ તથા"*{220}* ઇતિ તત્ર તત્ર તૃતીયાશ્રમનિષ્ઠાનામ્ એવ વૈખાનસત્વાવગમાત્ ત એવ વૈખાનસશબ્દવાચ્યાઃ કિં ન સ્યુર્ ઇતિ ચેત્ ન. શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિષુ ઉક્તપ્રકારેણ બ્રહ્મણા સૃષ્ટાનામ્ એવ વૈખાનસત્વાવગમાત્ તેષામ્ એવ તત્ર તત્રોત્કૃષ્ટત્વપ્રતિપાદનાચ્ ચ.*{221}*
[વૈખાનસાનાં બ્રહ્મસભાપ્રવેશઃ]
[21.7-8] તથા હિ: શ્રુતાવ્ એવ વૈખાનસાનામ્ ઉત્પત્તિઃ શ્રૂયતે. "યે નખાઃ તે વૈખાનસાઃ"*{222}* ઇતિ. છન્દોગ્યબ્રાહ્મણે: "વૈખાનસા વા ઋષય ઇન્દ્રસ્ય પ્રિયા આસન્*{223}*"
[21.9-11] "પૌરુહન્ મહં ભવતિ. પુરુહાન્નાદો વા એતેન વૈખાનસો ઽઞ્જસા સ્વર્ગં લોકમ્ અપશ્યત્" ઇતિ. અત્ર ઇન્દ્રશબ્દેન પરમાત્મા નારાયણ ઉચ્યતે. "સ બ્રહ્મા સ શિવસ્સેન્દ્રસ્સો ઽક્ષરઃ પરમસ્ સ્વરાટ્" ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ.*{224}*
[21.12] "આશ્વત્થઃ કપિલા ગાવસ્ તુલસી વિખનાસ્ તથા* ।{225}*
[21.13] ચત્વારો મત્પ્રિયા રાજંસ્ તેષાં વૈખાનસો વરઃ* ॥{226}*" [આસ્ 19.10]
[21.14] ઇત્ય્ ઉપબ્રહ્મણાત્. બ્રહ્મસૂત્રે ઇન્દ્રપ્રાણાધિકરણે તથા નિર્ણયાચ્ ચ.*{227}*
[21.15] આનુશાસનિકે: "તથાગ્નેસ્ તસ્ય ભસ્મભ્યો*{228}* બ્રહ્મર્ષિગણસમિમ્તાઃ*{229}* ।
[21.16] વૈખાનસાસ્ સમુત્પન્નાસ્ તપશ્શ્રુતગુણેપ્સવઃ॥*{230}*" [મ્ભ્ 13.85.18]
[21.17] ઇતિ વૈખાનસનામ્નૈવોત્પત્તિપ્રતિપાદનાત્.*{231}*
[21.18] તથા કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે:

[21.19] "શૃઙ્ગં સૌમનસં નામ જાતરૂપમયં ધ્રુવમ્ ॥ [રા.મ્ 4.39.51ચ્દ્]
[21.20] તત્ર પૂર્વં પદં કૃત્વા પુરા વિષ્ણુસ્ ત્રિવિક્રમે ।
[21.21] દ્વિતીયં શિખરે રૌદ્રં*{232}* ચકાર પુરુષોત્તમઃ ॥ [રા.મ્ 4.39.52]
[21.22] તદુત્તરે પ્રતિક્રમ્ય*{233}* જમ્બૂદ્વીપં દિવાકરઃ ।
[21.23] દૃશ્યો ભવતિ ભૂયિષ્ઠં શિખરં તન્ મહોચ્છ્રયમ્ ॥ [રા.મ્ 4.39.53]
[21.24] તત્ર વૈખાનસા નામ વાલખિલ્યા મહર્ષયઃ ।
[21.25] પ્રકાશમાના દૃશ્યન્તે સૂર્યવર્ણાસ્ તપસ્વિનઃ ॥" ઇતિ [રામ્ 4.39.54]
!{220}! દિએસેર્ હલ્બ્વેર્સ્ ઇસ્ત્ äહ્ન્લિછ્ ઇન્ ધ્ન્[દ્] 53.3 zઇતિએર્ત્.
[22.1] તત્રૈવ ચત્વારિંશે ઽધ્યાયે:
[22.2] મૈનાકશ્ ચ*{234}* વિચેતવ્યસ્ સસાનુપ્રસ્થકન્દરઃ ।
[22.3] સ્ત્રીણામ્ અશ્વમુખીનાઞ્ ચ નિકેતાસ્ તત્ર તત્ર તુ ॥ [રા.મ્ 4.42.30]
[22.4] તં દેશં સમતિક્રમ્ય આશ્રમં સિદ્ધસેવિતમ્ ।
[22.5] સિદ્ધા વૈખાનસાસ્ તત્ર વાલખિલ્યાશ્ ચ તાપસાઃ ॥ [રા.મ્ 4.42.31]
[22.6] વન્દ્યાસ્ તે તુ તપસ્સિદ્ધાસ્ તપસા વીતકલ્મષાઃ ।
[22.7] પ્રષ્ટવ્યા ચાપિ સીતાયાઃ પ્રવૃત્તિર્ વિનાયાન્વિતઃ*{235}* ॥ [રા.મ્ 4.42.32]
[22.8] હેમપુષ્કરસઞ્છન્નં તત્ર વૈખાનસં સરઃ ।" [રામ્ 4.42.33અબ્]
[22.9] ઇતિ ચ વાનપ્રસ્થપરત્વં વિના "વૈખાનસા વાલખિલ્યા" ઇતિ વાલખિલ્યસમાનતયા પૃથગ્ વંશત્વેન કીર્તનાત્.
