ચરક સંહિતા (ટીકા સહિત) · ભાગ 101106

શર્કરાયા વિદાર્યાશ્ચ ચૂર્ણમિક્ષુરકસ્ય ચ ॥ ચર્_6,2.4.23
સંયોજ્ય મસૃણે ક્ષીરે ઘૃતે પૂપલિકાઃ પચેત્ ।
પયોઽનુપાનાસ્તાઃ શીઘ્રં કુર્વન્તિ વૃષતાં પરામ્ ॥ ચર્_6,2.4.24
શર્કરાયાસ્તુલૈકા સ્યાદેકા ગવ્યસ્ય સર્પિષઃ ।
પ્રસ્થો વિદાર્યાશ્ચૂર્ણસ્ય પિપ્પલ્યાઃ પ્રસ્થ એવ ચ ॥ ચર્_6,2.4.25
અર્ધાઢકં તુગાક્ષીર્યાઃ ક્ષૌદ્રસ્યાભિનવસ્ય ચ ।
તત્સર્વં મૂર્છિતં તિષ્ઠેન્ માર્ત્તિકે ઘૃતભાજને ॥ ચર્_6,2.4.26
માત્રામગ્નિસમાં તસ્ય પ્રાતઃ પ્રાતઃ પ્રયોજયેત્ ।
એષ વૃષ્યઃ પરં યોગો બલ્યો બૃંહણ એવ ચ ॥ ચર્_6,2.4.27
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ઇક્ષુરકઃ કોકિલાક્ષઃ ॥ 1]
શતાવર્યા વિદાર્યાશ્ચ તથા માષાત્મગુપ્તયોઃ ।
શ્વદંષ્ટ્રાયાશ્ચ નિષ્ક્વાથાઞ્જલેષુ ચ પૃથક્ પૃથક્ ॥ ચર્_6,2.4.28
સાધયિત્વા ઘૃતપ્રસ્થં પયસ્યષ્ટગુણે પુનઃ ।
શર્કરામધુયુક્તં તદપત્યાર્થી પ્રયોજયેત્ ॥ ચર્_6,2.4.29
[{આયુર્વેદદીપિકા}
શર્કરામધુસંયુક્તમિત્યત્ર પ્રક્ષેપન્યાયાત્ પાદિકત્વં શર્કરામધુનોઃ ॥ 1]
ઘૃતપાત્રં શતગુણે વિદારીસ્વરસે પચેત્ ।
સિદ્ધં પુનઃ શતગુણે ગવ્યે પયસિ સાધયેત્ ॥ ચર્_6,2.4.30
શર્કરાયાસ્તુગાક્ષીર્યાઃ ક્ષૌદ્રસ્યેક્ષુરકસ્ય ચ ।
પિપ્પલ્યાઃ સાજડાયાશ્ચ ભાગૈઃ પાદાંશિકૈર્યુતમ્ ॥ ચર્_6,2.4.31
ગુટિકાઃ કારયેદ્વૈદ્યો યથા સ્થૂલમુદુમ્બરમ્ ।
તાસાં પ્રયોગાત્પુરુષઃ કુલિઙ્ગ ઇવ હૃષ્યતિ ॥ ચર્_6,2.4.32
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પાદાંશિકૈરિતિ ઘૃતાપેક્ષયા પાદપ્રમાણૈઃ ॥ 1]
સિતોપલાપલશતં તદર્ધં નવસર્પિષઃ ।
ક્ષૌદ્રપાદેન સંયુક્તં સાધયેજ્જલપાદિકમ્ ॥ ચર્_6,2.4.33
સાન્દ્રં ગોધૂમચૂર્ણાનાં પાદં સ્તીર્ણે શિલાતલે ।
શુચૌ શ્લક્ષ્ણે સમુત્કીર્ય મર્દનેનોપપાદયેત્ ॥ ચર્_6,2.4.34
શુદ્ધા ઉત્કારિકાઃ કાર્યાશ્ ચન્દ્રમણ્ડલસંનિભાઃ ।
તાસાં પ્રયોગાદ્ગજવન્નારીઃ સંતર્પયેન્નરઃ ॥ ચર્_6,2.4.35
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમુત્કીર્યેતિ વિસ્તીર્ય ॥ 1
ઉત્કારિકાઃ કાર્યા ઇત્યત્ર પુનઃ પાકે નૈવોત્કારિકાકરણમ્ ॥ 2]
યત્ કિંચિન્ મધુરં સ્નિગ્ધં જીવનં બૃંહણં ગુરુ ।
