Darpadalana · અધ્યાય 6

જગત્યેકો ભદ્રદ્વિરદ ઇવ દાનાર્દ્રસરણિર્ યશસ્વી નિઃસ્વાનામહમભિમતાશાફલતરુઃ
ઇતિ ત્યાગોદગ્રં વહતિ કિલ દર્પં મનસિ યસ્ તદુદ્ભૂતં સર્વં સુકૃતમપહાય વ્રજતિ સઃ ॥

સ્વર્ગાદિસંભોગફલાભિલાષાત્ પાત્રાય પૂજાં પ્રતિપદ્યતે યઃ
ધર્માર્થપણ્યક્રયવિક્રયો ઽસૌ કસ્તેન દાનપ્રભવો ઽભિમાનઃ ॥

યદ્વિદ્યાદિગુણોત્કર્ષ વિશેષપરિતોષિતૈઃ
દીયતે પ્રીતિધનયોઃ સ પણ્યક્રયવિક્રયઃ ॥

લોકપ્રસિદ્ધિસિદ્ધ્યૈ યઃ પ્રયચ્છતિ ગુણસ્તવૈઃ
કરોતિ વિત્તયશસોઃ સ તદા ક્રયવિક્રયમ્ ॥

અવમાનહતં યચ્ચ દત્તમશ્રદ્ધયા ધનમ્
ઊષરે નિષ્ફલં બીજં ક્ષિપ્તમક્ષિપ્તમેવ તત્ ॥

ત્યાગિનો ઽન્યસ્ય સંઘર્ષે કીર્ત્યુત્કર્ષજિગીષયા
દત્તં કારણભૂતસ્ય તસ્યૈવાન્તે ફલપ્રદમ્ ॥

પરાર્તિશમનં વિત્તમ્ અજ્ઞાતમનુદીરિતમ્
અફલાકાઙ્ક્ષયા યુક્તં પ્રયાત્યલ્પમનલ્પતામ્ ॥

કુરુક્ષેત્રાદિદેશેષુ કાલેષ્વર્કગ્રહાદિષુ
આત્મોપકારમાત્રેણ પાત્રે દાનેન કિં મદઃ ॥

દેશકાલક્રિયાપાત્રાણ્ય્ અવિચાર્યૈવ કેવલમ્
પરેષામાર્તિશમનં દયાર્દ્રં દાનમુચ્યતે ॥

રક્ષાયૈ સંપદાં પુત્ર કલત્રસુખસિદ્ધયે
દીયતે યત્પ્રયત્નેન લોભદાનેન તેન કિમ્ ॥

વાદે ખલૈઃ ખલીકૃત્ય વેધદ્રુતપરીક્ષયા
દીયતે યચ્ચિરક્લિષ્ટં કષ્ટદાનેન તેન કિમ્ ॥

ત્યક્ત્વાશાગતસત્પાત્રં પૂર્ણાયાભ્યર્થ્ય દીયતે
યત્તદુચ્છ્વાસસંતપ્તં દગ્ધદાનેન તેન કિમ્ ॥

અન્યદાભાષિતં પૂર્વં દત્તમન્યત્તતો ઽલ્પકમ્
યત્સદોષમયોગ્યં વા કૂટદાનેન તેન કિમ્ ॥

ચિરસેવાનુરોધેન લોભકૃચ્છ્રાદનિચ્છયા
અપ્રસાદેન યદ્દત્તં બલાદાનેન તેન કિમ્ ॥

યત્પુષ્પધૂપતિલક પ્રતિપત્તિપ્રદર્શિતમ્
દત્તમત્યલ્પનિઃસારં દમ્ભદાનેન તેન કિમ્ ॥

પ્રભૂતભારસંભારં રાજચૌરાદિવિપ્લવે
દત્ત્વા યદ્દુષ્ટમુદ્ઘુષ્ટં શલ્યદાનેન તેન કિમ્ ॥

અનાસ્વાદ્યમવિક્રેયમ્ અનાદેયમનીપ્સિતમ્
દત્તં નિરુપકારં યદ્ વન્ધ્યદાનેન તેન કિમ્ ॥

ઋણવચ્ચિરસંશોધ્યં વચસા પ્રતિપાદિતમ્
યન્નિત્યયાચનદ્વેષં યાચ્યદાનેન તેન કિમ્ ॥

એકસ્મૈ પૂર્ણમન્યસ્મૈ કૃશં તુલ્યગુણોદયે
ભેદાદ્યદર્પિતં રાગ દ્વેષદાનેન તેન કિમ્ ॥

ઋણદૈઃ સ્વજનૈઃ પુત્રૈર્ લબ્ધક્ષામપ્રતિગ્રહઃ
નિત્યમાયાસ્યતે યેન કલિદાનેન તેન કિમ્ ॥