[22.11] તથા શ્રીવિષ્ણુપુરાણે - દ્વિતીંયાંશે નવમે ઽધ્યાયે:
[22.12] "તતઃ પ્રયાતિ ભગવાન્ બ્રાહ્મણૈર્ અભિરક્ષિતઃ ।
[22.13] વાલખિલ્યાદિભિશ્ ચૈવ પ્રભુર્ વૈખાનસૈર્ અપિ ॥ [વિષ્ણુપ્ 2.8.58]
[22.14] મહાત્માભિર્ મહાત્મા વૈ જગતાં પાલનોદ્યતઃ ॥" ઇતિ [વિષ્ણુપ્ ]
[22.15] તથા સભાપર્વણિ:
[22.16] પિતામહસ્ય ભવનં જગ્મુશ્ ચ કૃપયાન્વિતાઃ* ॥{236}* [મ્ભ્ 1.203.2ચ્દ્]
[22.17] તતો દદૃશુર્ આત્માનં સહ દેવૈઃ પિતામહમ્ ।
[22.18] સિદ્ધૈર્ મહર્ષિભિશ્ ચૈવ સમન્તાત્ પરિવારિતમ્* ॥{237}* [મ્ભ્ 1.203.3]
[22.19] તત્ર વિષ્ણુર્ મહાદેવસ્ તત્રાગ્નિર્ વાયુના સહ ।
[22.20] ચન્દ્રાદિત્યૌ ચ ધર્મશ્ ચ પરમેષ્ઠી તથા બુધાઃ* ॥{238}* [મ્ભ્ 1.203.4]
[22.21] વૈખાનસા વાલખિલ્યાસ્ સોમપાશ્ ચ મરીચિપાઃ ।
[22.22] અજાશ્ ચૈવાજમીઢાશ્ ચ તેજોગર્ભાસ્ તપસ્વિનઃ ।
[22.23] ઋષયસ્ સર્વ એવેતિ પિતામહમ્ ઉપાસતે* ॥{239}*" [મ્ભ્ 1.203.5]
[22.24-25] ઇતિ ચ વૈખાનસાનાં બ્રહ્મસભાપ્રવેશવર્ણનાત્. તસ્ય ચ તૃતીયાશ્રમનિષ્ઠેષ્વ્ અસમ્ભવાત્.
!{234}! રામ્: મૈનાકસ્ તુ.
[વાનપ્રસ્થાનાં શ્રૌતકર્મનિષેધઃ]
[23.1] આનુશાસનિકે
[23.2] "શૃણુ રાજન્ વસિષ્ઠસ્ય મુખ્યં કર્મ યશસ્વિનઃ । [મ્ભ્ 13.140.15ચ્દ્]
[23.3] વૈખાનસવિધાનેન ગઙ્ગાતીરં સમાશ્રિતાઃ ॥ [મ્ભ્ 13.140.647*.1]
[23.4] આદિત્યાસ્ સત્રમીહન્તિ સરો વૈખાનસં પ્રતિ*{240}* ॥" ઇતિ [મ્ભ્ 13.140.16]
[23.5-7] અત્ર વાનપ્રસ્થવિધૌ સત્રયાગક્રમવિધાનાભાવાત્ વાનપ્રસ્થાશ્રમપ્રવિષ્ઠાનાં તેન શારીરેણ પુનર્ અપિ દેવત્વયોગ્યતા ઽસમ્ભવાચ્ ચ વૈખાનસવિધાનેનેતિ વૈખાનસપદેન વાનપ્રસ્થાનાં ગૃહીતુમ્ અશક્યત્વાત્.
[23.8] કિઞ્ચ શ્રીભાગવતે એકાદશસ્કન્ધે:
[23.9] "વન્યૈશ્ ચરુપુરોડાશૈર્ નિર્વપેત્ કાલચોદિતામ્ ।

[23.10] ન તુ શ્રૌતેન વિધિના માં યજેત વનાશ્રમી* ॥{241}*" [ભાગવતપ્ 11.18.7]
[23.11] ઇતિ વાનપ્રસ્થાનાં શરુતવિધિનિષેધપ્રતિપાદનાત્.