હર્ષણં મનસશ્ચૈવ સર્વં તદ્વૃષ્યમુચ્યતે ॥ ચર્_6,2.4.36
દ્રવ્યૈરેવંવિધૈસ્તસ્માદ્ભાવિતઃ પ્રમદાં વ્રજેત્ ।
આત્મવેગેન ચોદીર્ણઃ સ્ત્રીગુણૈશ્ચ પ્રહર્ષિતઃ ॥ ચર્_6,2.4.37
ગત્વા સ્નાત્વા પયઃ પીત્વા રસં વાનુ શયીત ના ।
તથાસ્યાપ્યાયતે ભૂયઃ શુક્રં ચ બલમેવ ચ ॥ ચર્_6,2.4.38

યથા મુકુલપુષ્પસ્ય સુગન્ધો નોપલભ્યતે ।
લભ્યતે તદ્વિકાશાત્તુ તથા શુક્રં હિ દેહિનામ્ ॥ ચર્_6,2.4.39
નર્તે વૈ ષોડશાદ્ વર્ષાત્ સપ્તત્યાઃ પરતો ન ચ ।
આયુષ્કામો નરઃ સ્ત્રીભિઃ સંયોગં કર્તુમર્હતિ ॥ ચર્_6,2.4.40
અતિબાલો હ્ય્ અસંપૂર્ણસર્વધાતુઃ સ્ત્રિયં વ્રજન્ ।
ઉપશુષ્યેત સહસા તડાગમિવ કાજલમ્ ॥ ચર્_6,2.4.41
શુષ્કં રૂક્ષં યથા કાષ્ઠં જન્તુદગ્ધં વિજર્જરમ્ ।
સ્પૃષ્ટમાશુ વિશીર્યેત તથા વૃદ્ધઃ સ્ત્રિયો વ્રજન્ ॥ ચર્_6,2.4.42
જરયા ચિન્તયા શુક્રં વ્યાધિભિઃ કર્મકર્ષણાત્ ।
ક્ષયં ગચ્છત્યનશનાત્ સ્ત્રીણાં ચાતિનિષેવણાત્ ॥ ચર્_6,2.4.43
ક્ષયાદ્ભયાદવિશ્રમ્ભાચ્છોકાત્સ્ત્રીદોષદર્શનાત્ ।
નારીણામરસજ્ઞત્વાદ્ અવિચારાદ્ અસેવનાત્ ॥ ચર્_6,2.4.44
તૃપ્તસ્યાપિ સ્ત્રિયો ગન્તું ન શક્તિરુપજાયતે ।
દેહસત્ત્વબલાપેક્ષી હર્ષઃ શક્તિશ્ચ હર્ષજા ॥ ચર્_6,2.4.45
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અનુક્તવાજીકરણં સંગૃહ્ણન્નાહ યત્કિંચિદ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
ભાવિત ઇતિ વચનાત્ પ્રયોગેણ શરીરભાવનાયાં સત્યાં સ્ત્રીસેવા સમ્ભવતીતિ દર્શયતિ ॥ 2
આત્મવેગેનેતિ સંકલ્પજાતેનાત્મવેગેન ॥ 3
બાલસ્ય તડાગદૃષ્ટાન્તેન પુનરપિ શુક્રસદ્ભાવં કફપ્રાધાન્યં ચ દર્શયતિ વૃદ્ધસ્ય તુ જન્તુજગ્ધત્વાદિદૃષ્ટાન્તેન વિનષ્ટસ્યાપુનર્ભાવં શુક્રસ્ય તથાભૂયિષ્ઠતાં ચ દર્શયતિ ॥ 4
નનુ તૃપ્તસ્ય શરીરબલં ભવત્યેવ તત્ કિં તૃપ્તસ્ય સ્ત્રિયો ગન્તુમસામર્થ્યમ્ ઇત્યાહ દેહેત્યાદિ ॥ 5
એતેન સત્યપિ તૃપ્તિજનિતે બલે ક્ષયાદિના દેહમનસોર્ ઉપહતત્વાદ્ધર્ષો ન ભવતિ હર્ષાભાવાદ્ વ્યવાયશક્તિર્ ન ભવતીત્યુક્તં ભવતિ ॥ 6]
રસ ઇક્ષૌ યથા દધ્નિ સર્પિસ્તૈલં તિલે યથા ।
સર્વત્રાનુગતં દેહે શુક્રં સંસ્પર્શને તથા ॥ ચર્_6,2.4.46
તત્ સ્ત્રીપુરુષસંયોગે ચેષ્ટાસંકલ્પપીડનાત્ ।