ન પરસ્યાર્તિશનમં નાત્મનઃ પુણ્યકારણમ્
દત્તાલ્પમૂલ્યેનાપ્તં યત્ સ્વલ્પદાનેન તેન કિમ્ ॥

દુર્ગ્રહેષુ વિરુદ્ધેષુ દશાપાકે ઽતિદારુણે
દીયતે દોષશાન્ત્યૈ યદ્ ભયદાનેન તેન કિમ્ ॥

મુમૂર્ષસ્ત્યક્તસર્વાશઃ શયનસ્થો દદાતિ યત્
મૂર્ચ્છાસ્થાનેન મનસા મોહદાનેન તેન કિમ્ ॥

દત્તં પ્રિયવિયોગોગ્ર શોકશલ્યાર્તચેતસા
યત્પશ્ચાત્તાપજનનં બાષ્પદાનેન તેન કિમ્ ॥

પુરોહિતાય ગુરવે શાન્તિસ્વસ્તિવિધાયિને
દીયતે યત્પ્રસઙ્ગેન ભૃતિદાનેન તેન કિમ્ ॥

યત્સંત્યક્તફલસ્પૃહં યદુચિતં સર્વસ્વભૂતં ચ યન્ નાન્યાયેન યદર્જિતં પરધનસ્પર્શેન શપ્તં ન યત્
દત્ત્વા દુઃખશતં ન યત્સ્વવચસા પશ્ચાન્ન યદ્ગણ્યતે તદ્દાનં ધનબીજવાપનિપુણઃ શેષઃ પ્રકારઃ કૃષેઃ ॥

પ્રાપ્તું સ્વર્ગવરાઙ્ગનાસ્તનતટસ્પર્શાતિરિક્તં સુખં દત્તો મેરુરપિ પ્રયાતિ તૃણતામાત્મોપકારેચ્છયા
આપન્નાર્તિવિલોકને કરુણયા શ્રદ્ધાસુધાપૂરિતં સત્ત્વોત્સાહસમન્વિતં તૃણમપિ ત્રૈલોક્યદાનાધિકમ્ ॥

યુધિષ્ઠિરસ્ય ભૂભર્તુઃ પુરા કનકવર્ષિણઃ
અશ્વમેધે વિધાનેન વર્તમાને મહાક્રતૌ ॥

સજ્જાસુ રાજભોજ્યાસુ વિવિધાસ્વન્નપાલિષુ
અનિશં રત્નપાત્રેષુ ભુઞ્જાનેષુ દ્વિજન્મસુ ॥

વિપ્રેષુ પૂર્યમાણેષુ મણિકાઞ્ચનશાસનૈઃ
ઉચ્છિષ્ટભૂમિં નકુલઃ સ્વબિલાત્સમુપાયયૌ ॥

દીપ્તકાઞ્ચનવર્ણેન પાર્શ્વેનૈકેન શોભિતઃ
અપરેણાસુવર્ણેન વિતીર્ણજનકૌતુકઃ ॥

સો ઽભ્યેત્ય તૂર્ણમુચ્છિષ્ટ હેમપાત્રચ્યુતે ઽમ્ભસિ
લુલોઠ શફરોત્ફાલ પરિવર્તવિવર્તનૈઃ ॥

સુવર્ણપાર્શ્વં નકુલં દૃષ્ટ્વા સર્વે કુતૂહલાત્
મજ્જન્તમુચ્છિષ્ટજલે ક્ષિતિપાય ન્યવેદયન્ ॥

પ્રાપ્તેન ભૂભુજા દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્યા પૃષ્ટ ઇવેષ્ટયા
સો ઽવદદ્વિસ્મયભુવા સુસ્પષ્ટાક્ષરયા ગિરા ॥

રાજન્નસ્યાતિદાનસ્ય ન પશ્યામ્યુચિતં ફલમ્
અસ્માત્પ્રભૂતસંભારાત્ સક્તુપાત્રં વરં પરમ્ ॥

પ્રવૃત્તે ઽસ્મિન્મહાદાને મહતસ્તે મહીપતે
વિત્તે વૃત્તે ચ ચિત્તે ચ શુદ્ધિં કો વેત્તિ તત્ત્વતઃ ॥