[ભગવદર્ચનક્રમઃ]
[23.12] તથા વૃદ્ધમનૌ: "વેદાન્તવેદિભિર્ વિપ્રૈસ્ તદ્વૈખાનસસૂત્રિભિઃ ।
[23.13] યાજયેદ્ યજ્ઞપુરુષં વિષ્ણું રાજા જગદ્ધિતઃ ॥" ઇતિ
[વૈખાનસપાઞ્ચરાત્રિકયોઃ ચતુર્મૂર્તિષુ સંજ્ઞાયાં વૈષમ્યમ્]
[23.14] તથા આશ્વમેધિકે:
[23.15] યુધિષ્ઠિરહ્: "કથં ત્વં અર્ચનીયો ઽસિ મૂર્તયઃ કીદૃશાશ્ ચ તે*{242}* । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1652]
[23.16] વૈખાનસાઃ કથં બ્રૂયુઃ કથં વા પાઞ્ચરાત્રિકાઃ ॥ [મ્બ્.હ્ 14, અપ્પ્. 4.1653]
[23.17] શ્રીભગવાન્: "શૃણુ પાણ્ડવ તત્સર્વમ્ અર્ચનાક્રમમ્ આત્મનઃ । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1654]
[23.18] સ્થણ્ડિલે પદ્મકં કૃત્વા સાષ્ટપત્રં*{243}* સકર્ણિકમ્ ॥ [મ્બ્.હ્ 14, અપ્પ્. 4.1655]
[23.19] અષ્ટાક્ષરવિધાનેન અથવા દ્વાદશાક્ષરૈઃ*{244}* । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1656]
[23.20] વૈદિકૈર્ અથવા મન્ત્રૈર્ મમ સૂક્તેન વા પુનઃ ॥ [મ્બ્.હ્ 14, અપ્પ્. 4.1657]
[23.21] સ્થિતં માં મન્ત્રતસ્ તસ્મિન્ અર્ચયેત્ સુસમહિતઃ*{245}* । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1658]
[23.22] વિષ્ણુઞ્ ચ પુરુષં સત્યમ્*{246}* અચ્યુતઞ્ ચ યુધિષ્ઠિર*{247}* ॥ [મ્બ્.હ્ 14, અપ્પ્. 4.1659]
[23.23] અનિરુદ્ધઞ્ ચ માં પ્રાહુર્ વૈખાનસવિદો જનાઃ । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1660]
[23.24] અન્યે ત્વ્ એવં વિજાનાન્તિ માં રાજન્ પાઞ્ચરાત્રિકાઃ*{248}* ॥ [મ્બ્.હ્ 14, અપ્પ્. 4.1661]
!{240}! મ્ભ્: આદિત્યાઃ સત્રમાસન્ત સરો વૈ માનસં પ્રતિ; ધ્ન્[દ્] ઇસ્ત્ વ્.લ્.
[24.1] વાસુદેવઞ્ ચ રાજેન્દ્ર સઙ્કર્ષણમ્ અથાપિ વા । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1662]
[24.2] પ્રદ્યુમ્નઞ્ ચાનિરુદ્ધઞ્ ચ ચતુર્મૂર્તિં પ્રચક્ષતે* ॥{249}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1663]
[24.3] એતાશ્ ચાન્યાશ્ ચ રાજેન્દ્ર સંજ્ઞાભેદેન મૂર્તયઃ । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1664]
[24.4] વિદ્ધ્ય્ અનર્થાન્તરા એવ મામ્ એવઞ્ ચાર્ચયેદ્ બુધઃ* ॥{250}*" ઇતિ [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1665]
[24.5] તથા પાઞ્ચરાત્રે પૌષ્કરસંહિતાયામ્:
[24.6] "વિપ્રા વૈખાનસાખ્યા યે તે ભક્તાસ્ તત્ત્વમ્ ઉચ્યતે* ॥{251}* [પૌષ્કરસ્ 36.260ચ્દ્]
[24.7] એકન્તિનસ્*{252}* સુસત્ત્વસ્થા દેહાન્તં નાન્યયાજિનઃ ।
[24.8] કર્તવ્યમ્ ઇતિ દેવેશં સંયજન્તે ફલં વિના ॥"*{253}* ઇતિ [પૌષ્કરસ્ 36.261]
[શુદ્ધ, વૈદિક, તાન્ત્રિકભેદેન પૂજાત્રૈવિધ્યમ્]
[24.9] તથા તત્રૈવ તન્ત્રભેદનિર્ણયે:
[24.10] "શુદ્ધઞ્ ચ વૈદિકઞ્ ચેતિ તાન્ત્રિકઞ્ ચ ત્રિધા ભવેત્ ।
[24.11] પાઞ્ચરાત્રેણ પૂજા તુ શુદ્ધં વિષ્ણોર્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥ [પૌષ્કરસ્ ]
[વૈખાનસપૂજાયાઃ વૈદિકત્વં]
[24.12] વૈખાનસેન સૂત્રેણ પૂજયેદ્ વિષ્ણુમ્ અવ્યયમ્ ।
[24.13] વૈદિકં તદ્ ઇતિ પ્રોક્તં દ્વિજાતીનાં પ્રશસ્યતે ॥" ઇતિ [પૌષ્કરસ્ ]
[24.14] તથા વિષ્ણુસ્મૃતૌ:
[24.15] "પૌરુષં સૂક્તમ્ આસ્થાય યે યજન્તિ દ્વિજોત્તમાઃ ।
[24.16] સંહિતાજપમાસ્થાય તે માં પ્રાપ્સ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ ॥
[24.17] અલાભે વેદમન્ત્રાણાં પાઞ્ચરાત્રોદિતેન વા ॥" ઇતિ
[24.18] તથા સઙ્કર્ષણસંહિતાયામ્:
[24.19] "પૂજયેત્ પઞ્ચરાત્રૈસ્ તુ મન્ત્રૈર્ મોક્ષફલપ્રદૈઃ ।
[24.20] વૈખાનસોક્તૈર્ દિવ્યૈર્ વા મન્ત્રૈસ્ સર્વાર્થસિદ્ધયે ॥" ઇતિ [સઙ્કર્ષણસંહિતા]

[24.21] તથા શિલ્પે હરિહરાદીનાં સ્થાનનિર્ણયે:
[24.22] "સહસ્રવિપ્રાવાસેષુ શતવિપ્રાધિકેષુ ચ ।
[24.23] પઞ્ચમૂર્તિવિધાનેન મધ્યે વિષ્ણું સમર્ચયેત્ ॥
[24.24] તદ્વાસ્ત્વઙ્ગાલયે વિષ્ણું તાન્ત્રિકેણ ન ચાર્ચયેત્ ।
[24.25] અર્ચયેદ્ વૈદિકોક્તેન વૈખાનસવિધાનતઃ ॥" ઇતિ
!{249}! સો ઔછ્ zઇતિએર્ત્ ઇન્ ધ્ન્[દ્] 44.25-45.1.