શુક્રં પ્રચ્યવતે સ્થાનાજ્જલમાર્દ્રાત્પટાદિવ ॥ ચર્_6,2.4.47
હર્ષાત્તર્ષાત્ સરત્વાચ્ચ પૈચ્છિલ્યાદ્ ગૌરવાદપિ ।
અણુપ્રવણભાવાચ્ચ દ્રુતત્વાન્ મારુતસ્ય ચ ॥ ચર્_6,2.4.48
અષ્ટાભ્ય એભ્યો હેતુભ્યઃ શુક્રં દેહાત્ પ્રસિચ્યતે ।
ચરતો વિશ્વરૂપસ્ય રૂપદ્રવ્યં યદુચ્યતે ॥ ચર્_6,2.4.49
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ સમ્ભવતિ શુક્રં યથા દેહે સ્થિતં યથા ચ પ્રવર્તતે તદાહ રસ ઇત્યાદિ ॥ 1
ઇક્ષ્વાદિદૃષ્ટાન્તત્રયેણાનતિપ્રયત્નાલ્પપ્રયત્નમહાપ્રયત્નવાહ્યશુક્રાન્ પુરુષાન્ યથાક્રમં દર્શયતિ ॥ 2
સંસ્પર્શન ઇતિ સંસ્પર્શનવતિ તેન કેશાદૌ સંસ્પર્શનાવ્યાપ્તેઃ શુક્રમપિ નાસ્તીતિ દર્શયતિ ॥ 3
સ્ત્રીપુરુષસંયોગો મિશ્રીભાવઃ ॥ 4
ચેષ્ટા વ્યવાયચેષ્ટા સંકલ્પો યોષિદનુરાગઃ પીડનં નારીપુરુષયોઃ પરસ્પરસમ્મૂર્છનમ્ અત્ર ચ નારીપુરુષસંયોગઃ પ્રધાનં કારણં તત્સહકારીણિ ચેષ્ટાદીનિ ॥ 5
આર્દ્રપટદૃષ્ટાન્તેનાશ્રયાનુપઘાતેન શુક્રસ્રવણં દર્શયતિ ॥ 6
અપરમપિ શુક્રપ્રવૃત્તિહેતુમાહ હર્ષાદ્ ઇત્યાદિ ॥ 7
હર્ષઃ સંકલ્પપૂર્વકશુક્રોદ્રેકધ્વજોચ્છ્રાયાદિકરીચ્છા ॥ 8
તર્ષઃ વનિતાભિલાષઃ ॥ 9
સરત્વમ્ અસ્થૈર્યમ્ ॥ 10

અણુપ્રવણભાવઃ અણુત્વે સતિ બહિર્નિર્ગમનસ્વભાવઃ ॥ 11
દ્રુતત્વાન્ મારુતસ્ય ચેતિ શુક્રપ્રેરકસ્ય વાયોર્ અભિદ્રવણશીલત્વાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 12
એતે ચ યદ્યપિ હેતવસ્તથાપિ પ્રાધાન્યાત્ પ્રથમપ્રતિપાદિતસ્ત્રીપુરુષસંયોગાદિરૂપહેતૂનાં સમષ્ટૌ નૈવામી ગણિતાઃ ॥ 13
ચરત ઇતિ નાનામાનુષપશ્વાદિજાતિષુ ભ્રમતઃ ॥ 14
વિશ્વરૂપસ્યેતિ આત્મનઃ ॥ 15
તથા હ્ય્ આત્મપર્યાયેષૂક્તં વિશ્વકર્મા સ ચ વિશ્વરૂપઃ ઇતિ ॥ 16
રૂપદ્રવ્યમિતિ રૂપપ્રાક્તનકારણમ્ ॥ 17
એતેન અવ્યક્તસ્યાત્મનો વ્યક્તશરીરનિર્વૃત્તૌ શુક્રં હેતુર્ ઇત્યુક્તં ભવતિ ॥ 18
શુક્રં ચેહ પ્રકરણાગતત્વેનોક્તં તેન આર્તવમપ્યાત્મનો રૂપદ્રવ્યં જ્ઞેયમ્ ॥ 19]
બહલં મધુરં સ્નિગ્ધમ્ અવિસ્રં ગુરુ પિચ્છિલમ્ ।
શુક્લં ચ યચ્છુક્રં ફલવત્તદસંશયમ્ ॥ ચર્_6,2.4.50
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પ્રશસ્તશુક્રગુણાન્ આહ બહલમિત્યાદિ ॥ 1]
યેન નારીષુ સામર્થ્યં વાજીવલ્લભતે નરઃ ।