સંભારો ઽયં ભુવનભવનવ્યાપ્તિપર્યાપ્તભોગઃ સર્વાશાસુ પ્રતતજનતાપૂરણે ઽત્યન્તતુચ્છઃ
આપન્નાર્તિપ્રશમનવિધૌ સત્ત્વશુદ્ધિપ્રદાને સંનદ્ધાનામપિ તૃણકણઃ કાઞ્ચનાદ્રિત્વમેતિ ॥

શ્રૂયતામ્ યન્મયા દૃષ્ટં ભૂપતે સ્વયમદ્ભુતમ્
ઉદેત્યુદીરિતે યસ્મિન્ કાયે રોમાઞ્ચકઞ્ચુકઃ ॥

શિલોઞ્છવૃત્તિના પૂર્વં વિપ્રેણ ક્ષેત્રચારિણા
ઉપવાસકૃશેનાપ્તં યવસ્તોકં કલત્રિણા ॥

સક્તુપાત્રે તતઃ સિદ્ધે કૃતદેવપિતૃક્રિયઃ
જાયાપુત્રવિભાગેન સ્વં ભાગં ભોક્તુમુદ્યયૌ ॥

સ પ્રાણાહુતિતોયાર્થી દદર્શાતિથિમાગતમ્
ક્ષુત્ક્ષામકુક્ષિં સંક્ષિપ્ત સર્વાઙ્ગશિથિલાકૃતિમ્ ॥

તસ્મૈ વિહિતસત્કારઃ સપ્રસાદેન ચેતસા
શ્રદ્ધાસુધાવસિક્તં તત્ સ દદૌ નિજભોજનમ્ ॥

નિગીર્ણો ઽતિથિના તસ્મિન્ન્ અક્ષીણક્ષુદ્વિકારિણા
તદ્ભાર્યાપ્યાદરવતી તસ્મૈ સ્વમશનં દદૌ ॥

તેનાપ્યતૃપ્તિમાલોક્ય તત્સૂનુઃ શ્રદ્ધયાતિથિમ્
સ્વભોજનેન વિદધે સંપૂર્ણાશનનિર્વૃત્તમ્ ॥

ગતે ભુક્ત્વાતિથૌ તસ્મિન્ન્ ઉપવાસકૃશો દ્વિજઃ
સત્ત્વોત્સાહયુતસ્તસ્થૌ ક્લાન્તો ઽપિ નિશિ નિર્વ્યથઃ ॥

અથાહં સક્તુગન્ધેન નિર્ગતઃ ક્ષુધિતો બિલાત્
પ્રાપ્તસ્તત્પર્ણકુટિકામ્ ઉત્સૃષ્ટોચ્છિષ્ટવર્તિનીમ્ ॥

તત્રાચમનતોયેન સ્પૃષ્ટમાત્રસ્ય મે નૃપ
પસ્ય મે દક્ષિણં પાર્શ્વં જતં હેમમયચ્છવિ ॥

તતો ઽહં વામપાર્શ્વસ્ય હેમચ્છાયાપ્તયે સદા
નિર્નિદ્રશ્ચિન્તયા યાતઃ કૃશતામેવ કેવલમ્ ॥

યદ્યત્પ્રાપ્નોતિ પુરુષઃ કર્મયોગાત્સમીહિતમ્
તત્તત્સંપૂરણાયૈવ યાતિ ચિન્તાવિધેયતામ્ ॥

અધુના વર્તમાને ઽસ્મિન્ન્ અશ્વમેધે તવ ક્રતૌ
હેમપાર્શ્વાશયાયાતો વિપ્રોચ્છિષ્ટામહીમહમ્ ॥

રત્નકાઞ્ચનપાત્રામ્બુ સિક્તસ્ય લુઠતશ્ચિરમ્
મમ કાન્તિલવો ઽપ્યઙ્ગે ન કશ્ચિદિહ દૃશ્યતે ॥

સર્વથા સત્ત્વશુદ્ધાય દાનાયાતિલઘીયસે
નમો મહાફલાયૈવ ન ભોગાઙ્ગપ્રસઙ્ગિને ॥

ઇત્યુક્ત્વા નકુલે યાતે તત્તથેતિ યુધિષ્ઠિરઃ
વિચિન્ત્ય સંતતોચ્છ્વાસઃ ક્ષણં સ્તિમિતતાં યયૌ ॥

તસ્માત્સુવર્ણામ્બરરત્નભૂમિ દાનૈર્ન દર્પઃ પુરુષેણ કાર્યઃ
ભવત્યુદારં કરુણાર્દ્રસત્ત્વં દાનં સદા કસ્યચિદેવ પુણ્યૈઃ ॥