[વૈષ્ણવસમયસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્]
[25.1] તથા જ્યૌતિષે હયગ્રીવસંહિતાયામ્:
[25.2] "શ્રીશાસ્ત્રેણૈવ કર્તવ્યં ગ્રામમધ્યાલયાર્ચનમ્ ।
[25.3] પાઞ્ચરાત્રવિધાનેન નાચરેદ્ ઇતિ શાસનમ્ ॥" ઇતિ [હયગ્રીવસંહિતા]
[25.4] તથા શૈવે ચ સુપ્રભેદે:
[25.5] "સહસ્રભૂસુરાદ્ ઊર્ધ્વે ગ્રામે બ્રહ્માઙ્કણે ઽપિ ચ ।
[25.6] વૈખાનસેન સૂત્રેણ નિષેકાદિસુસંસ્કૃતૈઃ* ॥{254}* [સુપ્રભેદા ]
[25.7] ભાર્ગવાદિમહાતન્ત્રમન્ત્રભેદવિચક્ષણૈઃ ।
[25.8] અનુદ્ધૃતૈર્ મન્ત્રગણૈર્ વેદવેદાન્તસમ્ભવૈઃ* ॥{255}* [સુપ્રભેદા ]
[25.9] ક્રમાધ્યયનસમ્પન્નૈસ્ સાઙ્ગોપાઙ્ગૈશ્ ચ સંસ્કૃતૈઃ ।
[25.10] પઞ્ચમૂર્તિપ્રકારેણ પ્રતિષ્ઠાપ્યાર્ચયેદ્ ધરિમ્ ॥ [સુપ્રભેદ્.આ ]
[25.11] વૈદિકં તદ્ ઇતિ પ્રોક્તં રાજરાષ્ટ્રવિવર્ધનમ્* ॥{256}*" ઇતિ. [સુપ્રબેધા ]
[25.12] તથા કારણે ગ્રામવિન્યાસવિધૌ:
[25.13] "બ્રહ્માંશં તુ ચતુર્ભાગં કૃત્વા વાયવ્યભાગતઃ ।
[25.14] પઞ્ચમૂર્તિક્રમેણૈવ વિષ્ણું સંસ્થાપ્ય પૂજયેત્ ॥" ઇતિ [સુપ્રભેદા ]
[25.15] તથા ભીમસંહિતાયામ્ સમયભેદોપન્યાસાવસરે:
[25.16] "શૈવમ્ એવં સમાખ્યાતં વૈષ્ણવન્ ત્વ્ અધુનોચ્યતે ।
[25.17] વૈષ્ણવઞ્ ચ ત્રિધા પ્રોક્તં તથા સમયભેદવત્ ॥ [ભીમસંહિતા]
[25.18] પાઞ્ચરાત્રં ભાગવતં તથા વૈખાનસં મતમ્ ।
[25.19] શુદ્ધં મિશ્રં તથા સૌમ્યં યથા સંખ્યક્રમેણ તુ ॥ [ભીમસંહિતા]
[25.20] વૈદિકાચારબાહ્યં યત્ તદ્રૌદ્રમ્ ઇતિ કીર્તિતમ્ ।
[25.21] વૈદિકાચારસમ્બન્ધાત્ સૌમ્યં શ્રેષ્ઠમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥ [ભીમસંહિતા]
[25.22] ગ્રામાદીનાં સમીપે તુ મિશ્રોક્તં સ્થાપયેદ્ બુધઃ ।
[25.23] અબ્ધિનદ્યાદિતીરેષુ*{257}* શુદ્ધોક્તં સ્થાપયેત્ તથા ॥ [ભીમસંહિતા]
[25.24] વિપ્રાવાસેષુ સર્વેષુ સૌમ્યોક્તેનૈવ કારયેત્ ॥" ઇતિ [ભીમસંહિતા]
!{254}! ધ્ન્[ત્] 145: નિષેકાદ્યાદિસંસ્કૃતૈઃ.