વ્રજેચ્ચાભ્યધિકં યેન વાજીકરણમેવ તત્ ॥ ચર્_6,2.4.51
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વાજીકરણશબ્દનિરુક્તમ્ આહ યેનેત્યાદિ ॥ 1
વ્રજેચ્ચાભ્યધિકમ્ ઇતિ પુનઃ પુનર્ગચ્છેત્ વ્યજ્યતે ઇતિ વા પાઠઃ તત્રાપિ ભૂયો ગમનેન નારીષુ પુંસ્ત્વેન વ્યજ્યતે ॥ 2
વ્યજ્યાત્ ઇતિ પાઠેઽપિ સ એવાર્થો વિદ્વદ્ભિઃ સુચિન્તનીયઃ ॥ 3
અનેન નિરુક્તેન ત્રિવિધમપિ વૃષ્યમવરુધ્યતે યથા શુક્રવૃદ્ધિકરં ચ માષાદિ તથા સ્રુતિકરં સંકલ્પાદિ શુક્રસ્રુતિવૃદ્ધિકરં ક્ષીરાદિ ॥ 4
યદુક્તમન્યત્ર શુક્રસ્રુતિકરં કિંચિત્ કિંચિચ્છુક્રવિવર્ધનમ્ ॥ 5
સ્રુતિવૃદ્ધિકરં કિંચિત્ ત્રિવિધં વૃષ્યમુચ્યતે ઇતિ ॥ 6
ત્રિવિધમપિ હીદં વ્યવાયે બલવત્ત્વં પુનઃ પુનર્વ્યવાયશક્તિં ચ કરોતિ ॥ 7]
હેતુર્યોગોપદેશસ્ય યોગા દ્વાદશ ચોત્તમાઃ ।
યત્ પૂર્વં મૈથુનાત્ સેવ્યં સેવ્યં યન્મૈથુનાદ્ અનુ ॥ ચર્_6,2.4.52
યદા ન સેવ્યાઃ પ્રમદાઃ કૃત્સ્નઃ શુક્રવિનિશ્ચયઃ ।
નિરુક્તં ચેહ નિર્દિષ્ટં પુમાઞ્જાતબલાદિકે ॥ ચર્_6,2.4.53
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને વાજીકરણાધ્યાયે પુમાઞ્જાતબલાદિકો નામ વાજીકરણપાદશ્ચતુર્થઃ ॥ ચર્_6,2.4.54
સમાપ્તશ્ચાયં દ્વિતીયો વાજીકરણાધ્યાયઃ ॥ ચર્_6,2.4.55
[{આયુર્વેદદીપિકા}
હેતુરિત્યાદિ ॥ 1
સંગ્રહો વ્યક્તઃ ॥ 2]
ચરકસંહિતા, ચિકિત્સાસ્થાન, 22 [તૃષ્ણાચિકિત્સિત]
અથાતસ્તૃષ્ણાચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_6,22.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ ॥ ચર્_6,22.2
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વિસર્પે પ્રાયેણ તૃષ્ણા ઉપદ્રવરૂપા ભવતીતિ વિસર્પાનન્તરં તૃષ્ણાચિકિત્સિતમ્ ઉચ્યતે ॥ 1]
જ્ઞાનપ્રશમતપોભિઃ ખ્યાતોઽત્રિસુતો જગદ્ધિતેઽભિરતઃ ।
તૃષ્ણાનાં પ્રશમાર્થં ચિકિત્સિતં પ્રાહ પઞ્ચાનામ્ ॥ ચર્_6,22.3
[{આયુર્વેદદીપિકા}

જ્ઞાનેત્યાદૌ જ્ઞાનં તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રશમઃ શાન્તિઃ તપઃ ચાન્દ્રાયણાદિ ॥ 1
ચિકિત્સિતં ચિકિત્સાવિધાયકો ગ્રન્થઃ નિદાનાદ્યભિધાનં ચ ચિકિત્સાર્થમેવ નિદાનાદિજ્ઞાનપૂર્વકત્વાચ્ ચિકિત્સાયાઃ ॥ 2
