Darpadalana · અધ્યાય 5

અહં શૂરઃ ક્રૂરપ્રતિભટઘટાપાટનપટુસ્ તરસ્વી સેનાયાં હયગજઘટાનામધિપતિઃ
ઇતિ પ્રૌઢઃ પુંસાં નિજભુજબલાક્રાન્તજગતાં ભવત્યન્તર્દર્પઃ પરિભવપદં કાલગલિતઃ ॥

શૌર્યેણ દર્પઃ પુરુષસ્ય કો ઽયં દૃષ્ટસ્તિરશ્ચામપિ શૂરભાવઃ
ઔચિત્યહીનં વિનયવ્યપેતં દયાદરિદ્રં ન વદન્તિ શૌર્યમ્ ॥

બાલસ્ય શૌર્યં કુસુમોપમસ્ય માતુઃ પ્રહારે પ્રણયસ્મિતેષુ
વૃદ્ધસ્ય શૌર્યં શિથિલાઙ્ગસંધેઃ સ્વશ્લાઘયા પૂર્વકથાપથેષુ ॥

વયસ્ત્રિભાગે તરુણસ્ય શૌર્યં યદેવ દર્પપ્રભવાભિભૂતમ્
તચ્ચિત્તવૃત્તેર્વિવિધસ્વભાવાત્ પર્યાયશો યાત્યતિવૈપરીત્યમ્ ॥

........... ...........
ચિત્તસ્ય જાત્યાનિલચઞ્ચલસ્ય નાનાગુણત્વાત્ક્રિયતે કિમસ્ય ॥

હ્યો યેન ભગ્નાઃ પુરતો ઽરિસેના ભીતઃ સ એવાદ્ય ભવત્યધીરઃ
વૃત્રેણ શક્રઃ સમરે નિગીર્ણઃ ફેનેન શક્રઃ સ જઘાન વૃત્રમ્ ॥

........ ........
એકં સમાલિઙ્ગતિ દર્પલોલા ક્ષીબેવ વેશ્યા નહિ રાજલક્ષ્મીઃ ॥

યઃ કાર્તવીર્યસ્ય ચ દોઃસહસ્રં વિચ્છેદ વીરો નહિ યુધિ જામદગ્ન્યઃ ।
સ સાયકે રામકરાધિરૂઢે બ્રાહ્મણ્યદૈન્યપ્રણયી બભૂવ ॥

રામો ઽપિ સાહાયકલાભલોભાચ્ચક્રે કપેઃ સંશ્રયદૈન્યસેવામ્ ।
શૂરપ્રતાપઃ શિશિરર્તુનેવ કાલેન લીઢસ્તનુતામુપૈતિ ॥

વાલી પ્રસહ્ય પ્લવગઃ કરેણ સોલ્લાસકૈલાસસહં દશાસ્યમ્
નિક્ષિપ્ય કક્ષાઞ્ચલસંધિબન્ધે સપ્તાબ્ધિસંધ્યાવિધિમન્વતિષ્ઠત્ ॥

યુદ્ધોદ્ધતા ભૂપતયઃ પ્રસિદ્ધા બદ્ધા જરાસંધનૃપેણ પૂર્વમ્
સભીમસેનેન ભુજાયુધેન દ્વિધા કૃતઃ સંધિવિદારણેન ॥

ભીમો ઽપિ કર્ણેન વિકીર્ણધૈર્યઃ પ્રમૂઢશક્તિઃ કૃપયા વિમુક્તઃ
કર્ણે ઽર્જુનસ્યાતતકાર્મુકસ્ય ક્ષણાત્ક્ષણં યાચકતાં પ્રયાતઃ ॥

ત્યક્ત્વાર્જુનઃ કૃષ્ણકલત્રવર્ગં જગામ ગોપાલબલાભિભૂતઃ
ન જ્ઞાયતે દૈવપથાનુયાતા શૌર્યસ્ય વૃત્તિઃ કરિકર્ણલોલા ॥

ભીરુઃ શૂરત્વમાયાતિ શૂરો ઽપ્યાયાતિ ભીરુતામ્
ન ક્વચિચ્ચપલસ્યાસ્ય શૌર્યસ્ય નિયતા સ્થિતિઃ ॥

બાણસ્ત્ર્યક્ષેણ કંસારિ ચક્રધારાપથાતિથિઃ
આજન્મભક્તિપ્રણયી રક્ષણાર્હો ન રક્ષિતઃ ॥

વેગાપ્તે કાલયવને મુચુકુન્દમશિશ્રિયત્
શૌરિઃ શયનપર્યઙ્ક તલસંકુચિતાકૃતિઃ ॥

શિશુપાલસ્ય શિરસિ ચ્છિન્ને ચક્રેણ ચક્રિણા
દૃષ્ટિઃ કૃતા ન ચાપેષુ નૃપૈસ્તત્પક્ષિપાતિભિઃ ॥

ભીમનિષ્પીયમાણસૃગ્ દૃષ્ટો દુર્યોધનાનુજઃ
અશસ્ત્રાભિરેવ સ્ત્રીભિર્ દ્રોણકર્ણકૃપાદિભિઃ ॥

સ્ફારાજગરસંરુદ્ધ ભુજદ્વન્દ્વો વૃકોદરઃ
જનનીકરુણાક્રન્દ નિનાદમુખરો ઽભવત્ ॥

મહતામપિ પૂર્વેષામ્ એવંરૂપા મદક્ષિતિઃ
સામાન્યવિક્રમોદ્દામ શ્લાઘા કેનાભિનન્દ્યતે ॥

અશક્તે રૌદ્રતાતૈક્ષ્ણ્યં તીવ્રપાપેષુ ધીરતા
છદ્મધીર્વાચિ પારુષ્યં નીચાનાં શૌર્યમીદૃશમ્ ॥