[26.1] તથા ગારુડે: "અધ્વર્યુભિર્ વિપ્રવરૈર્ મતે વિખનસસ્ સ્થિતૈઃ ।
[26.2] તત્રારાધનમ્ ઈહસ્વ વિષ્ણોર્ અમિતતેજસઃ ॥" ઇતિ [ગરુડપ્ ]
[શ્રીરઙ્ગે વૈખાનસાર્ચનમ્]
[26.3] તથા તત્રૈવ શ્રીરઙ્ગમાહાત્મ્યે:
[26.4] "બ્રહ્મા ઽપિ દિવ્યહંસેન સિતમેઘોપમેન ચ ।
[26.5] પૃષ્ઠતો ઽનુયયૌ વિષ્ણું વસ્ત્રેણાચ્છાદ્ય*{258}* ચાનનમ્ ॥ [ગરુડ.પ્ ]
[26.6] તત્રાર્ચકો મહાભાગો ભગવાન્ વિખનાસ્ તથા*{259}* ।
[26.7] દદૌ પ્રસાદં દેવાનાં રઙ્ગનાથાભ્યનુજ્ઞયા* ॥{260}*" ઇતિ [ગરુડપ્ ]

[26.8] તથા ઉપરિચરવસુચરિતે:
[26.9] "વૈખાનસાનાં વચનૈર્ જપહોમાર્ચનાદિભિઃ ।
[26.10] યજેદ્ ધરિં સુરપતિં ભૂમેર્ વિવરગો ઽપિ સન્ ॥" ઇતિ [ગરુડપ્ ]
[વૃષગિરૌ વૈખાનસાર્ચનમ્]
[26.11] તથા વૃષગિરિમાહાત્મ્યે:
[26.12] "અન્તઃપ્રવિશ્ય મુનયસ્ સહ વૈખાનસૈર્ દ્વિજૈર્ ।
[26.13] પ્રણમન્ત્ય્ અન્વહં દેવં નારાયણમ્ અનામયમ્ ॥" ઇતિ [ગરુડપ્ ]
[26.14] તથા આગ્નેયપુરાણે ફુલ્લારણ્યમાહાત્મ્યે:
[26.15] "ફુલ્લશિષ્યાસ્ તુ યક્ષાસ્ તે પૂજયન્તિ યુગે યુગે ।
[26.16] વૈખાનસેન વિધિના યથા ફુલ્લમુખાચ્ ચ્યુતમ્ ॥ [અગ્નિપ્ ]
[26.17] માનુષાઃ પૂજયન્તીહ વૈખાનસમતે સ્થિતાઃ ॥" ઇતિ [અગ્નિપ્ ]
[26.18] તથા બ્રહ્મકૈવર્તે પુષ્કરતીર્થવૈભવવર્ણને:
[26.19] "નિમ્નગાનાં યથા ગઙ્ગા દેવાનાં ભગવાન્ હરિઃ ।
[26.20] વર્ણાનાં બ્રાહ્મણાશ્ શ્રેષ્ઠા આશ્રમાણાં યતિર્ યથા ॥ [બ્રહ્મકૈવર્તપ્ ]
[26.21] શ્રુતીનામ્ આદિભૂતાનામ્ આદિર્ એકાયની યથા ।
[26.22] વ્યૂહાનામ્ આદિભૂતસ્ તુ વાસુદેવો યથા વરઃ ।
[26.23] ત્રિમૂર્તીનાં યથા વિષ્ણુશ્ શિવાનાન્ તુ સદાશિવઃ* ॥{261}* [બ્રહ્મકૈવર્તપ્ ]
[વિપ્રેષુ વૈખાનસાનાં, સૂત્રેષુ વૈખાનસસૂત્રસ્ય ચ શ્રેષ્ઠ્યમ્]
[26.24] ધર્માણાં વૈષ્ણવો ધર્મઃ સ્મૃતીનાં માનવી સ્મૃતિઃ ।
[26.25] વિપ્રાણાં વેદવિદુષાં યથા વૈખાનસો વરઃ* ॥{262}* [બ્રહ્મકૈવર્તપ્ ]
!{258}! ધ્ન્[દ્] 7.26: વસ્ત્રેણોચ્છાદ્ય.
[27.1] સૂત્રાણાં તત્પ્રણીતન્ તુ યથા શ્રેષ્ઠતમં સ્મૃતમ્ ।
[27.2] તથૈવ પુષ્કરો રાજંસ્ તીર્થાનામ્ ઉત્તમોત્તમઃ* ॥{263}*" [બ્રહ્મકૈવર્તપ્ ]
[27.3-6] ઇતિ ચ પ્રતિપાદનાત્ ઈદૃશાનાં વૈખાનસાનામ્ એવ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણાદિષુ ચતુર્મુખાત્ સામાન્યત્વેન વિના સર્વોત્કૃષ્ટત્વેનોત્પત્તિશ્રવણાત્ બ્રહ્મસભાપ્રવેશસૂર્યપથાદ્યાશ્રયણાદિપ્રતિપાદનાચ્ ચ વૈખાનસા ન તૃતીયાશ્રમનિષ્ઠાઃ, ન વા બ્રહ્મણા સામાન્યતઃ સૃષ્ટા ભવિતુમ્ અર્હન્તિ.
[જમ્બુદ્વીપે ભારતવર્શસ્ય શ્રેષ્ઠ્યમ્]
[27.7] શ્રીવિષ્ણુપુરાણે: "અત્રાપિ ભારતં શ્રેષ્ઠં જમ્બૂદ્વીપે મહામુને ।
[27.8] યતો હિ કર્મભૂર્ એષા હ્ય્ અતો ઽન્યા ભોગભૂમયઃ ॥ [વિષ્ણુ.પ્ 2.2.22]
[27.9] કૃતં ત્રેતા દ્વાપરઞ્ ચ કલિશ્ચાન્યત્ર ન ક્વચિત્ ।
[27.10] તપસ્ તપ્યન્તિ યતયો જુહ્વતે ચાત્ર યજ્વનઃ ॥ [વિષ્ણુપ્ ]
[27.11] દાનાનિ ચાત્ર દીયન્તે પરલોકાર્થમ્ આદરાત્ ।
[27.12] પુરુષૈર્ યજ્ઞપુરુષો જમ્બૂદ્વીપે સદેજ્યતે ॥ [વિષ્ણુ.પ્ ]
[27.13] યજ્ઞૈર્ યજ્ઞમયો વિષ્ણુર્ અન્યદ્વીપેષુ ચાન્યથા ॥ [વિષ્ણુપ્ ]
[27.14] અત્ર જન્મસહસ્રાણાં સહસ્રૈર્ અપિ સત્તમ ।
[27.15] કદાચિલ્લભતે જન્તુર્ માનુષ્યં પુણ્યસઞ્ચયાત્ ॥" [વિષ્ણુપ્ 2.2.23]
[27.16-19] ઇતિ ભારતખણ્ડવ્યતિરિક્તસ્થલેષુ બ્રહ્મચર્યાદ્યાશ્રમાદિવ્યવસ્થાવ્યવહારાદ્યભવાત્ પાઞ્ચરાત્રશિલ્પજ્યૌતિષાદિષુ એષામ્ અદ્વારકભગવદ્યજનાધિકારિત્વપરમવૈદિકપરમૈકાન્તિત્વાદેઃ પ્રતિપાદનાઙ્ ચ એષ્વ્ એવ વૈખાનસત્વં નૈસર્ગિકમ્. વાનપ્રસ્થેષુ વૈખાનસત્વં ન નૈસર્ગિકમ્.