પઞ્ચાનામિતિ વચનેન પઞ્ચાનામપિ ચિકિત્સાવિષયત્વં દર્શયતિ નહિ કાસશ્વાસવદસ્યાસાધ્યત્વં કસ્યાશ્ચિદ્ અત્રેત્યર્થઃ તથા સુશ્રુતોક્તાતિરિક્તતૃષ્ણાદ્વયાન્તર્ભાવં પઞ્ચસ્વેવ સૂચયતિ ॥ 3
ઉક્તં હિ સુશ્રુતે તિસ્રઃ સ્મૃતાસ્તાઃ ક્ષતજા ચતુર્થી ક્ષયાત્તથા હ્ય્ આમસમુદ્ભવા ચ ॥ 4
સ્યાત્ સપ્તમી ભક્તનિમિત્તજા ચ ઇતિ ॥ 5]
ક્ષોભાદ્ભયાચ્છ્રમાદ્ અપિ શોકાત્ ક્રોધાદ્ વિલઙ્ઘનાન્મદ્યાત્ ।
ક્ષારામ્લલવણકટુકોષ્ણરૂક્ષશુષ્કાન્નસેવાભિઃ ॥ ચર્_6,22.4
ધાતુક્ષયગદકર્ષણવમનાદ્યતિયોગસૂર્યસંતાપૈઃ ।
પિત્તાનિલૌ પ્રવૃદ્ધૌ સૌમ્યાન્ ધાતૂંશ્ ચ શોષયતઃ ॥ ચર્_6,22.5
રસવાહિનીશ્ચ નાડીર્ જિહ્વામૂલગલતાલુકક્લોમ્નઃ ।
સંશોષ્ય નૃણાં દેહે કુરુતસ્તૃષ્ણાં મહાબલાવેતૌ ॥ ચર્_6,22.6
પીતં પીતં હિ જલં શોષયતસ્તાવતો ન યાતિ શમમ્ ।
ઘોરવ્યાધિકૃશાનાં પ્રભવત્યુપસર્ગભૂતા સા ॥ ચર્_6,22.7
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ક્ષોભાદ્ ઇત્યાદ્યુક્તનિદાનસ્ય યથાયોગ્યતયા વાતકર્તૃત્વં વાતપિત્તકર્તૃત્વં ચોન્નેયમ્ ॥ 1
પિત્તાનિલાવ્ ઇત્યાદિઃ સર્વતૃષ્ણાસમ્પ્રાપ્તિગ્રન્થઃ ॥ 2
સૌમ્યાન્ ધાતૂનિતિ કફરસોદકાનિ સોમગુણાતિરિક્તાનિ ॥ 3
પ્રદૂષયત ઇતિ શોષણેન દૂષયતઃ ॥ 4
ક્લોમ્ન ઇતિ દ્વિતીયાબહુવચનાન્તમ્ ॥ 5
દેહે ઇત્યનેન એતાસાં તૃષ્ણાનાં શરીરત્વં દર્શયતિ ॥ 6
યા હિ માનસી તૃષ્ણા સા શરીરે ઇચ્છાદ્વેષાત્મિકા તૃષ્ણા સુખદુઃખાત્ પ્રવર્તતે ઇત્યાદાવ્ ઉક્તા ઇયં તુ દેહાશ્રયદોષકારણા સતી દેહજૈવેતિ ભાવઃ ॥ 7
સ્વાભાવિકતૃષ્ણાયામ્ અપિ વાતપિત્તે આરમ્ભકે એવ તત્ કિં સાપ્યત્ર ન ગૃહ્યતે ॥ 8
મૈવં તસ્યા ઉચિતદ્રવપાનેનૈવાભિપ્રેતેન પ્રશમાદ્ ઇહ અસ્વાભાવિકવ્યાધિપ્રકરણે નાધિકાર ઇતિ હૃદિ કૃત્વા ॥ 9
સ્વાભાવિકતૃષ્ણાકરવાતપિત્તાભ્યાં વક્ષ્યમાણતૃષ્ણારમ્ભકવાતપિત્તયોર્ વિશેષમાહ પીતં પીતમ્ ઇત્યાદિ ॥ 10
પ્રકૃતતૃષ્ણારમ્ભકૌ પિત્તવાતૌ પીતં પીતં જલં શોષયતઃ અતો જલશોષણત્વાદ્ધેતોર્ ન શમં યાતિ પુરુષઃ સ્વાભાવિક્યાં જલં પીત્વા શાન્તિમધિગચ્છતીતિ ભાવઃ ॥ 11
ઉપદ્રવરૂપતૃષ્ણોત્પાદમ્ આહ ઘોરેત્યાદિ ॥ 12
ઉપસર્ગભૂતા ઇતિ ઉપદ્રવરૂપા ॥ 13]
પ્રાગ્રૂપં મુખશોષઃ સ્વલક્ષણં સર્વદામ્બુકામિત્વમ્ ।
તૃષ્ણાનાં સર્વાસાં લિઙ્ગાનાં લાઘવમપાયઃ ॥ ચર્_6,22.8