નિષ્કારણનૃશંસસ્ય શૌર્યં હિંસ્રત્વમુચ્યતે
યઃ સર્પ ઇવ સંનદ્ધઃ પ્રાણભાધાય દેહિનામ્ ॥

એતદેવ પરં શૌર્યં યત્પરપ્રાણરક્ષણમ્
નહિ પ્રાણહરઃ શૂરઃ શૂરઃ પ્રાણપ્રદો ઽર્થિનામ્ ॥

ન કશ્ચિદ્બુદ્ધિહીનસ્ય શૌર્યેણ ક્રિયતે ગુણઃ
પર્જન્યગર્જિતામર્ષી શ્વભ્રે પતતિ કેસરી ॥

કિં શૌર્યેણ સરાગસ્ય મદક્ષીબસ્ય દન્તિનઃ
બન્ધકીલાભલોભેન યઃ ક્ષિપત્યવટે તનુમ્ ॥

શૌર્યં વિક્રીતકાયસ્ય સેવકસ્ય કિમદ્ભુતમ્
મેષસ્યેવ વધો યસ્ય સૂનાબદ્ધસ્ય નિશ્ચિતઃ ॥

ન દર્પવિકૃતં શૌર્યં ન માયામલિનં મનઃ
ન દ્વેષોષ્ણં શ્રુતં યેષાં ગણ્યન્તે તદ્ગુણા બુધૈઃ ॥

કુલં કુતનયેનેવ લોભેનેવ ગુણોદયઃ
ઐશ્વર્યં દુર્નયેનેવ શૌર્યં દર્પેણ નશ્યતિ ॥

પ્રભાવભવનસ્તમ્ભ ઇવ દમ્ભોદ્ભવો ઽભવત્
સપ્તાબ્ધિપરિખાલેખ મેખલાયાઃ પ્રભુર્ભુવઃ ॥

તસ્ય નિઃશેષિતારાતેઃ સદા યુદ્ધમનોરથઃ
અપ્રાપ્તપ્રતિમલ્લસ્ય યયૌ હૃદયશલ્યતામ્ ॥

સ સુરાસુરયુદ્ધાપ્ત દર્પદર્પિતમાનસઃ
કઃ કો ઽસ્તિ શૂરઃ સંરમ્ભાદ્ ઇત્યપૃચ્છત્સદાજનમ્ ॥

દર્પકણ્ડૂલદોર્દણ્ડં પૃચ્છન્તં રભસેન તમ્
સર્વાવમાનસંનદ્ધં જગાદાભ્યેત્ય નારદઃ ॥

નાસ્તિ ત્વત્સદૃશઃ શૂરસ્ ત્રૈલોક્યે સત્યમુચ્યતે
કિં તુ જાને રણાર્હૌ તે નરનારાયણાવૃષી ॥

બદર્યાશ્રમસંસક્તૌ તીવ્રે તપસિ નિષ્ઠિતૌ
યુદ્ધેચ્છૌ તૌ યદિ સ્યાતાં તત્પૂર્ણસ્તે મનોરથઃ ॥

નારદેનેત્યભિહિતે સ બદર્યાશ્રમં યયૌ
વિલોકયન્નિજભુજૌ પ્રત્યાસન્નરણોત્સવૌ ॥

દૃષ્ટ્વા તેજોનિધી તત્ર નરનારાયણૌ નૃપઃ
મનોરથપથાભ્યસ્તં યયાચે યુદ્ધમુદ્ધતઃ ॥

તં યુદ્ધકામુકં તિર્યગ્ દૃશા ગમ્ભીરધીરયા
વિલોક્યોવાચ સાવજ્ઞ સ્મિતદિગ્ધાધરં નરઃ ॥

મહીપતે નિવર્તસ્વ ન વયં યુદ્ધકોવિદાઃ
યુક્તસ્તૈરેવ સઙ્ગ્રામસ્ તવ યે ભૂમ્યનન્તરાઃ ॥

ઇત્યુક્તો ઽપિ યદા રાજા ન ચચાલ રણાદરાત્
તદા તં દૃપ્તમૈષીક નિશિતાસ્ત્રૈરપૂરયત્ ॥

પ્રદીપ્તજ્વલનાકારૈઃ શરૈરાકીર્ણવિગ્રહઃ
વિનષ્ટવિગ્રહરુચિર્ નૃપસ્તત્યાજ ધીરતામ્ ॥

અકાણ્ડખણ્ડિતોચ્ચણ્ડ દર્પજ્વરભરો નૃપઃ
કૃપણઃ પ્રાણરક્ષાયૈ તમેવ શરણં યયૌ ॥

વારિતાસ્ત્રસ્તતસ્તેન ભગ્નમાનમનોરથઃ
લજ્જાવિકુણ્ઠકણ્ઠઃ સ્વાં રાજધાનીં યયૌ નૃપઃ ॥

ઇતિ માનસ્ય મહતામ્ અપિ ઘોરાશનિર્મદઃ
લોહસ્ય સ્વમલેનેવ ક્ષયો દર્પેણ તેજસઃ ॥

તસ્માત્સદા માનધનેન પુંસા દર્પઃ પ્રયત્નેન નિવારણીયઃ
દર્પોગ્રવક્ત્રસ્ય સુહૃજ્જનો ઽપિ સર્વાત્મના તિવ્રનિપાતસજ્જઃ ॥

અદર્પશૌર્યસ્પૃહણીયસત્ત્વા ગોવિપ્રરક્ષાક્ષપિતસ્વદેહાઃ
પ્રયાન્તિ વીરાઃ સુકૃતામૃતાદ્રૈર્ યશઃશરીરૈરજરામરત્વમ્ ॥