[27.20-22] કિન્તુ તેષાં સૂત્રાન્તરેષ્વ્ અનુક્તાનાં વાનપ્રસ્થાશ્રમસ્વીકારપ્રયોગશ્રામણકાગ્નિકુણ્ડવિધાનાદીનાં વિખનસ્ સૂત્રે પ્રતિપાદિતાનાં તત્સૂત્રોક્તપ્રકારેણ વાનપ્રસ્થાશ્રમસ્વીકારાદિનૈવ વૈખાનસત્વસિદ્ધિર્ ઇતિ.
[27.23] ઇદમ્ એવાહ બૌધાયનઃ:
[વાનપ્રસ્થાનાં મુખ્યવૃત્ત્યા વૈખાનસશબ્દવાચ્યત્વાભાવઃ]
[27.24-28.2] "વાનપ્રસ્થો વૈખાનસશાસ્ત્રસમુદાચારો વને મૂલફલાશી તપશ્શીલસ્ સવનેષૂદકમ્ ઉપસ્પૃશન્ શ્રામણકેનાગ્નિમ્ આધાયાગ્રામ્યભોજી દેવપિતૃમનુષ્યભૂતર્ષિપૂજકઃ સર્વાતિથિઃ પ્રતિષિદ્ધવર્જં ભૈક્ષમ્ અપ્ય્ ઉપયુઞ્જીત. ન ફાલકૃષ્ટમ્ અધિતિષ્ઠેત્ ગ્રામં વા ન પ્રવિશેત્"*{264}* ઇતિ.
!{263}! દિએસેર્ વેર્સ્ ઇસ્ત્ ઔછ્ અલ્સ્ "બ્રહ્મકૈવર્તપુરાણ" zઇતિએર્ત્ ઇન્ ધ્ન્[દ્] 42.10-11.

[28.3] મનુઃ: "અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મં વૈખાનસાશ્રયમ્ ॥"*{265}* ઇત્ય્ આરભ્ય
[28.4] "પુષ્પમૂલફલૈર્ વાપિ કેવલૈર્ વર્તયેત્ સદા ।
[28.5] કાલપક્વૈસ્ સ્વયં શીર્ણૈર્ વૈખાનસમતે સ્થિતઃ ॥"*{266}* ઇતિ [મનુધ્શ્ 6.21]
[28.6-8] હારીત: "વાનપ્રસ્થો ગ્રામ્યા ઓષધીઃ પરિવર્જયેત્. ત્રેતાગ્નીનાં સ્થાને શ્રામણકં વાગ્નિમ્ આધાય વલ્કલશાણચર્મકુશમુઞ્જાદિવલ્કલં વા વસાનો વૈખાનસપ્રોક્તેન વિધિના વાનપ્રસ્થો ભવતિ. અનુજ્ઞાયિકો ઽનુપ્રસ્થાયિક" ઇતિ.
[28.9] યમ: "શ્રામણકેન વિધાનેન સાયં પ્રાતર્ ઉપસ્પૃશેદ્" ઇતિ.
[28.10-11] શઙ્ખલિખિતૌ: "શ્રામણકેનાગ્નિમ્ આધાય કાલે કુરુવિન્દવેણુશ્યામાકનીવારાદિભિર્ વર્તયેદ્"*{267}* ઇતિ.
[28.12] વસિષ્ઠો ઽપિ: "શ્રામણકેનાગ્નિમ્ આધાયાહિતાગ્નિર્ વૃક્ષમૂલિક" ઇતિ.
[28.13] અસ્ય યજ્ઞસ્વામિવ્યાખ્યાને:
[28.14] "શ્રામણકં નામ વૈખાનસશાસ્ત્રમ્. તદુક્તેન વિધિનાગ્નિમ્ આધાય" ઇતિ.