[{આયુર્વેદદીપિકા}
તૃષ્ણાપ્રાગ્રૂપમ્ આહ પ્રાગ્રૂપમ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
પ્રાગ્રૂપકથને એવ મધ્યે તૃષ્ણાનામવ્યભિચારિલક્ષણમ્ આહ સ્વલક્ષણમ્ ઇત્યાદિ ॥ 2
સ્વલક્ષણમ્ ઇતિ અવ્યભિચારિલક્ષણં યથા જ્વરસ્ય સંતાપઃ શ્વયથોર્ ઉત્સેધઃ ॥ 3
પુનઃ પ્રકૃતં પ્રાગ્રૂપમ્ આહ લિઙ્ગાનાં લાઘવમપાય ઇતિ ॥ 4
લિઙ્ગાનાં વક્ષ્યમાણવાતાદિજતૃષ્ણાલિઙ્ગાનાં લાઘવમ્ અલ્પત્વં કેષાંચિચ્ ચાભાવઃ પૂર્વરૂપં તૃષ્ણાનામ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 5
તેન પૂર્વરૂપાવસ્થાયાં વક્ષ્યમાણલક્ષણાનિ કાનિચિન્ ન ભવન્ત્યેવ યાનિ ચ ભવન્તિ તાન્યલ્પતયાસ્ફુટાનિ ભવન્તિ ॥ 6
ઉક્તં ચ અવ્યક્તં લક્ષણં તસ્ય પૂર્વરૂપમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ઇતિ ॥ 7
કિંવા યદેતત્ પ્રાગ્રૂપં મુખશોષઃ સ્વલક્ષણં સર્વદામ્બુકામિત્વમ્ એતત્ પ્રાગ્રૂપં સ્વલક્ષણં ચ તૃષ્ણાનાં તેન મુખશોષામ્બુકામિત્વે સ્વલક્ષણે તથા પૂર્વરૂપે ચ ભવતઃ પૂર્વરૂપાવસ્થાયાં ત્વ્ અપ્રબલે મુખશોષામ્બુકામિત્વે જ્ઞેયે ॥ 8
યે તુ પ્રાગ્રૂપં મુખશોષઃ સ્વરક્ષયઃ સર્વદામ્બુકામિત્વમ્ ઇતિ પઠન્તિ તેષાં મતે તૃષ્ણાયાઃ સ્વલક્ષણં નોક્તં સ્યાત્ ॥ 9
ઉક્તં ચ હારીતેઽપિ તૃષ્ણાસ્વલક્ષણં સ્વલક્ષણં તુ તૃષ્ણાનાં સર્વદામ્બુપિપાસિતા ઇતિ ॥ 10

કિંવા મુખશોષસ્વરક્ષયે એવ પૂર્વરૂપં સર્વદામ્બુકામિત્વં ચ સ્વલક્ષણં લિઙ્ગાનાં ચ લાઘવં રોગરૂપાયાસ્ તૃષ્ણાયા અપાયો ગમનમિત્યર્થઃ અયમેવ તૃષ્ણાવ્યુપરમો યદ્ વક્ષ્યમાણલિઙ્ગાનામ્ અલ્પત્વં સર્વથોચ્છેદો હિ તૃષ્ણાલક્ષણાનાં ન ભવત્યેવ સહજતૃષ્ણાગ્રસ્તત્વેનૈતલ્લક્ષણાનામ્ અલ્પમાત્રતયાવસ્થાનાત્ ॥ 11
કૈશ્ચિત્ તુ લિઙ્ગાનાં લાઘવમ્ આશૂત્પાદઃ સ ચ અપાયો મરણમ્ ઇતિ કૃત્વા તૃષ્ણાનામસાધ્યતાલક્ષણમિદમુચ્યતે તન્નાતિમનોહરમ્ ॥ 12]
મુખશોષસ્વરભેદભ્રમસંતાપપ્રલાપસંસ્તમ્ભાન્ ।
તાલ્વોષ્ઠકણ્ઠજિહ્વાકર્કશતાં ચિત્તનાશં ચ ॥ ચર્_6,22.9
જિહ્વાનિર્ગમમરુચિં બાધિર્યં મર્મદૂયનં સાદમ્ ।
તૃષ્ણોદ્ભૂતા કુરુતે પઞ્ચવિધાં લિઙ્ગતઃ શૃણુ તામ્ ॥ ચર્_6,22.10
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સર્વતૃષ્ણાનામુપદ્રવાન્ આહ મુખશોષેત્યાદિ ॥ 1