[28.15] શુકાનુશાસને વ્યાસો ઽપિ:
[28.16] "મૂલૈર્ એકે ફલૈર્ એકે પુષ્પૈર્ એકે દૃઢવ્રતાઃ । [મ્ભ્ 12.236.13ચ્દ્]
[28.17] વર્તયન્તિ યથાન્યાયં વૈખાનસમતે સ્થિતાઃ* ॥{268}*" ઇતિ [મ્ભ્ 12.236.14અબ્]
[28.18] સ્મૃત્યન્તરમ્ અપિ: "યસ્મિન્ન્ એવ તુ સમ્પ્રોક્તં સૂત્રે વિખનસા પરમ્ ।
[28.19] વનસ્થાનાન્ તુ સર્વેષાં વિધિશ્રામણકાભિધઃ* ॥{269}*
[28.20] વાનપ્રસ્થાસ્ તતસ્ સર્વે યે દ્વિજાસ્ ત્વ્ અન્યસૂત્રિણઃ ।
[28.21] તત્સૂત્રવિધ્યનુષ્ઠાનાત્ સ્મૃતા વૈખાનસાસ્ તુ તે* ॥{270}*" ઇતિ ચ વર્ણયન્તિ.*{271}* [આસ્ 11.4]
[28.22] અતશ્ ચ વાનપ્રસ્થા મુખ્યત્વેન વૈખાનસશબ્દવાચ્યા ન ભવન્તિ.*{272}*
[28.23] આનુશાસનિકે ચ:
[28.24] "તં પતન્તમ્ અભિપ્રેક્ષ્ય*{273}* પ્રેક્ષ્ય ચ ર્ષિગણાનથ । [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 1અ.313]
[28.25] આસીનાન*{274}* વસુભિસ્ સાર્ધં સત્રેણ જગતીપતેઃ ॥ [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 1અ.314]
!{265}! મનુધ્શ્ 6.1અબ્ વ્.લ્. દિએસેર્ હલ્બ્વેર્સ્ ઇસ્ત્ äહ્ન્લિછ્ અલ્સ્ "મનુ" zઇતિએર્ત્ ઇન્ ધ્ન્[દ્] 92.5.
[29.1] વૈખાનસાનામ્ એતેષાં*{275}* વાલખિલ્યગણાન્ અપિ । [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 1અ.315]
[29.2] તસ્ય ભીરાવિશત્તત્ર પતગેન્દ્રસ્ય ભારત ॥ [મ્બ્.હ્ 13, અપ્પ્. 1અ.316]
[29.3] તુણ્ડેન ગૃહ્ય તાં શાખામ્ ઉત્પપાત ખગેશ્વરઃ ॥" ઇતિ [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 1અ.318]
[29.4] તત્રૈવોમામહેશ્વરસંવાદે:
[29.5] "વૈખાનસાનાં વૈ ધર્મં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ ધર્મતઃ* ॥{276}* ઇત્ય્ આરભ્ય
[29.6] તેષુ વૈખાનસા નામ વાનપ્રસ્થાશ્ શુભેક્ષણે । [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 15.702]
[29.7] તીવ્રેણ તપસા યુક્તા*{277}* દીપ્તિમન્તસ્ સુતેજસઃ ॥" ઇતિ [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 15.703]
[29.8] હરિવંશે ચ અક્રૂરાગમનસમયે:
[29.9] "શકપોત્રાવ્યયા? મોદે પ્રદોષે ઽભ્યાશતસ્*{278}* કરે* ।{279}* [હરિવ્ 68.4]
[29.10] કિઞ્ચિદ્ અભ્યુદિતે સોમે શાતિતેષુ તમસ્ સુ ચ* ॥{280}* [હરિવ્ 68.9]
[29.11] વન્યૈર્ વૈખાનસૈર્ મન્ત્રૈઃ હૂયમાને હુતાશને ॥" ઇતિ. [હરિવ્ 68.5ચ્દ્]
[29.12] પાદ્મે ચ: "બ્રાહ્મણં વૃદ્ધહારીતં વૈખાનસમતે સ્થિતમ્ ॥" ઇતિ ચ વર્ણનાત્*{281}* [પદ્મપ્ ]
[29.13-15] વાનપ્રસ્થસ્ય શ્રૌતવિષયે પૃથક્ત્વેન મન્ત્રપ્રતિપાદનાભાવાચ્ ચ બોધાયનાદિભિર્ ઉક્તપ્રકારેણ*{282}* વાનપ્રસ્થસ્ય વૈખાનસત્વં વૈખાનસસૂત્રોક્તવાનપ્રસ્થાશ્રમસ્વીકારાદ્ એવેત્ય્ અવગન્તવ્યમ્.*{283}* એતાવતા વિખનશ્ શબ્દાર્થો નિર્ણીતઃ.*{284}*
[29.16] (આદ્યહેતુનિરૂપણપ્રકારઃ)
[વૈખાનસસૂત્રશાસ્ત્રયોર્ વિખનસા પ્રણીતત્વમ્]
[29.17-18] *{285}*અથ વૈખાનસસૂત્રશાસ્ત્રયોઃ*{286}* અખિલજગત્કારણભૂતેન વિખનસા પ્રણીતત્વમ્ ઉપપાદ્યતે.
[29.19] વિષ્ણુધર્મે: "કથયામિ યથાપૂર્વં મત્પિત્રા કથિતં મમ ।
[29.20] તસ્યાપિ કિલ તત્પિત્રા તસ્મૈ ચાહ કિલોશનાઃ* ॥{287}* [વિષ્ણુધ્ 1.38]
!{275}! મ્ભ્: વૈખાનસાન્ નામ યતીન્.