ઉદ્ભૂતેતિ વૃદ્ધા ॥ 2
યે તુ મુખશોષાદીનિ લક્ષણાન્યાહુસ્તન્મતે તૃષ્ણોપદ્રવાનામ્ અભિધાનં ન સ્યાત્ ઉપદ્રવાશ્ચાધ્યાયસંગ્રહે સંગૃહીતાઃ તેનાતિશયવૃદ્ધા મુખશોષાદય ઉપદ્રવાઃ વૃદ્ધાસ્તુ લિઙ્ગમ્ ઇતિ વ્યવસ્થા ॥ 3]
અબ્ધાતું દેહસ્થં કુપિતઃ પવનો યદા વિશોષયતિ ।
તસ્મિઞ્શુષ્કે શુષ્યત્યબલસ્તૃષ્યત્યથ વિશુષ્યન્ ॥ ચર્_6,22.11
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અબ્ધાતુમ્ ઇત્યાદિના પઞ્ચાનાં સમ્પ્રાપ્ત્યાદ્ય્ આહ ॥ 1
દેહસ્થમિતિ દેહે નાનારસાદિરૂપતયા સ્થિતમ્ ॥ 2
શુષ્કે ઽબ્ધાતૌ શુષ્યતીતિ યોજ્યમ્ ॥ 3]
નિદ્રાનાશઃ શિરસો ભ્રમસ્તથા શુષ્કવિરસમુખતા ચ સ્રોતોઽવરોધ ઇતિ ચ સ્યાલ્લિઙ્ગં વાતતૃષ્ણાયાઃ ॥ ચર્_6,22.12
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સ્રોતોઽવરોધ ઇતિ અત્યુપઘાતઃ ॥ 1]
પિત્તં મતમાગ્નેયં કુપિતં ચેત્ તાપયત્ય્ અપાં ધાતુમ્ ।
સંતપ્તઃ સ હિ જનયેત્તૃષ્ણાં દાહોલ્બણાં નૃણામ્ ॥ ચર્_6,22.13
તિક્તાસ્યત્વં શિરસો દાહઃ શીતાભિનન્દતા મૂર્છા ।
પીતાક્ષિમૂત્રવર્ચસ્ત્વમ્ આકૃતિઃ પિત્તતૃષ્ણાયાઃ ॥ ચર્_6,22.14
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પિત્તમિત્યાદિના પિત્તજામ્ આહ ॥ 1
શરીરસંખ્યાશરીરે પિત્તમાપ્યમ્ ઉક્તં યદ્ દ્રવસરસ્નિગ્ધમન્દમૃદુપિચ્છિલં રસરુધિરવસાકફપિત્તસ્વેદાદિ તદ્ આપ્યં રસો રસનં ચ ઇત્યનેન તથા તત્રૈવ યત્ પિત્તસ્ય યો યા ચ શરીરે ભાઃ તત્ સર્વમ્ આગ્નેયમ્ ઇત્યનેન દ્વયાત્મકત્વં પિત્તસ્ય યદ્યપ્યુક્તં તથાપ્યાગ્નેયાકારત્વાદ્ બાહુલ્યાત્ પિત્તમ્ આગ્નેયમ્ એવેતિ દર્શયન્નાહ પિત્તં મતમ્ આગ્નેયમ્ ઇતિ દ્વયાત્મકત્વે ઽપિ ચ પિત્તસ્યાગ્નેયાંશપ્રાધાન્યાદ્ અન્યત્રાપિ સૌમ્યાગ્નેયવાયવ્યવિકારભેદે પૈત્તિકવિકારા આગ્નેયત્વેન ગૃહીતા એવ ॥ 2
સંતપ્તઃ સ હીતિ અબ્ધાતુઃ સંતપ્તઃ ॥ 3
સંતપ્તં હિ ઇતિ પાઠપક્ષે પિત્તમેવ જનયેદિતિ યોજ્યમ્ ॥ 4
યદાબ્ધાતુર્ જનયતિ તદા પિત્તસંતપ્ત એવ જનયતીતિ પિત્તસ્યૈવ કર્તૃત્વમ્ ॥ 5]
તૃષ્ણા યામપ્રભવા સાપ્યાગ્નેયામપિત્તજનિતત્વાત્ ।
લિઙ્ગં તસ્યાશ્ ચારુચિર્ આધ્માનકફપ્રસેકૌ ચ ॥ ચર્_6,22.15
[{આયુર્વેદદીપિકા}
તૃષ્ણેત્યાદિનામજામ્ આહ ॥ 1
આમશબ્દેન ચેહ લક્ષણયા આમસમાનચિકિત્સિત આમસમાનલક્ષણશ્ ચ કફો ઽપિ ગૃહ્યતે ॥ 2
તેનામપ્રભવાયા વ્યુત્પાદનેન કફજાપિ સુશ્રુતોક્તા ગૃહીતૈવેહ સાપ્યાગ્નેયેત્યનેન પૂર્વપરિજ્ઞાતં સર્વાસાં વાતપિત્તજન્યત્વં સમુન્નયતિ ॥ 3
વાતશ્ચ તૃષ્ણાકારણત્વેનોક્તોઽપ્યત્રાપ્રધાનં પિત્તમેવ યે પ્રધાનમ્ ઇતીહ વાતાકથનાદ્ ઉન્નીયતે ॥ 4
અન્યત્રાપ્યુક્તં દર્શનપક્તિરૂષ્મા ચ ક્ષુત્તૃષ્ણા દેહમાર્દવમ્ ॥ 5
પ્રભાપ્રસાદૌ મેધા ચ પિત્તકર્માવિકારજમ્ ઇતિ ॥ 6
આમપિત્તજનિતત્વાદ્ ઇતિ આમાવરોધવૃદ્ધપિત્તજનિતત્વાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 7]
દેહો રસજોઽમ્બુભવો રસશ્ચ તસ્ય ક્ષયાચ્ચ તૃષ્યેદ્ધિ ।

દીનસ્વરઃ પ્રતામ્યન્ સંશુષ્કહૃદયગલતાલુઃ ॥ ચર્_6,22.16
[{આયુર્વેદદીપિકા}
દેહો રસજ ઇત્યાદિના ક્ષયજામ્ આહ ॥ 1
આહારરસાત્ સર્વધાતુપોષકો ધાતુરસ ઉત્પદ્યતે સ ચ રસો દેહપોષકો ઽમ્બુભવ ઇતિ આપ્ય ઇત્યર્થઃ ॥ 2
તસ્ય ક્ષયાદિતિ રસક્ષયાત્ તૃષ્યતે રસક્ષયાદ્ અમ્બુક્ષયો ભવતિ તેન ચામ્બુક્ષયેણ પુરુષઃ પાનીયપ્રાર્થનારૂપતૃષ્ણયા યુક્તો ભવતીતિ યુક્તમ્ ઇતિ દર્શયતિ ॥ 3
ઉક્તં હિ સુશ્રુતે દોષધાતુમલક્ષીણો બલક્ષીણોઽપિ માનવઃ ॥ 4
સ્વયોનિવર્ધનં યત્ તદ્ અન્નપાનં પ્રકાઙ્ક્ષતિ ઇતિ ઇહાપિ ચોક્તં તસ્ય ક્ષયાચ્ચ તૃષ્યેદ્ધિ ઇતિ ॥ 5]
ભવતિ ખલુ યોપસર્ગાત્તૃષ્ણા સા શોષિણી કષ્ટા ।
જ્વરમેહક્ષયશોષશ્વાસાદ્યુપસૃષ્ટદેહાનામ્ ॥ ચર્_6,22.17
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ભવતીત્યાદિનોપસર્ગજામ્ આહ ॥ 1
ઉપસર્ગાદિતિ જ્વરાદ્યુપદ્રવાત્ જ્વરાદ્યુપદ્રવરૂપતયેતિ યાવત્ ॥ 2
કષ્ટેતિ કષ્ટસાધ્યા ॥ 3
એવં પ્રાક્સૂત્રિતવાતપિત્તામામ્બુક્ષયોપસર્ગાત્મિકાઃ પઞ્ચ તૃષ્ણા વ્યાહૃતાઃ અત્રૈવ સુશ્રુતોક્તા કફજા આમજાયામ્ અવરુદ્ધા ક્ષતજા ઉપસર્ગાત્મિકાયામ્ અવરુદ્ધા અન્નજા ચામજાયામ્ એવાન્તર્ભાવનીયા ॥ 4]
સર્વાસ્ત્વતિપ્રસક્તા રોગકૃશાનાં વમિપ્રસક્તાનામ્ ।
ઘોરોપદ્રવયુક્તાસ્ તૃષ્ણા મરણાય વિજ્ઞેયાઃ ॥ ચર્_6,22.18
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ઇદાનીં તૃષ્ણાનામસાધ્યતાલક્ષણમ્ આહ સર્વાસ્ત્વિત્યાદિ ।
ઘોરોપદ્રવયુક્તેતિ પીડાકરોપદ્રવવતી ॥ 1]