[30.1] તેનાપિ ભૃગુમ્ આરાધ્ય પ્રાપ્તમ્*{288}* આરાધનં હરેઃ ।
[30.2] સકાશાદ્ બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્તં*{289}* ભૃગુણાપિ મહાત્મના ॥ [વિષ્ણુદ્.હ્ 1.39]
[30.3] પ્રાપ્તં સકાશાદ્ દેવસ્ય બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ ॥" ઇતિ. [વિષ્ણુધ્ 1.40અબ્]
[વૈખાનસમાર્ગસ્ય ઉપદેશપરમંપરા]
[30.4] હારીતસ્મૃતૌ: "પૂર્વં વિખનસો*{290}* વિષ્ણુઃ પ્રોક્તવાન્ સ્વયમ્ અચ્યુતઃ ।
[30.5] ભૃગોઃ પ્રોક્તં વિખનસા ભૃગુણા ચ મમેરિતમ્ ॥" ઇતિ
[પાઞ્ચરાત્રાગમોત્પત્ત્યાદિપ્રકારઃ]
[30.6] ગારુડે: "પુરા ચતુર્મુખાદેશાચ્ ચત્વારો મુનયો ઽમલાઃ ।
[30.7] પ્રણીય વૈષ્ણવં શાસ્ત્રં ભૂમાવ્ અભ્યર્ચયન્ નૃપ ॥ [ગરુડપ્ ]
[30.8] મરીચિર્ મન્દરે વિષ્ણું અર્ચયમાસ કેશવમ્ ।
[30.9] આદેશાદ્ બ્રહ્મણો વિષ્ણું શ્રીનિવાસે ઽત્રિર્ અર્ચયેત્ ॥ [ગરુડપ્ ]
[30.10] કશ્યપો વિષ્ણ્વધિષ્ઠાને શુભક્ષેત્રે ભૃગુર્ મુનિઃ ।
[30.11] ગઙ્ગાયા દક્ષિણે તીરે સીમ્નિ તસ્યાન્તિકે ઽપિ ચ* ॥{291}* [ગરુડપ્ ]
[30.12] તત્સન્ધૌ શુચિષણ્ણામા*{292}* ભૃગુણા સ્થાપિતો હરિઃ ॥" ઇતિ ચોક્તમ્ [ગરુડપ્ ]
[30.13] પાઞ્ચરાત્રે: "આદ્યે કલિયુગે પ્રાપ્તે સોમકેન હૃતા ત્રયી ।
[30.14] અવૈદિકેષુ લોકેષુ દૈવતેષુ મુનિષ્વ્ અપિ ॥
[30.15] ભગવન્તં સમાસાદ્ય નારાયણમ્ અનામયમ્ ।
[30.16] અનન્તો ગરુડશ્ ચૈવ વિષ્વક્સેણઃ પિતામહઃ ॥
[30.17] શઙ્કરશ્ ચૈવ પઞ્ચૈતે પપ્રચ્છુઃ શરણં ગતાઃ ।
[30.18] ક્ષણમ્ અપ્ય્ અચ્યુતસ્યાર્ચાં ત્યક્તુમ્ એવ ન શક્નુમઃ ॥
[30.19] અવૈદિકેષુ લોકેષુ કિં કુર્મશ્ ચલમાનસાઃ ।
[30.20] તસ્માદ્ ઉપાયં લક્ષ્મીશ વદાસ્માકં ચિરન્તન*{293}* ॥
[30.21] ઇત્ય્ ઉક્તસ્ સ હરિસ્ તેભ્યઃ*{294}* પઞ્ચરાત્રવિધિં ક્રમાત્ ।
[30.22] એકૈકરાત્રમ્ એકસ્મૈ તન્ત્રં સમુપદિષ્ટવાન્ ॥
[30.23] પઞ્ચલક્ષપ્રમાણેન પઞ્ચરાત્રં પ્રપઞ્ચિતમ્ ॥" ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય
[30.24] "પ્રથમં બ્રહ્મરાત્રન્ તુ દ્વિતીયં રુદ્રરાત્રકમ્ ।
[30.25] તૃતીયમ્ ઇન્દ્રરાત્રં યચ્*{295}* ચતુર્થં ગ્રહરાત્રકમ્ ॥
!{288}! ધ્ન્[ત્] 160: પ્રોક્ત (પ્રાપ્ત)મ્.
[31.1] પઞ્ચમં મુનિરાત્રન્ તુ પઞ્ચરાત્રં વિધીયતે ।
[31.2] રાત્રિભિઃ પઞ્ચભિઃ પ્રોક્તં શ્રુતં શિષ્યૈશ્ ચ પઞ્ચભિઃ ॥
[31.3] તસ્માત્ તત્ પઞ્ચરાત્રાખ્યાં લબ્ધ્વા તિષ્ઠતિ ભૂતલે ॥"
[31.4-5] ઇત્ય્ અન્તેન*{296}* પાઞ્ચરાત્રસ્યોત્પત્ત્યાદિકં નિરૂપ્ય પરમવૈદિકસ્ય શ્રીવૈખાનસસ્યોત્પત્ત્યાદિકં પ્રતિપાદ્યતે.*{297}*
[વૈખાનસશાસ્ત્રોત્પત્ત્યાદિપ્રકારઃ]
[31.6] અથ મત્સ્યાકૃતિઃ શ્રીશઃ પ્રવિશ્યામ્બુધિમધ્યમમ્ ।
[31.7] નિર્મથ્ય સોમકં વેદાન્ અદાત્ પઙ્કજયોનયે ॥
[31.8] તાદૃશં પુણ્ડરીકાક્ષં સ્તોત્રૈસ્ સન્તોષ્ય પદ્મભૂઃ ।
[31.9] ઉવાચ વચનં પ્રેમ્ણા દણ્ડવત્ પ્રણિપત્ય ચ ॥
[31.10] તાન્ત્રિકેણ ત્વયા પ્રોક્તં માર્ગેણ ભવદ્ અર્ચનમ્*{298}* ।
[31.11] ન પ્રસીદતિ તેનાસ્મન્ મનઃ કમલલોચન ॥
[31.12] વૈદિકેન ત્વદ્ અર્ચાં મે યથાપૂર્વં વદાચ્યુત ।